dūrvopākhyānaṃ nāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
kṛtavīrya pitovāca
caturthyāṃ kṛṣṇapakṣe tu bhuktiścandrodaye yataḥ |
kriyate tannimittaṃ yatpṛṣṭaṃ tanme nirūpitam
||1||चतुर्थ्यां कृष्णपक्षे तु भुक्तिश्चन्द्रोदये यतः ।
क्रियते तन्निमित्तं यत्पृष्टं तन्मे निरूपितम्
durvāṅkurārpaṇasyāpi śrotumicchāmi kāraṇam |
kimarthaṃ gaṇānāthasya priyā dūrvāṅkurā vada
||2||दुर्वाङ्कुरार्पणस्यापि श्रोतुमिच्छामि कारणम् ।
किमर्थं गणानाथस्य प्रिया दूर्वाङ्कुरा वद
brahmovāca
hanta te kathayiṣyāmi dūrvāṅkurasamarpapaṇe |
yat phalaṃ gaṇānāthasya śrūyatāṃ tannṛpottama
||3||हन्त ते कथयिष्यामि दूर्वाङ्कुरसमर्पपणे ।
यत् फलं गणानाथस्य श्रूयतां तन्नृपोत्तम
jāmbeti nagarī khyātā deśe dakṣiṇato'bhavat |
kṣatriyaḥ sulabho'syāṃ tu gaṇī dānī dhanī balī
||4||जाम्बेति नगरी ख्याता देशे दक्षिणतोऽभवत् ।
क्षत्रियः सुलभोऽस्यां तु गणी दानी धनी बली
vivekyāsīn mānyamānī śamī damaparāyaṇaḥ |
sarvaśāstrārthatattvajñaḥ sarvavedārthatattvavit
||5||विवेक्यासीन् मान्यमानी शमी दमपरायणः ।
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः सर्ववेदार्थतत्त्ववित्
vikaṭe bhaktimān nityaṃ stutistotra parāyaṇaḥ |
tasya bhāryā sumudrā''sīnnāmnā paramaviśrutā
||6||विकटे भक्तिमान् नित्यं स्तुतिस्तोत्र परायणः ।
तस्य भार्या सुमुद्राऽऽसीन्नाम्ना परमविश्रुता
atyantasundarī sādhvī svarupāddhikkṛtāpsarāḥ |
devaviprā'tithiparā patyuścitānuvartinī
||7||अत्यन्तसुन्दरी साध्वी स्वरुपाद्धिक्कृताप्सराः ।
देवविप्राऽतिथिपरा पत्युश्चितानुवर्तिनी
pativratānāṃ sarvāsāṃ mānyā śreṣṭhatamā nṛpa |
ekasmin divase tau tu dampatī snānanirmalau
||8||पतिव्रतानां सर्वासां मान्या श्रेष्ठतमा नृप ।
एकस्मिन् दिवसे तौ तु दम्पती स्नाननिर्मलौ
upaviṣṭau purāṇārthaṃ parasparamanonugau |
yāvattāvat samāyāto brāhmaṇo madhusūdanaḥ |
bhikṣābhilāṣī satataṃ parameśvaracintakaḥ
||9||उपविष्टौ पुराणार्थं परस्परमनोनुगौ ।
यावत्तावत् समायातो ब्राह्मणो मधुसूदनः ।
भिक्षाभिलाषी सततं परमेश्वरचिन्तकः
kucailaśca daridratvāt sāmbaro'pi digambaraḥ |
sulabhastaṃ tu dṛṣṭvaiva praṇanāmamudā yutaḥ
||10||कुचैलश्च दरिद्रत्वात् साम्बरोऽपि दिगम्बरः ।
सुलभस्तं तु दृष्ट्वैव प्रणनाममुदा युतः
jahāsa cainaṃ sahasā mohāviṣṭo dvijottamam |
sa uvāca tataḥ śāpaṃ pratikṣubdhoṃ mahāmuniḥ
||11||जहास चैनं सहसा मोहाविष्टो द्विजोत्तमम् ।
स उवाच ततः शापं प्रतिक्षुब्धों महामुनिः
krodhasaṃraktanayanastrailokyaṃ pradahanniva |
halakarṣaṇako nityaṃ nityaṃ duḥkhasamanvitaḥ
||12||क्रोधसंरक्तनयनस्त्रैलोक्यं प्रदहन्निव ।
हलकर्षणको नित्यं नित्यं दुःखसमन्वितः
vṛṣo bhava kubuddhe tvaṃ yo'hasad vivṛtairdvijaiḥ |
bhartuḥ śāpaṃ pariśrutya sumudrā krodhamūrchitā
||13||वृषो भव कुबुद्धे त्वं योऽहसद् विवृतैर्द्विजैः ।
भर्तुः शापं परिश्रुत्य सुमुद्रा क्रोधमूर्छिता
aśapat taṃ dvijaṃ ruṣṭā sarpiṇīva padāhatā |
yatastvayā'vivekena śāpo dattaḥ patermama
||14||अशपत् तं द्विजं रुष्टा सर्पिणीव पदाहता ।
यतस्त्वयाऽविवेकेन शापो दत्तः पतेर्मम
atastvaṃ cakrivān bhūtvā viṣṭhāśī bhava kudvija |
so'pi tāmaśapat krūraṃ śrutvā śāpaṃ tadīritam
||55||अतस्त्वं चक्रिवान् भूत्वा विष्ठाशी भव कुद्विज ।
सोऽपि तामशपत् क्रूरं श्रुत्वा शापं तदीरितम्
strītvāt tvamaśapo yasmāttvaṃ cāṇḍālī bhaviṣyasi |
daridrā doṣabahulā viṇmūtrādā'śubhaṅkarī
||16||स्त्रीत्वात् त्वमशपो यस्मात्त्वं चाण्डाली भविष्यसि ।
दरिद्रा दोषबहुला विण्मूत्रादाऽशुभङ्करी
evaṃ parasparaṃ śaptvā tyaktvā dehān sudurlabhāna |
sulabho vṛṣabho jāto halakarṣaṇavān bhavan
||17||एवं परस्परं शप्त्वा त्यक्त्वा देहान् सुदुर्लभान ।
सुलभो वृषभो जातो हलकर्षणवान् भवन्
na viśrāntiḥ kṣaṇaṃ tasya vipraśāpāt tadā'bhavat |
dvijo'pi rāsabheryonau jāto'sau madhusūdanaḥ
||18||न विश्रान्तिः क्षणं तस्य विप्रशापात् तदाऽभवत् ।
द्विजोऽपि रासभेर्योनौ जातोऽसौ मधुसूदनः
jātā sumudrā cāṇḍālī duṣṭā prāṇivihiṃsikā |
daridrā paiśācavatī viṇmūtrāśanatatparā
||19||जाता सुमुद्रा चाण्डाली दुष्टा प्राणिविहिंसिका ।
दरिद्रा पैशाचवती विण्मूत्राशनतत्परा
ati śuṣkaśarīrā sā danturā vikaṭānanā |
kadācidaṭamānā sā dakṣiṇe nagarasya tu
||20||अति शुष्कशरीरा सा दन्तुरा विकटानना ।
कदाचिदटमाना सा दक्षिणे नगरस्य तु
prāsādaṃ gaṇanāthasasya dadarśa paramādbhutam |
nānāvṛkṣalatājālairnānā pakṣigaṇairyutam
||21||प्रासादं गणनाथसस्य ददर्श परमाद्भुतम् ।
नानावृक्षलताजालैर्नाना पक्षिगणैर्युतम्
yatra yogīśvarāḥ kecidanuṣṭhānaratāḥ sadā |
upāsakā gaṇeśasya niyamasthā vasanti hi
||22||यत्र योगीश्वराः केचिदनुष्ठानरताः सदा ।
उपासका गणेशस्य नियमस्था वसन्ति हि
kecit kāmārthinaḥ kecit putramokṣadhanārthinaḥ |
kadācid bhādramāsasya caturthyāṃ tu gṛhe gṛhe
||23||केचित् कामार्थिनः केचित् पुत्रमोक्षधनार्थिनः ।
कदाचिद् भाद्रमासस्य चतुर्थ्यां तु गृहे गृहे
tasminpure sampravṛtto gaṇanāthamahotsavaḥ |
ativṛṣṭiḥ pravṛttā ca mahāpralayasūcikā
||24||तस्मिन्पुरे सम्प्रवृत्तो गणनाथमहोत्सवः ।
अतिवृष्टिः प्रवृत्ता च महाप्रलयसूचिका
cāṇḍālī vṛṣṭi bhītā sā yāti yad yanniveśanam |
tatastato'khilajanairnirastā tāḍanādibhiḥ
||25||चाण्डाली वृष्टि भीता सा याति यद् यन्निवेशनम् ।
ततस्ततोऽखिलजनैर्निरस्ता ताडनादिभिः
tato devālayaṃ yātā pāṇāvagniṃ pragṛhaya sā |
tatrāpyatāḍayan kecit yogibhiste nirākṛtāḥ
||26||ततो देवालयं याता पाणावग्निं प्रगृहय सा ।
तत्राप्यताडयन् केचित् योगिभिस्ते निराकृताः
prajvālya sā tṛṇairagnimuṣṇānyaṅgāni kurvatī |
akasmād vāyunā prāgādeko dūrvāṅkurastadā
||27||प्रज्वाल्य सा तृणैरग्निमुष्णान्यङ्गानि कुर्वती ।
अकस्माद् वायुना प्रागादेको दूर्वाङ्कुरस्तदा
patito gaṇanāthasya mastake daivayogataḥ |
sa rāsabhaḥ śītabhīto yāto devālayaṃ tadā
||28||पतितो गणनाथस्य मस्तके दैवयोगतः ।
स रासभः शीतभीतो यातो देवालयं तदा
tadā vṛṣo lāṅgalāt tu mukto daivāt samāyayau |
prāsādaṃ gaṇanāthasya bhāvino'rthasya gauravāt
||29||तदा वृषो लाङ्गलात् तु मुक्तो दैवात् समाययौ ।
प्रासादं गणनाथस्य भाविनोऽर्थस्य गौरवात्
ubhāvapi tṛṇaṃ tasyāścāṇḍālyāstau babhakṣatuḥ |
parisupte jane tatra tayoryuddhamavartata
||30||उभावपि तृणं तस्याश्चाण्डाल्यास्तौ बभक्षतुः ।
परिसुप्ते जने तत्र तयोर्युद्धमवर्तत
lattābhyāṃ caiva śaṛṅgābhyāṃ gajānana samīpataḥ |
tayorāsyānnipatitau śuṇḍāyāṃ ca pade tadā
||31||लत्ताभ्यां चैव शृङ्गाभ्यां गजानन समीपतः ।
तयोरास्यान्निपतितौ शुण्डायां च पदे तदा
dūrvāṅkurau gaṇeśasya tutoṣa ca gajānanaḥ |
tataḥ sā yaṣṭimādāya devāntikamupāgamat
||32||दूर्वाङ्कुरौ गणेशस्य तुतोष च गजाननः ।
ततः सा यष्टिमादाय देवान्तिकमुपागमत्
ahanan tau kharavṛṣau svayaṃ pūjāṃ babhakṣa ca |
khuraśabdaṃ tayoḥ śrutvā bubudhe nidrito janaḥ
||33||अहनन् तौ खरवृषौ स्वयं पूजां बभक्ष च ।
खुरशब्दं तयोः श्रुत्वा बुबुधे निद्रितो जनः
bahiścakāra daṇḍena muṣṭikūrparaghātataḥ |
palāyanaparā sā'pi tāḍitā śarkarādibhiḥ
||34||बहिश्चकार दण्डेन मुष्टिकूर्परघाततः ।
पलायनपरा साऽपि ताडिता शर्करादिभिः
cāṇḍālyā rāsabhasyāpi sparśaśaṅkākulairjanaiḥ |
snāpitastīrthatoyena mantritena gajānanaḥ |
pūjitaḥ parayā bhaktyā nānādravyairanekaśaḥ
||35||चाण्डाल्या रासभस्यापि स्पर्शशङ्काकुलैर्जनैः ।
स्नापितस्तीर्थतोयेन मन्त्रितेन गजाननः ।
पूजितः परया भक्त्या नानाद्रव्यैरनेकशः
vṛṣarāsabhacāṇḍālīratiduṣṭā janāḥ punaḥ |
tāḍayāmāsuravyagrā laguḍairjānubhistalaiḥ |
devadvāre ca pihite gatisteṣāṃ na vidyate
||36||वृषरासभचाण्डालीरतिदुष्टा जनाः पुनः ।
ताडयामासुरव्यग्रा लगुडैर्जानुभिस्तलैः ।
देवद्वारे च पिहिते गतिस्तेषां न विद्यते
bhramatāṃ krandatāṃ teṣāṃ trayāṇāṃ dārūṇaiḥ svaraiḥ |
manastu devadevasya vikaṭasya tadā hṛtam
||37||भ्रमतां क्रन्दतां तेषां त्रयाणां दारूणैः स्वरैः ।
मनस्तु देवदेवस्य विकटस्य तदा हृतम्
eteṣāṃ tu prasaṅgena punaḥ pūjā mamā'bhavat |
etaiśca pūjitaścāhamekadūrvāṅkurādibhiḥ
||38||एतेषां तु प्रसङ्गेन पुनः पूजा ममाऽभवत् ।
एतैश्च पूजितश्चाहमेकदूर्वाङ्कुरादिभिः
pradakṣiṇā bahutarā kṛtā duṣṭeṣu satsvapi |
bhādraśuklacaturthyāṃ me dūrvāmekāṃ samarpayet
||39||प्रदक्षिणा बहुतरा कृता दुष्टेषु सत्स्वपि ।
भाद्रशुक्लचतुर्थ्यां मे दूर्वामेकां समर्पयेत्
sa me mānyaśca pūjyaśca yaśca kuryāt pradakṣiṇām |
tasmādetān vimānena svadhāma prāpayāmyaham
||40||स मे मान्यश्च पूज्यश्च यश्च कुर्यात् प्रदक्षिणाम् ।
तस्मादेतान् विमानेन स्वधाम प्रापयाम्यहम्
evaṃ vimānamapreṣīt svagaṇairūpalakṣitam |
svarūpadhāribhirdevo gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ
||41||एवं विमानमप्रेषीत् स्वगणैरूपलक्षितम् ।
स्वरूपधारिभिर्देवो गन्धर्वाप्सरसां गणैः
yutaṃ vāditranicayaiḥ puṣpaiḥ parimalairapi |
divyabhogasamāyuktaṃ patākādhvajamaṇḍitam
||42||युतं वादित्रनिचयैः पुष्पैः परिमलैरपि ।
दिव्यभोगसमायुक्तं पताकाध्वजमण्डितम्
tānādāya gaṇāste tu gajānanasvarūpiṇaḥ |
tasmin vimāne nikṣipya divyadehān mudāyutān
||43||तानादाय गणास्ते तु गजाननस्वरूपिणः ।
तस्मिन् विमाने निक्षिप्य दिव्यदेहान् मुदायुतान्
gajānanājñayā tasya dhāma samprāpayan javāt |
paśyatāṃ sarva lokānāmāścaryamabhavadhṛdiḥ
||44||गजाननाज्ञया तस्य धाम सम्प्रापयन् जवात् ।
पश्यतां सर्व लोकानामाश्चर्यमभवद्हृदिः
eteṣāṃ pūrvapuṇyena gatireṣeti cābruvan |
tato yogīśvarāḥ kecit tyaktvā dhyānaṃ gatā gaṇān
||45||एतेषां पूर्वपुण्येन गतिरेषेति चाब्रुवन् ।
ततो योगीश्वराः केचित् त्यक्त्वा ध्यानं गता गणान्
papracchu kathameteṣāṃ brūta puṇyā gatirdhruvā |
atipātakināmeṣāṃ puṇyaleśo na vidyate
||46||पप्रच्छु कथमेतेषां ब्रूत पुण्या गतिर्ध्रुवा ।
अतिपातकिनामेषां पुण्यलेशो न विद्यते
gatiḥ sudurlabhā kasmāt prāptā no vadatā'naghāḥ |
tadevāśu cariṣyāmastyaktvā'nuṣṭhānamātmanaḥ
||47||गतिः सुदुर्लभा कस्मात् प्राप्ता नो वदताऽनघाः ।
तदेवाशु चरिष्यामस्त्यक्त्वाऽनुष्ठानमात्मनः
asaṅkhyāto gataḥ kālo na devo dṛkpathaṃ gataḥ |
viraktānāṃ vāyubhujāmanuṣṭhānavatāṃ sadā
||48||असङ्ख्यातो गतः कालो न देवो दृक्पथं गतः ।
विरक्तानां वायुभुजामनुष्ठानवतां सदा
dhāmaprāptiḥ kadā naḥ syād gaṇeśasya vadantu naḥ
||49||धामप्राप्तिः कदा नः स्याद् गणेशस्य वदन्तु नः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe dūrvopākhyānaṃ nāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 62 ||