dvitīyo'dhyāyaḥ
ṛṣayaḥ ucuḥ |
śrīgaṇeśapurāṇasya mahimā yādṛśo mune |
kathyatāṃ kṛpayā śīghraṃ somakāntaprasaṅgataḥ ||
sūta uvāca |
śrūyatāmṛṣayaḥ sarve somakāntasya duṣkṛtam |
akasmādabhavattasya galatkuṣṭho'tiduḥkhadaḥ
||1||ऋषयः उचुः ।
श्रीगणेशपुराणस्य महिमा यादृशो मुने ।
कथ्यतां कृपया शीघ्रं सोमकान्तप्रसङ्गतः ॥
सूत उवाच ।
श्रूयतामृषयः सर्वे सोमकान्तस्य दुष्कृतम् ।
अकस्मादभवत्तस्य गलत्कुष्ठोऽतिदुःखदः
dharmaśīlasya rājño'tha pūrvakarmavipākataḥ |
śubhaṃ vāpyaśubhaṃ karma na muñcati naraṃ kvacit
||2||धर्मशीलस्य राज्ञोऽथ पूर्वकर्मविपाकतः ।
शुभं वाप्यशुभं कर्म न मुञ्चति नरं क्वचित्
yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ kṛtaṃ bhavati karma yat |
tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ bhujyate prāṇibhirdhruvam
||3||यस्यां यस्यामवस्थायां कृतं भवति कर्म यत् ।
तस्यां तस्यामवस्थायां भुज्यते प्राणिभिर्ध्रुवम्
duḥkhasāgaramagno'bhūdaplavo jaladhau yathā |
vedanāmalabhad bahviṃ bhujaṅgeneva daṃśitaḥ
||4||दुःखसागरमग्नोऽभूदप्लवो जलधौ यथा ।
वेदनामलभद् बह्विं भुजङ्गेनेव दंशितः
nānākṣatasamākīrṇaḥ stravadraktastatastataḥ |
pūyaśoṇitavān rājā kṛmibhirvihvalīkṛtaḥ |
asthiśeṣo'bhavadrājā yakṣmaṇeva samāvṛtaḥ
||5||नानाक्षतसमाकीर्णः स्त्रवद्रक्तस्ततस्ततः ।
पूयशोणितवान् राजा कृमिभिर्विह्वलीकृतः ।
अस्थिशेषोऽभवद्राजा यक्ष्मणेव समावृतः
cintayā vyākulībhūtaḥ sarvaindriyarujānvitaḥ |
tato'mātyāñjagau rājā manaḥ saṃrūddhya yatnataḥ
||6||चिन्तया व्याकुलीभूतः सर्वैन्द्रियरुजान्वितः ।
ततोऽमात्याञ्जगौ राजा मनः संरूद्ध्य यत्नतः
rājovāca
dhiṅ me rājyañca rūpañca dhigbalaṃ jīvitaṃ dhanam |
kenedaṃ karmabījena vyasanaṃ samupasthitam
||7||धिङ् मे राज्यञ्च रूपञ्च धिग्बलं जीवितं धनम् ।
केनेदं कर्मबीजेन व्यसनं समुपस्थितम्
kāntyā somo jito yena somakāntastato'bhavam |
yena me sādhavo dīnāḥ śrotriyā āśramā api
||8||कान्त्या सोमो जितो येन सोमकान्तस्ततोऽभवम् ।
येन मे साधवो दीनाः श्रोत्रिया आश्रमा अपि
(santasanyāsino'pi ca) pālitā putravajjānapadā lokāstathā pare |
yena me nirjitā bāṇaiḥ śatravo ghorarūpiṇaḥ
||9||(सन्तसन्यासिनोऽपि च) पालिता पुत्रवज्जानपदा लोकास्तथा परे ।
येन मे निर्जिता बाणैः शत्रवो घोररूपिणः
yena me sakalā pṛthvī kṛtā svavaśavartinī |
samyagārādhito devaḥ paramātmā sadāśivaḥ
||10||येन मे सकला पृथ्वी कृता स्ववशवर्तिनी ।
सम्यगाराधितो देवः परमात्मा सदाशिवः
duṣṭasaṅgamahīnena cittanigrahakāriṇā |
yena me vapuṣā pūrvamiṣṭagandhā niṣevitāḥ
||11||दुष्टसङ्गमहीनेन चित्तनिग्रहकारिणा ।
येन मे वपुषा पूर्वमिष्टगन्धा निषेविताः
tadidānīṃ pūtigandha mato me jīvitaṃ vṛthā |
ato'haṅkānanaṃ yāsye sarveṣāmabhyanujñayā
||12||तदिदानीं पूतिगन्ध मतो मे जीवितं वृथा ।
अतोऽहङ्काननं यास्ये सर्वेषामभ्यनुज्ञया
hemakaṇṭhaṃ sutaṃ sarve buddhivikramasaṃyutam |
siñcantu rājyahetorme pālayantu parākramaiḥ
||13||हेमकण्ठं सुतं सर्वे बुद्धिविक्रमसंयुतम् ।
सिञ्चन्तु राज्यहेतोर्मे पालयन्तु पराक्रमैः
idānīṃ na pradarśiṣye mukhaṃ loke kathañcana |
na me rājyairnadārairvā jīvitena śriyā'pi vā
||14||इदानीं न प्रदर्शिष्ये मुखं लोके कथञ्चन ।
न मे राज्यैर्नदारैर्वा जीवितेन श्रियाऽपि वा
prayojanaṃ mahāmātyāḥ kariṣye svahitaṃ vane |
sūta uvāca |
ityuktvā nipapātorvyāntarurvātahato yathā
||15||प्रयोजनं महामात्याः करिष्ये स्वहितं वने ।
सूत उवाच ।
इत्युक्त्वा निपपातोर्व्यान्तरुर्वातहतो यथा
pūyaśoṇitadharmaughairvyāpto'sau dvijasattamāḥ |
kolāhalomahānāsīdamātyānāñca yoṣitām
||16||पूयशोणितधर्मौघैर्व्याप्तोऽसौ द्विजसत्तमाः ।
कोलाहलोमहानासीदमात्यानाञ्च योषिताम्
hāhākāraśca lokānāṃ kṣaṇamāsītsudāruṇaḥ |
vastraproñchanavātādairauṣadhaiḥ kṣiprakāribhiḥ
||17||हाहाकारश्च लोकानां क्षणमासीत्सुदारुणः ।
वस्त्रप्रोञ्छनवातादैरौषधैः क्षिप्रकारिभिः
mantrimantraprayogaistaṃ sacetanamakārayan |
svasthe jāte nṛpe tasminnamātyā prābruvannidam
||18||मन्त्रिमन्त्रप्रयोगैस्तं सचेतनमकारयन् ।
स्वस्थे जाते नृपे तस्मिन्नमात्या प्राब्रुवन्निदम्
amātyā ūcuḥ
tava prasādādamarendratulyaṃ bhuktaṃ sukhaṃ sarvajaneṣvasiddham |
kathaṃ tvidānīṃ tvadṛte vasāmaḥ kathañca jīvema paśughnatulyāḥ
||19||तव प्रसादादमरेन्द्रतुल्यं भुक्तं सुखं सर्वजनेष्वसिद्धम् ।
कथं त्विदानीं त्वदृते वसामः कथञ्च जीवेम पशुघ्नतुल्याः
karotu rājyaṃ tava sūnurekaḥ prabhūtakośo balavān ripughnaḥ |
vihāya sarvaṃ sukhamādya rājan ! sahaiva yāmastu vanāya gantum
||20||करोतु राज्यं तव सूनुरेकः प्रभूतकोशो बलवान् रिपुघ्नः ।
विहाय सर्वं सुखमाद्य राजन् ! सहैव यामस्तु वनाय गन्तुम्
sūta uvāca
tataḥ sudharmā vacanaṃ jagāda vane nṛpaṃ sevitumekavīrā |
vraje sahānena pradhānavaryā praśiṣṭa rājyaṃ saha me sutena
||21||ततः सुधर्मा वचनं जगाद वने नृपं सेवितुमेकवीरा ।
व्रजे सहानेन प्रधानवर्या प्रशिष्ट राज्यं सह मे सुतेन
duḥkhasya bhoktā na paro'sti naiva sukhasya vā pūrvakṛtasya jantoḥ |
yathā yathā karmaphalaṃ prasaktaṃ tadeva bhogyaṃ svayameva tādṛk
||22||दुःखस्य भोक्ता न परोऽस्ति नैव सुखस्य वा पूर्वकृतस्य जन्तोः ।
यथा यथा कर्मफलं प्रसक्तं तदेव भोग्यं स्वयमेव तादृक्
mayā'pi nānāvidhabhogavatyā sukhena rājyaṃ paribhuktamasya |
strīṇāṃ hi bhartā gamanaṃ sahaiva paratra loke munibhiḥ pradiṣṭam
||23||मयाऽपि नानाविधभोगवत्या सुखेन राज्यं परिभुक्तमस्य ।
स्त्रीणां हि भर्ता गमनं सहैव परत्र लोके मुनिभिः प्रदिष्टम्
tataḥ putro hemakaṇṭho vinītaḥ śokasaṅkulaḥ |
uvāca tasminsamaye somakāntamidaṃ vacaḥ
||24||ततः पुत्रो हेमकण्ठो विनीतः शोकसङ्कुलः ।
उवाच तस्मिन्समये सोमकान्तमिदं वचः
hemakaṇṭha uvāca
na me rājyena dāraiśca prāṇairdhanacayairapi |
tvāṃ vinā nṛpaśārdūlaṃ kṛtyaṃ naivāsti yat kvacita
||25||न मे राज्येन दारैश्च प्राणैर्धनचयैरपि ।
त्वां विना नृपशार्दूलं कृत्यं नैवास्ति यत् क्वचित
vinā snehaṃ yathā dīpo vinā prāṇaṃ yathā tanuḥ |
vṛthā rājyaṃ tathā rājaṃstvāṃ vinā dharmapālaka
||26||विना स्नेहं यथा दीपो विना प्राणं यथा तनुः ।
वृथा राज्यं तथा राजंस्त्वां विना धर्मपालक
sūta uvāca
śrutvā hṛṣṭamanā rājā putraṃ provāca dharmataḥ |
amātyānāṃ sudharmāyāḥ putrasya vacanāmṛtam
||27||श्रुत्वा हृष्टमना राजा पुत्रं प्रोवाच धर्मतः ।
अमात्यानां सुधर्मायाः पुत्रस्य वचनामृतम्
rājovāca
piturvākyaratonityaṃ śraddhayā śrāddhakṛttathā |
piṇḍado yo gayāyāntu sa putraḥ putra ucyate
||28||पितुर्वाक्यरतोनित्यं श्रद्धया श्राद्धकृत्तथा ।
पिण्डदो यो गयायान्तु स पुत्रः पुत्र उच्यते
ato nītyā samāyuktaḥ kurū rājyaṃ mamājñayā |
amātyayuktaḥ śādhi tvaṃ putravaccākhilāḥ prajāḥ
||29||अतो नीत्या समायुक्तः कुरू राज्यं ममाज्ञया ।
अमात्ययुक्तः शाधि त्वं पुत्रवच्चाखिलाः प्रजाः
dharmaśāstrārthatattvajño nītijño'khiladoṣakṛt |
pitṛnuddharate yastu putravānputra ucyate
||30||धर्मशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो नीतिज्ञोऽखिलदोषकृत् ।
पितृनुद्धरते यस्तु पुत्रवान्पुत्र उच्यते
ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi galatkuṣṭho'tigarhitaḥ |
patnyā sudharmayā sārdhamanujānīhi suvrata
||31||अहं वनं गमिष्यामि गलत्कुष्ठोऽतिगर्हितः ।
पत्न्या सुधर्मया सार्धमनुजानीहि सुव्रत
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||