kamalāputra varṇanaṃ nāmaikonaviṃśati tamo'dhyāyaḥ
bhṛgurūvāca
śrutvākhyānamidaṃ vyāsaḥ ṣaḍarṇaṃ vidhimapyatha |
punarūce vidhātāraṃ nātipūrṇāśayo yathā
||1||श्रुत्वाख्यानमिदं व्यासः षडर्णं विधिमप्यथ ।
पुनरूचे विधातारं नातिपूर्णाशयो यथा
vyāsa uvāca
siddhakṣetrasya māhātmyaṃ gaṇanāthasya caiva hi |
śrutaṃ pāpaharaṃ sarvaṃ kāmapuṇyavivardhanam
||2||सिद्धक्षेत्रस्य माहात्म्यं गणनाथस्य चैव हि ।
श्रुतं पापहरं सर्वं कामपुण्यविवर्धनम्
punaśca vada me brahman vināyakakathānakam |
tṛptiṃ na yāti paramāṃ pibannapi kathāmṛtam
||3||पुनश्च वद मे ब्रह्मन् विनायककथानकम् ।
तृप्तिं न याति परमां पिबन्नपि कथामृतम्
brahmovāca
pārāśarya mahākhyānaṃ kathayāmi tavāgrataḥ |
sarvadevādhidevasya gaṇeśasya vibhoḥ śubham
||4||पाराशर्य महाख्यानं कथयामि तवाग्रतः ।
सर्वदेवाधिदेवस्य गणेशस्य विभोः शुभम्
vidarbhadeśe rājā'bhūddānaśūro mahābalī |
nāmnā bhīma iti khyāto dātā bhīmaparākramaḥ
||5||विदर्भदेशे राजाऽभूद्दानशूरो महाबली ।
नाम्ना भीम इति ख्यातो दाता भीमपराक्रमः
kauṇḍiṇyanagare tasya nivāso'bhūnmahāmate |
sāmantā karadā yasya karadā itare nṛpāḥ |
vājināṃ vāraṇānāṃ ca pattīnāṃ koṭayo daśa
||6||कौण्डिण्यनगरे तस्य निवासोऽभून्महामते ।
सामन्ता करदा यस्य करदा इतरे नृपाः ।
वाजिनां वारणानां च पत्तीनां कोटयो दश
rathānāmagrato yāntaṃ yānti tatpṛṣṭhatau'pi ca |
brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi yamāśritya mudaṃ yayuḥ |
tasya bhāryā mahābhāgā nāmnā'bhūccāruhāsinī
||7||रथानामग्रतो यान्तं यान्ति तत्पृष्ठतौऽपि च ।
ब्राह्मणानां सहस्राणि यमाश्रित्य मुदं ययुः ।
तस्य भार्या महाभागा नाम्नाऽभूच्चारुहासिनी
vikasatpadmavadanā mṛgaśāvakalocanā |
brahmaṇyā daivataparā nityaṃ dharmaparāyaṇā |
pativratā patiprāṇā pativākyaratā sadā
||8||विकसत्पद्मवदना मृगशावकलोचना ।
ब्रह्मण्या दैवतपरा नित्यं धर्मपरायणा ।
पतिव्रता पतिप्राणा पतिवाक्यरता सदा
aputrā daivayogena jātā sā varavarṇinī |
tāṃ nirīkṣya tadā bhīmaścārusarvāṅgaśobhinīm
||9||अपुत्रा दैवयोगेन जाता सा वरवर्णिनी ।
तां निरीक्ष्य तदा भीमश्चारुसर्वाङ्गशोभिनीम्
avadadduḥkhito vākyaṃ putrahīno nṛpottamaḥ |
sarva rājyaṃ parityajya gantavyaṃ vanamuttamam
||10||अवदद्दुःखितो वाक्यं पुत्रहीनो नृपोत्तमः ।
सर्व राज्यं परित्यज्य गन्तव्यं वनमुत्तमम्
aputrasya gatinaiva svargo vā sukhameva ca |
devā havyaṃ na gṛhṇanti pitaraḥ kavyameva ca
||11||अपुत्रस्य गतिनैव स्वर्गो वा सुखमेव च ।
देवा हव्यं न गृह्णन्ति पितरः कव्यमेव च
vṛthā me jananī janma pitā gehaṃ dhanaṃ kulam |
viphalaṃ sakalaṃ karma vinā putreṇa niścitam
||12||वृथा मे जननी जन्म पिता गेहं धनं कुलम् ।
विफलं सकलं कर्म विना पुत्रेण निश्चितम्
sa eva niścayaṃ kṛtvā dvāvamātyau samāhvayat |
manorañjananāmaikaḥ sumanturnāmako'paraḥ
||13||स एव निश्चयं कृत्वा द्वावमात्यौ समाह्वयत् ।
मनोरञ्जननामैकः सुमन्तुर्नामकोऽपरः
ānvīkṣikīṃ trayīṃ vārtāṃ jānantau ṣoḍaśīḥ kalāḥ |
āgatya tatkṣaṇādevanṛpaṃ taṃ nematurmune
||14||आन्वीक्षिकीं त्रयीं वार्तां जानन्तौ षोडशीः कलाः ।
आगत्य तत्क्षणादेवनृपं तं नेमतुर्मुने
tāvuvāca tato bhīmo rājyaṃ me paripālyatām |
mama vā mama patnyā vā duritaṃ pūrvajanmajam
||15||तावुवाच ततो भीमो राज्यं मे परिपाल्यताम् ।
मम वा मम पत्न्या वा दुरितं पूर्वजन्मजम्
tena nau nāsti santānamubhayatra sukhāvaham |
yadyahaṃ punarāgantā tadā tanmana dīyatām
||16||तेन नौ नास्ति सन्तानमुभयत्र सुखावहम् ।
यद्यहं पुनरागन्ता तदा तन्मन दीयताम्
no cedubhābhyāṃ me rājyaṃ vibhajya parigṛhyatām |
evaṃ niścitya sa nṛpaḥ svastivācanapūrvakam
||17||नो चेदुभाभ्यां मे राज्यं विभज्य परिगृह्यताम् ।
एवं निश्चित्य स नृपः स्वस्तिवाचनपूर्वकम्
kṛtvā dānāni bahuśo brāhmaṇebhyo yayau purāt |
sapatnīko nṛpavaro'mātyābhyāṃ saha nāgaraiḥ
||18||कृत्वा दानानि बहुशो ब्राह्मणेभ्यो ययौ पुरात् ।
सपत्नीको नृपवरोऽमात्याभ्यां सह नागरैः
gavyūtimātraṃ gatvā tu visasarjā'khilām̐stadā |
amātyāvūcaturājannāvāṃ yāvaḥ sahaiva te
||19||गव्यूतिमात्रं गत्वा तु विससर्जाऽखिलाँस्तदा ।
अमात्यावूचतुराजन्नावां यावः सहैव ते
suhṛdo nāgarāścaina rurudurbhṛśaduḥkhitāḥ |
tānuvāca na bhīḥ kāryā'mātyau vo'dhipatī kṛtau
||20||सुहृदो नागराश्चैन रुरुदुर्भृशदुःखिताः ।
तानुवाच न भीः कार्याऽमात्यौ वोऽधिपती कृतौ
yathā'haṃ vastathaivaitau pālanaṃ sa kariṣyataḥ |
iti tān samanuśvāsya tāvuvāca punarnṛpaḥ
||21||यथाऽहं वस्तथैवैतौ पालनं स करिष्यतः ।
इति तान् समनुश्वास्य तावुवाच पुनर्नृपः
dattaṃ rājyaṃ bhavadbhyāṃ me rakṣataṃ sarvathā puram |
iti sarvān visṛjyaiva sapatnīko yayau purāt
||22||दत्तं राज्यं भवद्भ्यां मे रक्षतं सर्वथा पुरम् ।
इति सर्वान् विसृज्यैव सपत्नीको ययौ पुरात्
bhramamāṇo dadarśaikaṃ kāsāraṃ kamalairyutam |
puṣpitadrumasaṃśobhi nānājalacarānvitam
||23||भ्रममाणो ददर्शैकं कासारं कमलैर्युतम् ।
पुष्पितद्रुमसंशोभि नानाजलचरान्वितम्
tato'sya nikaṭe ramyamāśramaṃ paśyataḥ śubham |
rājā ca rājapatnī ca sarvānandavivardhanam
||24||ततोऽस्य निकटे रम्यमाश्रमं पश्यतः शुभम् ।
राजा च राजपत्नी च सर्वानन्दविवर्धनम्
yatra vairaṃ na cakruste jātivairā gajādayaḥ |
siṃhāśca nakulāḥ sarpā biḍālā mūṣakādayaḥ
||25||यत्र वैरं न चक्रुस्ते जातिवैरा गजादयः ।
सिंहाश्च नकुलाः सर्पा बिडाला मूषकादयः
dadarśatustatra muniṃ viśvāmitraṃ kuśāsane |
śiṣyaiḥ parivṛtaṃ śāntaṃ vedādhyayanatatparaiḥ
||26||ददर्शतुस्तत्र मुनिं विश्वामित्रं कुशासने ।
शिष्यैः परिवृतं शान्तं वेदाध्ययनतत्परैः
praṇipatya mahātmānaṃ kṛtāñjalipuṭāvubhau |
punaḥ punarnamaskārān pādau dhṛtvā pracakratuḥ
||27||प्रणिपत्य महात्मानं कृताञ्जलिपुटावुभौ ।
पुनः पुनर्नमस्कारान् पादौ धृत्वा प्रचक्रतुः
utthāpya muniśārdūlo viśvāmitrastaponidhiḥ |
uvāca ślakṣṇayā vācā vijñātārtho nṛpaṃ tadā
||28||उत्थाप्य मुनिशार्दूलो विश्वामित्रस्तपोनिधिः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा विज्ञातार्थो नृपं तदा
viśvāmitra uvāca
bhavitā te suto rājan guṇayukto mahāyaśāḥ |
kutastvamāgataḥ kiṃ te nagaraṃ nāma tadvada
||29||भविता ते सुतो राजन् गुणयुक्तो महायशाः ।
कुतस्त्वमागतः किं ते नगरं नाम तद्वद
tataste pāpanāśārthaṃ yatiṣye nṛpasattama |
bhīma uvāca |
vidarbhaṃ viṣaye svāmin kauḍinyaṃ nagaraṃ mama
||30||ततस्ते पापनाशार्थं यतिष्ये नृपसत्तम ।
भीम उवाच ।
विदर्भं विषये स्वामिन् कौडिन्यं नगरं मम
bhīma ityeva nāma patnīyaṃ cāruhāsinī |
putrārthaṃ ca kṛto yatnastapodānavratādibhiḥ
||31||भीम इत्येव नाम पत्नीयं चारुहासिनी ।
पुत्रार्थं च कृतो यत्नस्तपोदानव्रतादिभिः
nāgatā karūṇā deve pūrvajanmakṛtādaghāt |
tyaktvā rājyaṃ vane yātau dṛṣṭvau tvaccaraṇau mune
||32||नागता करूणा देवे पूर्वजन्मकृतादघात् ।
त्यक्त्वा राज्यं वने यातौ दृष्ट्वौ त्वच्चरणौ मुने
bhraman vanāni bahuśo daivenehopasāditaḥ |
sādhūnāṃ saṅgatiḥ sadyo dadāti phalamuttamam
||33||भ्रमन् वनानि बहुशो दैवेनेहोपसादितः ।
साधूनां सङ्गतिः सद्यो ददाति फलमुत्तमम्
ato me bhavadāśīrbhirjātaḥ putro na saṃśayaḥ |
vidyāvratatapodānayajñasvādhyāyakāriṇaḥ
||34||अतो मे भवदाशीर्भिर्जातः पुत्रो न संशयः ।
विद्याव्रततपोदानयज्ञस्वाध्यायकारिणः
dayādamavataste'dya nāśīrvyarthā bhavenmune |
parantu kaluṣamme kiṃ pūrvajanmakṛtaṃ mune
||35||दयादमवतस्तेऽद्य नाशीर्व्यर्था भवेन्मुने ।
परन्तु कलुषम्मे किं पूर्वजन्मकृतं मुने
vada tatra pratikāraṃ sarvajño'si mato mama |
brahmovāca ||
iti tasya vacaḥ śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ |
tamai rājñai pūrvakathāṃ kathayāmāsa sādaram
||36||वद तत्र प्रतिकारं सर्वज्ञोऽसि मतो मम ।
ब्रह्मोवाच ॥
इति तस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः ।
तमै राज्ञै पूर्वकथां कथयामास सादरम्
viśvāmitra uvāca
kuladharmāstvayātyaktāḥ śrīmandādhena durmate |
vede śāstre purāṇe ca laukike ca pratiṣṭhitāḥ
||37||कुलधर्मास्त्वयात्यक्ताः श्रीमन्दाधेन दुर्मते ।
वेदे शास्त्रे पुराणे च लौकिके च प्रतिष्ठिताः
te sarve pūrvajā nityaṃ pupūjūrgaṇanāyakam |
tasya krodhavaśānnaiva santatistava jāyate
||38||ते सर्वे पूर्वजा नित्यं पुपूजूर्गणनायकम् ।
तस्य क्रोधवशान्नैव सन्ततिस्तव जायते
yena te kuladevatvaṃ samprāpto'sau gajānanaḥ |
bhaṇaitatte mahāvīra śaṛṇu sādaramāditaḥ
||39||येन ते कुलदेवत्वं सम्प्राप्तोऽसौ गजाननः ।
भणैतत्ते महावीर शृणु सादरमादितः
saptamaḥ puruṣastvattaḥ pūrvaṃ bhīmo nṛpo'bhavat |
rūpavān dhanasampanno vallabho nāma sattamaḥ |
tasyāpi bahukālena śiśureko'bhavannṛpa
||40||सप्तमः पुरुषस्त्वत्तः पूर्वं भीमो नृपोऽभवत् ।
रूपवान् धनसम्पन्नो वल्लभो नाम सत्तमः ।
तस्यापि बहुकालेन शिशुरेकोऽभवन्नृप
atha tasyā'bhavad deho mūko badhira eva ca |
atidurgandhavatpūyasrāvavān kubja eva ca
||41||अथ तस्याऽभवद् देहो मूको बधिर एव च ।
अतिदुर्गन्धवत्पूयस्राववान् कुब्ज एव च
taṃ dṛṣṭvā jananī tasya kamalā duḥkhitā bhṛśam |
acintayat svāntamadhye loke samyagaputratā
||42||तं दृष्ट्वा जननी तस्य कमला दुःखिता भृशम् ।
अचिन्तयत् स्वान्तमध्ये लोके सम्यगपुत्रता
naitādṛśaṃ putravatvaṃ ślādhyaṃ duḥkhakaraṃ bhṛśam |
maraṇaṃ me vidhātrā kiṃ nāsya vā kriyate'dhunā
||43||नैतादृशं पुत्रवत्वं श्लाध्यं दुःखकरं भृशम् ।
मरणं मे विधात्रा किं नास्य वा क्रियतेऽधुना
kathaṃ vā mukhadyā'haṃ darśayiṣye suhṛjjanān |
evaṃ vilapatī duḥkhād ruroda bhṛśadārūṇam
||44||कथं वा मुखद्याऽहं दर्शयिष्ये सुहृज्जनान् ।
एवं विलपती दुःखाद् रुरोद भृशदारूणम्
śrutvā tadruditaṃ bharttā sūtikāgāramāgamat |
dṛṣṭvā tathāvidhaṃ bālaṃ bhṛśaṃ patnīṃ ca duḥkhitām
||45||श्रुत्वा तद्रुदितं भर्त्ता सूतिकागारमागमत् ।
दृष्ट्वा तथाविधं बालं भृशं पत्नीं च दुःखिताम्
babhāṇa mṛduvākyena sāntvayan karmamārgavit |
mā duḥkhaṃ kurū kalyāṇi karmaṇāṃ gatirīdṛśī
||46||बभाण मृदुवाक्येन सान्त्वयन् कर्ममार्गवित् ।
मा दुःखं कुरू कल्याणि कर्मणां गतिरीदृशी
pūrvajanmakṛtāt pāpājjāyate duḥkhabhāṅnaraḥ |
duḥkhavānsukhamāpnoti sukhavānapi tatpunaḥ
||47||पूर्वजन्मकृतात् पापाज्जायते दुःखभाङ्नरः ।
दुःखवान्सुखमाप्नोति सुखवानपि तत्पुनः
na hi śocyo hi bālo'yaṃ samīcīno bhaviṣyati |
yathā'sya pūrvavṛttaṃ syāt tathaivāsya bhaviṣyati
||48||न हि शोच्यो हि बालोऽयं समीचीनो भविष्यति ।
यथाऽस्य पूर्ववृत्तं स्यात् तथैवास्य भविष्यति
vayaṃ ca prayatiṣyāmo maṇimantramahauṣadhaiḥ |
tapobhiśca japairdevapūjāyātrāvidhānataḥ
||49||वयं च प्रयतिष्यामो मणिमन्त्रमहौषधैः ।
तपोभिश्च जपैर्देवपूजायात्राविधानतः
samyak kartuṃ śiśuṃ subhrūḥ prastutaṃ yatsamācara |
evaṃ prabodhitā sādhvī tyaktvā śokaṃ śiśuṃ tataḥ
||50||सम्यक् कर्तुं शिशुं सुभ्रूः प्रस्तुतं यत्समाचर ।
एवं प्रबोधिता साध्वी त्यक्त्वा शोकं शिशुं ततः
kṣālayitvā jalaistaṃ tu jaharṣa sakhibhiḥ saha |
sarva mābhyudayaṃ cakre putrasya jananocitam
||51||क्षालयित्वा जलैस्तं तु जहर्ष सखिभिः सह ।
सर्व माभ्युदयं चक्रे पुत्रस्य जननोचितम्
pūjayāmāsa viprān sa sā tat patnyohyanekaśaḥ
||52||पूजयामास विप्रान् स सा तत् पत्न्योह्यनेकशः
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe kamalāputra varṇanaṃ nāmaikonaviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 19 ||