अध्ययनम्
- अनुक्रमणिका
- मूलम्
४८ बार्हस्पत्यो भरद्वाज: । अग्नि :।गायत्री; १, ६ वर्धमाना;२७, ४७ – ४८ अनुष्टुप् ; ४६ त्रिष्टुप् ।
त्वम॑ग्ने य॒ज्ञानां॒ होता॒ विश्वे॑षां हि॒तः । दे॒वेभि॒र्मानु॑षे॒ जने॑
॥१॥tvama̍gne ya̱jñānā̱ṃ hotā̱ viśve̍ṣāṃ hi̱taḥ | de̱vebhi̱rmānu̍ṣe̱ jane̍
स नो॑ म॒न्द्राभि॑रध्व॒रे जि॒ह्वाभि॑र्यजा म॒हः । आ दे॒वान् व॑क्षि॒ यक्षि॑ च
॥२॥sa no̍ ma̱ndrābhi̍radhva̱re ji̱hvābhi̍ryajā ma̱haḥ | ā de̱vān va̍kṣi̱ yakṣi̍ ca
वेत्था॒ हि वे॑धो॒ अध्व॑नः प॒थश्च॑ दे॒वाञ्ज॑सा । अग्ने॑ य॒ज्ञेषु॑ सुक्रतो
॥३॥vetthā̱ hi ve̍dho̱ adhva̍naḥ pa̱thaśca̍ de̱vāñja̍sā | agne̍ ya̱jñeṣu̍ sukrato
त्वामी॑ळे॒ अध॑ द्वि॒ता भ॑र॒तो वा॒जिभि॑: शु॒नम् । ई॒जे य॒ज्ञेषु॑ य॒ज्ञिय॑म्
॥४॥tvāmī̍l̤e̱ adha̍ dvi̱tā bha̍ra̱to vā̱jibhi̍: śu̱nam | ī̱je ya̱jñeṣu̍ ya̱jñiya̍m
त्वमि॒मा वार्या॑ पु॒रु दिवो॑दासाय सुन्व॒ते । भ॒रद्वा॑जाय दा॒शुषे॑
॥५॥tvami̱mā vāryā̍ pu̱ru divo̍dāsāya sunva̱te | bha̱radvā̍jāya dā̱śuṣe̍
त्वं दू॒तो अम॑र्त्य॒ आ व॑हा॒ दैव्यं॒ जन॑म् । शृ॒ण्वन् विप्र॑स्य सुष्टु॒तिम्
॥६॥tvaṃ dū̱to ama̍rtya̱ ā va̍hā̱ daivya̱ṃ jana̍m | śṛ̱ṇvan vipra̍sya suṣṭu̱tim
त्वाम॑ग्ने स्वा॒ध्यो॒३ मर्ता॑सो दे॒ववी॑तये । य॒ज्ञेषु॑ दे॒वमी॑ळते
॥७॥tvāma̍gne svā̱dhyo̱3 martā̍so de̱vavī̍taye | ya̱jñeṣu̍ de̱vamī̍l̤ate
तव॒ प्र य॑क्षि सं॒दृश॑मु॒त क्रतुं॑ सु॒दान॑वः । विश्वे॑ जुषन्त का॒मिन॑:
॥८॥tava̱ pra ya̍kṣi sa̱ṃdṛśa̍mu̱ta kratu̍ṃ su̱dāna̍vaḥ | viśve̍ juṣanta kā̱mina̍:
त्वं होता॒ मनु॑र्हितो॒ वह्नि॑रा॒सा वि॒दुष्ट॑रः । अग्ने॒ यक्षि॑ दि॒वो विश॑:
॥९॥tvaṃ hotā̱ manu̍rhito̱ vahni̍rā̱sā vi̱duṣṭa̍raḥ | agne̱ yakṣi̍ di̱vo viśa̍:
अग्न॒ आ या॑हि वी॒तये॑ गृणा॒नो ह॒व्यदा॑तये । नि होता॑ सत्सि ब॒र्हिषि॑
॥१०॥agna̱ ā yā̍hi vī̱taye̍ gṛṇā̱no ha̱vyadā̍taye | ni hotā̍ satsi ba̱rhiṣi̍
तं त्वा॑ स॒मिद्भि॑रङ्गिरो घृ॒तेन॑ वर्धयामसि । बृ॒हच्छो॑चा यविष्ठ्य
॥११॥taṃ tvā̍ sa̱midbhi̍raṅgiro ghṛ̱tena̍ vardhayāmasi | bṛ̱haccho̍cā yaviṣṭhya
स न॑: पृ॒थु श्र॒वाय्य॒मच्छा॑ देव विवाससि । बृ॒हद॑ग्ने सु॒वीर्य॑म्
॥१२॥sa na̍: pṛ̱thu śra̱vāyya̱macchā̍ deva vivāsasi | bṛ̱hada̍gne su̱vīrya̍m
त्वाम॑ग्ने॒ पुष्क॑रा॒दध्यथ॑र्वा॒ निर॑मन्थत । मू॒र्ध्नो विश्व॑स्य वा॒घत॑:
॥१३॥tvāma̍gne̱ puṣka̍rā̱dadhyatha̍rvā̱ nira̍manthata | mū̱rdhno viśva̍sya vā̱ghata̍:
तमु॑ त्वा द॒ध्यङ्ङृषि॑: पु॒त्र ई॑धे॒ अथ॑र्वणः । वृ॒त्र॒हणं॑ पुरंद॒रम्
॥१४॥tamu̍ tvā da̱dhyaṅṅṛṣi̍: pu̱tra ī̍dhe̱ atha̍rvaṇaḥ | vṛ̱tra̱haṇa̍ṃ puraṃda̱ram
तमु॑ त्वा पा॒थ्यो वृषा॒ समी॑धे दस्यु॒हन्त॑मम् । ध॒नं॒ज॒यं रणे॑रणे
॥१५॥tamu̍ tvā pā̱thyo vṛṣā̱ samī̍dhe dasyu̱hanta̍mam | dha̱na̱ṃja̱yaṃ raṇe̍raṇe
एह्यू॒ षु ब्रवा॑णि॒ ते ऽग्न॑ इ॒त्थेत॑रा॒ गिर॑: । ए॒भिर्व॑र्धास॒ इन्दु॑भिः
॥१६॥ehyū̱ ṣu bravā̍ṇi̱ te 'gna̍ i̱ttheta̍rā̱ gira̍: | e̱bhirva̍rdhāsa̱ indu̍bhiḥ
यत्र॒ क्व॑ च ते॒ मनो॒ दक्षं॑ दधस॒ उत्त॑रम् । तत्रा॒ सद॑: कृणवसे
॥१७॥yatra̱ kva̍ ca te̱ mano̱ dakṣa̍ṃ dadhasa̱ utta̍ram | tatrā̱ sada̍: kṛṇavase
न॒हि ते॑ पू॒र्तम॑क्षि॒पद् भुव॑न्नेमानां वसो । अथा॒ दुवो॑ वनवसे
॥१८॥na̱hi te̍ pū̱rtama̍kṣi̱pad bhuva̍nnemānāṃ vaso | athā̱ duvo̍ vanavase
आग्निर॑गामि॒ भार॑तो वृत्र॒हा पु॑रु॒चेत॑नः । दिवो॑दासस्य॒ सत्प॑तिः
॥१९॥āgnira̍gāmi̱ bhāra̍to vṛtra̱hā pu̍ru̱ceta̍naḥ | divo̍dāsasya̱ satpa̍tiḥ
स हि विश्वाति॒ पार्थि॑वा र॒यिं दाश॑न्महित्व॒ना । व॒न्वन्नवा॑तो॒ अस्तृ॑तः
॥२०॥sa hi viśvāti̱ pārthi̍vā ra̱yiṃ dāśa̍nmahitva̱nā | va̱nvannavā̍to̱ astṛ̍taḥ
स प्र॑त्न॒वन्नवी॑य॒सा ऽग्ने॑ द्यु॒म्नेन॑ सं॒यता॑ । बृ॒हत् त॑तन्थ भा॒नुना॑
॥२१॥sa pra̍tna̱vannavī̍ya̱sā 'gne̍ dyu̱mnena̍ sa̱ṃyatā̍ | bṛ̱hat ta̍tantha bhā̱nunā̍
प्र व॑: सखायो अ॒ग्नये॒ स्तोमं॑ य॒ज्ञं च॑ धृष्णु॒या । अर्च॒ गाय॑ च वे॒धसे॑
॥२२॥pra va̍: sakhāyo a̱gnaye̱ stoma̍ṃ ya̱jñaṃ ca̍ dhṛṣṇu̱yā | arca̱ gāya̍ ca ve̱dhase̍
स हि यो मानु॑षा यु॒गा सीद॒द्धोता॑ क॒विक्र॑तुः । दू॒तश्च॑ हव्य॒वाह॑नः
॥२३॥sa hi yo mānu̍ṣā yu̱gā sīda̱ddhotā̍ ka̱vikra̍tuḥ | dū̱taśca̍ havya̱vāha̍naḥ
ता राजा॑ना॒ शुचि॑व्रता ऽऽदि॒त्यान् मारु॑तं ग॒णम् । वसो॒ यक्षी॒ह रोद॑सी
॥२४॥tā rājā̍nā̱ śuci̍vratā ''di̱tyān māru̍taṃ ga̱ṇam | vaso̱ yakṣī̱ha roda̍sī
वस्वी॑ ते अग्ने॒ संदृ॑ष्टिरिषय॒ते मर्त्या॑य । ऊर्जो॑ नपाद॒मृत॑स्य
॥२५॥vasvī̍ te agne̱ saṃdṛ̍ṣṭiriṣaya̱te martyā̍ya | ūrjo̍ napāda̱mṛta̍sya
क्रत्वा॒ दा अ॑स्तु॒ श्रेष्ठो॒ ऽद्य त्वा॑ व॒न्वन् त्सु॒रेक्णा॑: । मर्त॑ आनाश सुवृ॒क्तिम्
॥२६॥kratvā̱ dā a̍stu̱ śreṣṭho̱ 'dya tvā̍ va̱nvan tsu̱rekṇā̍: | marta̍ ānāśa suvṛ̱ktim
ते ते॑ अग्ने॒ त्वोता॑ इ॒षय॑न्तो॒ विश्व॒मायु॑: । तर॑न्तो अ॒र्यो अरा॑तीर्व॒न्वन्तो॑ अ॒र्यो अरा॑तीः
॥२७॥te te̍ agne̱ tvotā̍ i̱ṣaya̍nto̱ viśva̱māyu̍: | tara̍nto a̱ryo arā̍tīrva̱nvanto̍ a̱ryo arā̍tīḥ
अ॒ग्निस्ति॒ग्मेन॑ शो॒चिषा॒ यास॒द् विश्वं॒ न्य१त्रिण॑म् । अ॒ग्निर्नो॑ वनते र॒यिम्
॥२८॥a̱gnisti̱gmena̍ śo̱ciṣā̱ yāsa̱d viśva̱ṃ nya1triṇa̍m | a̱gnirno̍ vanate ra̱yim
सु॒वीरं॑ र॒यिमा भ॑र॒ जात॑वेदो॒ विच॑र्षणे । ज॒हि रक्षां॑सि सुक्रतो
॥२९॥su̱vīra̍ṃ ra̱yimā bha̍ra̱ jāta̍vedo̱ vica̍rṣaṇe | ja̱hi rakṣā̍ṃsi sukrato
त्वं न॑: पा॒ह्यंह॑सो॒ जात॑वेदो अघाय॒तः । रक्षा॑ णो ब्रह्मणस्कवे
॥३०॥tvaṃ na̍: pā̱hyaṃha̍so̱ jāta̍vedo aghāya̱taḥ | rakṣā̍ ṇo brahmaṇaskave
यो नो॑ अग्ने दु॒रेव॒ आ मर्तो॑ व॒धाय॒ दाश॑ति । तस्मा॑न्नः पा॒ह्यंह॑सः
॥३१॥yo no̍ agne du̱reva̱ ā marto̍ va̱dhāya̱ dāśa̍ti | tasmā̍nnaḥ pā̱hyaṃha̍saḥ
त्वं तं दे॑व जि॒ह्वया॒ परि॑ बाधस्व दु॒ष्कृत॑म् । मर्तो॒ यो नो॒ जिघां॑सति
॥३२॥tvaṃ taṃ de̍va ji̱hvayā̱ pari̍ bādhasva du̱ṣkṛta̍m | marto̱ yo no̱ jighā̍ṃsati
भ॒रद्वा॑जाय स॒प्रथ॒: शर्म॑ यच्छ सहन्त्य । अग्ने॒ वरे॑ण्यं॒ वसु॑
॥३३॥bha̱radvā̍jāya sa̱pratha̱: śarma̍ yaccha sahantya | agne̱ vare̍ṇya̱ṃ vasu̍
अ॒ग्निर्वृ॒त्राणि॑ जङ्घनद् द्रविण॒स्युर्वि॑प॒न्यया॑ । समि॑द्धः शु॒क्र आहु॑तः
॥३४॥a̱gnirvṛ̱trāṇi̍ jaṅghanad draviṇa̱syurvi̍pa̱nyayā̍ | sami̍ddhaḥ śu̱kra āhu̍taḥ
गर्भे॑ मा॒तुः पि॒तुष्पि॒ता वि॑दिद्युता॒नो अ॒क्षरे॑ । सीद॑न्नृ॒तस्य॒ योनि॒मा
॥३५॥garbhe̍ mā̱tuḥ pi̱tuṣpi̱tā vi̍didyutā̱no a̱kṣare̍ | sīda̍nnṛ̱tasya̱ yoni̱mā
ब्रह्म॑ प्र॒जाव॒दा भ॑र॒ जात॑वेदो॒ विच॑र्षणे । अग्ने॒ यद् दी॒दय॑द् दि॒वि
॥३६॥brahma̍ pra̱jāva̱dā bha̍ra̱ jāta̍vedo̱ vica̍rṣaṇe | agne̱ yad dī̱daya̍d di̱vi
उप॑ त्वा र॒ण्वसं॑दृशं॒ प्रय॑स्वन्तः सहस्कृत । अग्ने॑ ससृ॒ज्महे॒ गिर॑:
॥३७॥upa̍ tvā ra̱ṇvasa̍ṃdṛśa̱ṃ praya̍svantaḥ sahaskṛta | agne̍ sasṛ̱jmahe̱ gira̍:
उप॑ च्छा॒यामि॑व॒ घृणे॒रग॑न्म॒ शर्म॑ ते व॒यम् । अग्ने॒ हिर॑ण्यसंदृशः
॥३८॥upa̍ cchā̱yāmi̍va̱ ghṛṇe̱raga̍nma̱ śarma̍ te va̱yam | agne̱ hira̍ṇyasaṃdṛśaḥ
य उ॒ग्र इ॑व शर्य॒हा ति॒ग्मशृ॑ङ्गो॒ न वंस॑गः । अग्ने॒ पुरो॑ रु॒रोजि॑थ
॥३९॥ya u̱gra i̍va śarya̱hā ti̱gmaśṛ̍ṅgo̱ na vaṃsa̍gaḥ | agne̱ puro̍ ru̱roji̍tha
आ यं हस्ते॒ न खा॒दिनं॒ शिशुं॑ जा॒तं न बिभ्र॑ति । वि॒शाम॒ग्निं स्व॑ध्व॒रं
॥४०॥ā yaṃ haste̱ na khā̱dina̱ṃ śiśu̍ṃ jā̱taṃ na bibhra̍ti | vi̱śāma̱gniṃ sva̍dhva̱raṃ
प्र दे॒वं दे॒ववी॑तये॒ भर॑ता वसु॒वित्त॑मम् । आ स्वे योनौ॒ नि षी॑दतु
॥४१॥pra de̱vaṃ de̱vavī̍taye̱ bhara̍tā vasu̱vitta̍mam | ā sve yonau̱ ni ṣī̍datu
आ जा॒तं जा॒तवे॑दसि प्रि॒यं शि॑शी॒ताति॑थिम् । स्यो॒न आ गृ॒हप॑तिम्
॥४२॥ā jā̱taṃ jā̱tave̍dasi pri̱yaṃ śi̍śī̱tāti̍thim | syo̱na ā gṛ̱hapa̍tim
अग्ने॑ यु॒क्ष्वा हि ये तवाऽश्वा॑सो देव सा॒धव॑: । अरं॒ वह॑न्ति म॒न्यवे॑
॥४३॥agne̍ yu̱kṣvā hi ye tavā'śvā̍so deva sā̱dhava̍: | ara̱ṃ vaha̍nti ma̱nyave̍
अच्छा॑ नो या॒ह्या व॑हा॒ऽभि प्रयां॑सि वी॒तये॑ । आ दे॒वान् त्सो॒म॑पीतये
॥४४॥acchā̍ no yā̱hyā va̍hā̱'bhi prayā̍ṃsi vī̱taye̍ | ā de̱vān tso̱ma̍pītaye
उद॑ग्ने भारत द्यु॒मदज॑स्रेण॒ दवि॑द्युतत् । शोचा॒ वि भा॑ह्यजर
॥४५॥uda̍gne bhārata dyu̱madaja̍sreṇa̱ davi̍dyutat | śocā̱ vi bhā̍hyajara
वी॒ती यो दे॒वं मर्तो॑ दुव॒स्येद॒ग्निमी॑ळीताध्व॒रे ह॒विष्मा॑न् ।
होता॑रं सत्य॒यजं॒ रोद॑स्योरुत्ता॒नह॑स्तो॒ नम॒सा वि॑वासेत्
॥४६॥vī̱tī yo de̱vaṃ marto̍ duva̱syeda̱gnimī̍l̤ītādhva̱re ha̱viṣmā̍n |
hotā̍raṃ satya̱yaja̱ṃ roda̍syoruttā̱naha̍sto̱ nama̱sā vi̍vāset
आ ते॑ अग्न ऋ॒चा ह॒विर्हृ॒दा त॒ष्टं भ॑रामसि । ते ते॑ भवन्तू॒क्षण॑ ऋष॒भासो॑ व॒शा उ॒त
॥४७॥ā te̍ agna ṛ̱cā ha̱virhṛ̱dā ta̱ṣṭaṃ bha̍rāmasi | te te̍ bhavantū̱kṣaṇa̍ ṛṣa̱bhāso̍ va̱śā u̱ta
अ॒ग्निं दे॒वासो॑ अग्रि॒यमि॒न्धते॑ वृत्र॒हन्त॑मम् । येना॒ वसू॒न्याभृ॑ता तृ॒ळ्हा रक्षां॑सि वा॒जिना॑
॥४८॥a̱gniṃ de̱vāso̍ agri̱yami̱ndhate̍ vṛtra̱hanta̍mam | yenā̱ vasū̱nyābhṛ̍tā tṛ̱l̤hā rakṣā̍ṃsi vā̱jinā̍