agastyaprasthānam
parāśara uvāca
tato dhyānena viśveśamālokya sa munīśvaraḥ ||
sūta provāca tāṃ puṇyāṃ lopāmudrāmidaṃ vacaḥ
||1||ततो ध्यानेन विश्वेशमालोक्य स मुनीश्वरः ॥
सूत प्रोवाच तां पुण्यां लोपामुद्रामिदं वचः
ayi paśya varārohe kimetatsamupasthitam ||
kva tatkāryaṃ kva ca vayaṃ munimārgānusāriṇaḥ
||2||अयि पश्य वरारोहे किमेतत्समुपस्थितम् ॥
क्व तत्कार्यं क्व च वयं मुनिमार्गानुसारिणः
yena gotrabhidā gotrā vipakṣā helayā kṛtāḥ ||
bhavetkuṃṭhitasāmarthyaḥ sa kathaṃ girimātrake
||3||येन गोत्रभिदा गोत्रा विपक्षा हेलया कृताः ॥
भवेत्कुंठितसामर्थ्यः स कथं गिरिमात्रके
kalpavṛkṣoṃ'gaṇe yasya kuliśaṃ yasya cāyudham ||
siddhyaṣṭakaṃ hi yaddvāri sa siddhyai prārthayeddvijam
||4||कल्पवृक्षोंऽगणे यस्य कुलिशं यस्य चायुधम् ॥
सिद्ध्यष्टकं हि यद्द्वारि स सिद्ध्यै प्रार्थयेद्द्विजम्
kriyaṃte vyākulāḥ śailā aho dāvāgninā priye ||
tadvṛddhistaṃbhane śaktiḥ kva gatāsā''śuśukṣaṇeḥ
||5||क्रियंते व्याकुलाः शैला अहो दावाग्निना प्रिये ॥
तद्वृद्धिस्तंभने शक्तिः क्व गतासाऽऽशुशुक्षणेः
niyantā sarvabhūtānāṃ yosau daṇḍadharaḥ prabhuḥ ||
sa kiṃ daṃḍayituṃ nālamekaṃ taṃ grāvamātrakam
||6||नियन्ता सर्वभूतानां योसौ दण्डधरः प्रभुः ॥
स किं दंडयितुं नालमेकं तं ग्रावमात्रकम्
ādityā vasavo rudrāstuṣitāḥ sa marudgaṇāḥ ||
viśvedevāstathā dasrau ye cānyepi divaukasaḥ
||7||आदित्या वसवो रुद्रास्तुषिताः स मरुद्गणाः ॥
विश्वेदेवास्तथा दस्रौ ये चान्येपि दिवौकसः
yeṣāṃ dṛkpātamātreṇa pataṃti bhuvanānyapi ||
te kiṃ samarthā no kāṃte nagavṛddhiniṣedhane
||8||येषां दृक्पातमात्रेण पतंति भुवनान्यपि ॥
ते किं समर्था नो कांते नगवृद्धिनिषेधने
ājñātaṃ kāraṇaṃ tacca smṛtaṃ vākyaṃ subhāṣitam ||
kāśīmuddiśya yadgītaṃ munibhistattvadarśibhiḥ
||9||आज्ञातं कारणं तच्च स्मृतं वाक्यं सुभाषितम् ॥
काशीमुद्दिश्य यद्गीतं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
avimuktaṃ na moktavyaṃ sarvathaiva mumukṣubhiḥ ||
kiṃtu vighnā bhaviṣyaṃti kāśyāṃ nivasatāṃ satām
||10||अविमुक्तं न मोक्तव्यं सर्वथैव मुमुक्षुभिः ॥
किंतु विघ्ना भविष्यंति काश्यां निवसतां सताम्
upasthitoyaṃ kalyāṇi soṃ'tarāyo mahāniha ||
na śakyate'nyathākartuṃ viśveśo vimukho yataḥ
||11||उपस्थितोयं कल्याणि सोंऽतरायो महानिह ॥
न शक्यतेऽन्यथाकर्तुं विश्वेशो विमुखो यतः
kāśīdvijāśīrbhiraho yadāptā kastāṃ mumukṣuryadivāmumukṣuḥ ||
grāsaṃ karasthaṃ sa visṛjya hṛdyaṃ svakūrparaṃ leḍhi vimūḍhacetāḥ
||12||काशीद्विजाशीर्भिरहो यदाप्ता कस्तां मुमुक्षुर्यदिवामुमुक्षुः ॥
ग्रासं करस्थं स विसृज्य हृद्यं स्वकूर्परं लेढि विमूढचेताः
aho janā bāliśavatkimetāṃ kāśīṃ tyajeyuḥ sukṛtaikarāśim ||
śālūkakaṃdaḥ pratimajjanaṃ kiṃ labheta tadvatsulabhā kimeṣā
||13||अहो जना बालिशवत्किमेतां काशीं त्यजेयुः सुकृतैकराशिम् ॥
शालूककंदः प्रतिमज्जनं किं लभेत तद्वत्सुलभा किमेषा
bhavāṃtarā varjita puṇyarāśiṃ kṛcchairmahadbhirhyavagam yakāśīm ||
prāpyāpi kiṃ mūḍhadhiyonyato vai yiyāsavo durgatimudyiyāsavaḥ
||14||भवांतरा वर्जित पुण्यराशिं कृच्छैर्महद्भिर्ह्यवगम् यकाशीम् ॥
प्राप्यापि किं मूढधियोन्यतो वै यियासवो दुर्गतिमुद्यियासवः
kva kāśikā viśvapadaprakāśikā kva kāryamanyatparitotiduḥkham ||
tatpaṃḍitonyatra kutaḥ prayāti kiṃ yāti kūṣmāṃḍaphalaṃ hyajāsye
||15||क्व काशिका विश्वपदप्रकाशिका क्व कार्यमन्यत्परितोतिदुःखम् ॥
तत्पंडितोन्यत्र कुतः प्रयाति किं याति कूष्मांडफलं ह्यजास्ये
kāśīṃ prakāśīṃ kṛtapuṇyarāśiṃ hā śīghranāśī visṛjennaraḥ kim ||
nūnaṃ svanūnaṃ sukṛtaṃ tadīyaṃ madīyamevaṃ vivṛṇoti cetaḥ
||16||काशीं प्रकाशीं कृतपुण्यराशिं हा शीघ्रनाशी विसृजेन्नरः किम् ॥
नूनं स्वनूनं सुकृतं तदीयं मदीयमेवं विवृणोति चेतः
naro na rogī yadihāvihāya sahāyabhūtāṃ sakalasya jaṃtoḥ ||
kāśīmanāśī sukṛtaikarāśimanyatra yātuṃ yatatāṃ na cānyaḥ
||17||नरो न रोगी यदिहाविहाय सहायभूतां सकलस्य जंतोः ॥
काशीमनाशी सुकृतैकराशिमन्यत्र यातुं यततां न चान्यः
vitrastapāpāṃ tridaśairdurāpāṃ gaṃgāṃ sadāpāṃ bhavapāśaśāpām ||
śivāvimuktāmamṛtaikaśuktiṃ bhuktāvimuktānaparityajanti
||18||वित्रस्तपापां त्रिदशैर्दुरापां गंगां सदापां भवपाशशापाम् ॥
शिवाविमुक्ताममृतैकशुक्तिं भुक्ताविमुक्तानपरित्यजन्ति
haṃho kimaṃho nicitāḥ pralabdhā baṃhīyasāyāsa bhareṇa kāśīm ||
prabhūtapuṇyadraviṇaikapaṇyāṃ prāpyāpi hitvā kva ca gaṃtumudyatāḥ
||19||हंहो किमंहो निचिताः प्रलब्धा बंहीयसायास भरेण काशीम् ॥
प्रभूतपुण्यद्रविणैकपण्यां प्राप्यापि हित्वा क्व च गंतुमुद्यताः
aho janānāṃ jaḍatā vihāya kāśīṃ yadanyatra na yaṃti cetaḥ ||
parisphuradgāṃgajalābhirāmāṃ kāmāriśūlāgradhṛtāṃ layepi
||20||अहो जनानां जडता विहाय काशीं यदन्यत्र न यंति चेतः ॥
परिस्फुरद्गांगजलाभिरामां कामारिशूलाग्रधृतां लयेपि
rere bhave śokajalaikapūrṇe pāpesmalokāḥ patitābdhimadhye ||
vidrāṇanidrāṇavirodhipāpāṃ kāśīṃ parityajyatariṃ kimartham
||21||रेरे भवे शोकजलैकपूर्णे पापेस्मलोकाः पतिताब्धिमध्ये ॥
विद्राणनिद्राणविरोधिपापां काशीं परित्यज्यतरिं किमर्थम्
na satpathenāpi na yogayuktyā dānairnavā naiva tapobhirugraiḥ ||
kāśī dvijāśīrbhiraho sulabhyā kiṃvā prasādena ca viśvabhartuḥ
||22||न सत्पथेनापि न योगयुक्त्या दानैर्नवा नैव तपोभिरुग्रैः ॥
काशी द्विजाशीर्भिरहो सुलभ्या किंवा प्रसादेन च विश्वभर्तुः
dharmastu saṃpattibharaiḥ kilohyatepyartho hi kāmairbahudānabhogakaiḥ ||
anyatrasarvaṃ sa ca mokṣa ekaḥ kāśyāṃ na cānyatra tathāyathātra
||23||धर्मस्तु संपत्तिभरैः किलोह्यतेप्यर्थो हि कामैर्बहुदानभोगकैः ॥
अन्यत्रसर्वं स च मोक्ष एकः काश्यां न चान्यत्र तथायथात्र
kṣetraṃ pavitraṃ hi yathā'vimuktaṃ nānyattathāyacchrutibhiḥ prayuktam ||
na dharmaśāstrairna ca taiḥpurāṇaistasmāccharaṇyaṃ hi sadā'vimuktam
||24||क्षेत्रं पवित्रं हि यथाऽविमुक्तं नान्यत्तथायच्छ्रुतिभिः प्रयुक्तम् ॥
न धर्मशास्त्रैर्न च तैःपुराणैस्तस्माच्छरण्यं हि सदाऽविमुक्तम्
sahovāceti jābālirāruṇesiriḍāmatā ||
varaṇāpiṃgalā nāḍī tadaṃtastvavimuktakam
||25||सहोवाचेति जाबालिरारुणेसिरिडामता ॥
वरणापिंगला नाडी तदंतस्त्वविमुक्तकम्
sā suṣumṇā parānāḍī trayaṃ vārāṇasītvasau ||
tadatrotkramaṇe sarvajaṃtūnāṃ hi śrutau haraḥ
||26||सा सुषुम्णा परानाडी त्रयं वाराणसीत्वसौ ॥
तदत्रोत्क्रमणे सर्वजंतूनां हि श्रुतौ हरः
tārakaṃ brahmavyācaṣṭe tena brahma bhavaṃti hi ||
evaṃ śloko bhavatyeṣa āhurvai vedavādinaḥ
||27||तारकं ब्रह्मव्याचष्टे तेन ब्रह्म भवंति हि ॥
एवं श्लोको भवत्येष आहुर्वै वेदवादिनः
bhagavānaṃtakāle'tra tārakasyopadeśataḥ ||
avimuktesthitāñjantūnmocayennātra saṃśayaḥ
||28||भगवानंतकालेऽत्र तारकस्योपदेशतः ॥
अविमुक्तेस्थिताञ्जन्तून्मोचयेन्नात्र संशयः
nāvimuktasamaṃkṣetraṃ nāvimuktasamā gatiḥ ||
nāvimuktasamaṃ liṃgaṃ satyaṃ satyaṃ punaḥpunaḥ
||29||नाविमुक्तसमंक्षेत्रं नाविमुक्तसमा गतिः ॥
नाविमुक्तसमं लिंगं सत्यं सत्यं पुनःपुनः
avimuktaṃ parityajya yonyatra kurute ratim ||
muktiṃ karatalānmuktvā sonyāṃ siddhiṃ gaveṣayet
||30||अविमुक्तं परित्यज्य योन्यत्र कुरुते रतिम् ॥
मुक्तिं करतलान्मुक्त्वा सोन्यां सिद्धिं गवेषयेत्
itthaṃ suniścitya munirmahātmā kṣetraprabhāvaṃ śrutitaḥ purāṇāt ||
śrīviśvanāthena samaṃ na liṃgaṃ purī na kāśī sadṛśī trikoṭyām
||31||इत्थं सुनिश्चित्य मुनिर्महात्मा क्षेत्रप्रभावं श्रुतितः पुराणात् ॥
श्रीविश्वनाथेन समं न लिंगं पुरी न काशी सदृशी त्रिकोट्याम्
śrīkālarājaṃ ca tataḥ praṇamya vijñāpayāmāsa munīśavaryaḥ ||
āpṛcchanāyāhamihāgatosmi śrīkāśipuryāstu yataḥ prabhustvam
||32||श्रीकालराजं च ततः प्रणम्य विज्ञापयामास मुनीशवर्यः ॥
आपृच्छनायाहमिहागतोस्मि श्रीकाशिपुर्यास्तु यतः प्रभुस्त्वम्
hā kālarājaprati bhūtamatra pratyaṣṭamipratyavanīsutārkam ||
nārādhaye mūlaphalaprasūnaiḥ kiṃ mayyanāgasyaparādhadṛksyāḥ
||33||हा कालराजप्रति भूतमत्र प्रत्यष्टमिप्रत्यवनीसुतार्कम् ॥
नाराधये मूलफलप्रसूनैः किं मय्यनागस्यपराधदृक्स्याः
hā kālabhairava bhavānabhito bhayārtānmābhaiṣṭa ce tibhaṇanaiḥ svakaraṃ prasārya ||
mūrtiṃ vidhāya vikaṭāṃ kaṭupāpabhoktrīṃ vārāṇasīsthitajanānparipāti kiṃ na
||34||हा कालभैरव भवानभितो भयार्तान्माभैष्ट चे तिभणनैः स्वकरं प्रसार्य ॥
मूर्तिं विधाय विकटां कटुपापभोक्त्रीं वाराणसीस्थितजनान्परिपाति किं न
he yakṣarāja rajanīkara cārumūrte śrīpūrṇabhadrasutanāyaka daṃḍapāṇe ||
tvaṃ vai tapojanitaduḥkhamavaipi sarvaṃ kiṃ māṃ bahirnayasi kāśinivāsirakṣin
||35||हे यक्षराज रजनीकर चारुमूर्ते श्रीपूर्णभद्रसुतनायक दंडपाणे ॥
त्वं वै तपोजनितदुःखमवैपि सर्वं किं मां बहिर्नयसि काशिनिवासिरक्षिन्
tvamannadastvaṃ kila jīvadātā tvaṃ jñānadastvaṃ kila mokṣadopi ||
tvamaṃtyabhūṣāṃ kuruṣe janānāṃ jaṭākalāpairurageṃdrahāraiḥ
||36||त्वमन्नदस्त्वं किल जीवदाता त्वं ज्ञानदस्त्वं किल मोक्षदोपि ॥
त्वमंत्यभूषां कुरुषे जनानां जटाकलापैरुरगेंद्रहारैः
gaṇau tvadīyau kila saṃbhramodbhramāvatrasthavṛttāṃta vicārakovidau ||
saṃbhrāṃtimutpādyaparāmasādhūnkṣetrātkṣaṇaṃ dūrayatastvamuṣmāt
||37||गणौ त्वदीयौ किल संभ्रमोद्भ्रमावत्रस्थवृत्तांत विचारकोविदौ ॥
संभ्रांतिमुत्पाद्यपरामसाधून्क्षेत्रात्क्षणं दूरयतस्त्वमुष्मात्
śṛṇu prabho ḍhuṃḍhivināyaka tvaṃ vācaṃ madīyāṃ turaṭāmyanāthavat ||
tvatsthāḥ samastāḥ kila vighnapūgāḥ kimatra durvṛttavadāsthitoham
||38||शृणु प्रभो ढुंढिविनायक त्वं वाचं मदीयां तुरटाम्यनाथवत् ॥
त्वत्स्थाः समस्ताः किल विघ्नपूगाः किमत्र दुर्वृत्तवदास्थितोहम्
śṛṇvaṃtvamī paṃca vināyakāśca ciṃtāmaṇiścāpi kapardināmā ||
āśāgajākhyau ca vināyakau tau śṛṇotvasau siddhivināyakaśca
||39||शृण्वंत्वमी पंच विनायकाश्च चिंतामणिश्चापि कपर्दिनामा ॥
आशागजाख्यौ च विनायकौ तौ शृणोत्वसौ सिद्धिविनायकश्च
parāpavādo na mayā kiloktaḥ parāpakāropi mayā kṛto na ||
parasvabuddhiḥ paradārabuddhiḥ kṛtā mayā nātra ka eṣa pākaḥ
||40||परापवादो न मया किलोक्तः परापकारोपि मया कृतो न ॥
परस्वबुद्धिः परदारबुद्धिः कृता मया नात्र क एष पाकः
gaṃgā trikālaṃ parisevitā mayā śrīviśvanāthopi sadā vilokitaḥ ||
yātrāḥ kṛtāstāḥ pratiparvasarvataḥ koyaṃvipāko mama vighnahetuḥ
||41||गंगा त्रिकालं परिसेविता मया श्रीविश्वनाथोपि सदा विलोकितः ॥
यात्राः कृतास्ताः प्रतिपर्वसर्वतः कोयंविपाको मम विघ्नहेतुः
mātarviśālākṣi bhavānimaṃgale jyeṣṭheśisaubhāgyavidhānasuṃdari ||
viśvevidhe viśvabhuje namostu te śrīcitraghaṃṭe vikaṭe ca durgike
||42||मातर्विशालाक्षि भवानिमंगले ज्येष्ठेशिसौभाग्यविधानसुंदरि ॥
विश्वेविधे विश्वभुजे नमोस्तु ते श्रीचित्रघंटे विकटे च दुर्गिके
sākṣiṇya etā kilakāśidevatāḥ śṛṇvaṃtu na svārthamahaṃ vrajāmyataḥ ||
abhyarthito devagaṇaiḥ karo mi kiṃ paropakārāya na kiṃ vidhīyate
||43||साक्षिण्य एता किलकाशिदेवताः शृण्वंतु न स्वार्थमहं व्रजाम्यतः ॥
अभ्यर्थितो देवगणैः करो मि किं परोपकाराय न किं विधीयते
dadhīcirasthīni na kiṃ purā dadau jagattrayaṃ kiṃ na dade'rthine baliḥ ||
dattaḥ sma kiṃ no madhukaiṭabhau śiro babhūva tārkṣyopi ca viṣṇuvāhanam
||44||दधीचिरस्थीनि न किं पुरा ददौ जगत्त्रयं किं न ददेऽर्थिने बलिः ॥
दत्तः स्म किं नो मधुकैटभौ शिरो बभूव तार्क्ष्योपि च विष्णुवाहनम्
āpṛcchya sarvānsamunīnmunīśvaraḥ sabālavṛddhānapi tatravāsinaḥ ||
tṛṇāni vṛkṣāṃścalatāḥ samastāḥ purīṃ parikramya ca niryayau ca
||45||आपृच्छ्य सर्वान्समुनीन्मुनीश्वरः सबालवृद्धानपि तत्रवासिनः ॥
तृणानि वृक्षांश्चलताः समस्ताः पुरीं परिक्रम्य च निर्ययौ च
proṣitasya paritopi lakṣaṇairnīcavartmaparivartinopi vā ||
caṃdramaulimavalokya yāsyataḥ kasya siddhiriha no parisphuret
||46||प्रोषितस्य परितोपि लक्षणैर्नीचवर्त्मपरिवर्तिनोपि वा ॥
चंद्रमौलिमवलोक्य यास्यतः कस्य सिद्धिरिह नो परिस्फुरेत्
varaṃ hi kāśyāṃ tṛṇavṛkṣagulmakāścaraṃti pāpaṃ na caraṃti nānyataḥ ||
vayaṃ carāṇāṃ prathamā dhigastu no vārāṇasīṃhādya vihāya gacchataḥ
||47||वरं हि काश्यां तृणवृक्षगुल्मकाश्चरंति पापं न चरंति नान्यतः ॥
वयं चराणां प्रथमा धिगस्तु नो वाराणसींहाद्य विहाय गच्छतः
asiṃ hyupaspṛśya punaḥpunarmuniḥ prāsādamālāḥ parito vilokayan ||
uvāca netre sarale prapaśyataṃ kāśīṃ yuvāṃ kvakva purī tviyaṃ bata
||48||असिं ह्युपस्पृश्य पुनःपुनर्मुनिः प्रासादमालाः परितो विलोकयन् ॥
उवाच नेत्रे सरले प्रपश्यतं काशीं युवां क्वक्व पुरी त्वियं बत
svairaṃ hasaṃtvadya vidhāya tālikāṃ mithaḥkareṇāpi karaṃ pragṛhya ||
sīmācarā bhūtagaṇā vrajāmyahaṃ vihāya kāśīṃ sukṛtaikarāśim
||49||स्वैरं हसंत्वद्य विधाय तालिकां मिथःकरेणापि करं प्रगृह्य ॥
सीमाचरा भूतगणा व्रजाम्यहं विहाय काशीं सुकृतैकराशिम्
itthaṃ vilapya bahuśaḥ sa munistvagastyastatkrauṃcayugmavadaho abalāsahāyaḥ ||
mūrcchāmavāpa mahatīṃ virahī vajalpanhākāśikāśi punarehi ca dehi dṛṣṭim
||50||इत्थं विलप्य बहुशः स मुनिस्त्वगस्त्यस्तत्क्रौंचयुग्मवदहो अबलासहायः ॥
मूर्च्छामवाप महतीं विरही वजल्पन्हाकाशिकाशि पुनरेहि च देहि दृष्टिम्
sthitvā kṣaṇaṃ śivaśiveti śiveti coktvā yāvaḥpriyeti kaṭhināhi divaukasaste ||
kiṃ na smarestrijagatī sukhadānadakṣaṃ tryakṣaṃ prahityamadanaṃ yadakāritaistu
||51||स्थित्वा क्षणं शिवशिवेति शिवेति चोक्त्वा यावःप्रियेति कठिनाहि दिवौकसस्ते ॥
किं न स्मरेस्त्रिजगती सुखदानदक्षं त्र्यक्षं प्रहित्यमदनं यदकारितैस्तु
yāvadvrajettricaturāṇi padāni khedātsvedodabiṃdukaṇikāṃcitabhāladeśaḥ ||
pratyudgamā'karaṇataḥ kila me vināśastāvaddharābhayavarādiva saṃcukoca
||52||यावद्व्रजेत्त्रिचतुराणि पदानि खेदात्स्वेदोदबिंदुकणिकांचितभालदेशः ॥
प्रत्युद्गमाऽकरणतः किल मे विनाशस्तावद्धराभयवरादिव संचुकोच
tapoyānamivāruhya nimeṣārdhena vai muniḥ ||
agre dadarśa taṃ viṃdhyaṃ ruddhāṃbaramathonnatam
||53||तपोयानमिवारुह्य निमेषार्धेन वै मुनिः ॥
अग्रे ददर्श तं विंध्यं रुद्धांबरमथोन्नतम्
cakaṃpe cācalastūrṇaṃ dṛṣṭvaivāgrasthitama munim ||
tamagastyaṃ sapatnīkaṃ vātāpīlvala vairiṇam
||54||चकंपे चाचलस्तूर्णं दृष्ट्वैवाग्रस्थितम मुनिम् ॥
तमगस्त्यं सपत्नीकं वातापील्वल वैरिणम्
tapaḥkrodhasamutthābhyāṃ kāśīvirahajanmanā ||
pralayānalavattīvraṃ jvalaṃtaṃ tribhiragnibhiḥ
||55||तपःक्रोधसमुत्थाभ्यां काशीविरहजन्मना ॥
प्रलयानलवत्तीव्रं ज्वलंतं त्रिभिरग्निभिः
giriḥ kharvataro bhūtvā vivikṣuravanīmiva ||
ājñāprasādaḥ kriyatāṃ kiṃkarosmīti cābravīta
||56||गिरिः खर्वतरो भूत्वा विविक्षुरवनीमिव ॥
आज्ञाप्रसादः क्रियतां किंकरोस्मीति चाब्रवीत
agastya uvāca
viṃdhya sādhurasi prājña māṃ ca jānāsi tattvataḥ ||
punarāgamanaṃ cenme tāvatkharvataro bhava
||57||विंध्य साधुरसि प्राज्ञ मां च जानासि तत्त्वतः ॥
पुनरागमनं चेन्मे तावत्खर्वतरो भव
ityuktvā dakṣiṇāmāśāṃ sanāthāmakaronmuniḥ ||
nijaiścaraṇavinyāsaistayā sādhvyā taponidhiḥ
||58||इत्युक्त्वा दक्षिणामाशां सनाथामकरोन्मुनिः ॥
निजैश्चरणविन्यासैस्तया साध्व्या तपोनिधिः
gate tasminmunivare vepamānastadā giriḥ ||
paśyatyutkaṃṭhamiva ca gataścetsādhvabhūttataḥ
||59||गते तस्मिन्मुनिवरे वेपमानस्तदा गिरिः ॥
पश्यत्युत्कंठमिव च गतश्चेत्साध्वभूत्ततः
adyājātaḥ punarahaṃ na śapto yadagastinā ||
na mayā sadṛśo dhanya iti mene sa vai giriḥ
||60||अद्याजातः पुनरहं न शप्तो यदगस्तिना ॥
न मया सदृशो धन्य इति मेने स वै गिरिः
aruṇopi ca tatkāle kālajño 'śvānakālayat ||
jagatsvāsthyamavāpoccaiḥ pūrvavadbhānusaṃcaraiḥ
||61||अरुणोपि च तत्काले कालज्ञो ऽश्वानकालयत् ॥
जगत्स्वास्थ्यमवापोच्चैः पूर्ववद्भानुसंचरैः
adya śvo vā paraśvo vāpyāgamipyati vai muniḥ ||
iti ciṃtāmahābhārairgirirākrāṃtavatsthitaḥ
||62||अद्य श्वो वा परश्वो वाप्यागमिप्यति वै मुनिः ॥
इति चिंतामहाभारैर्गिरिराक्रांतवत्स्थितः
nādyāpi munirāyāti nādyāpigiriredhate ||
yathā khalajanānāṃ hi manorathamahīruhaḥ
||63||नाद्यापि मुनिरायाति नाद्यापिगिरिरेधते ॥
यथा खलजनानां हि मनोरथमहीरुहः
vivardhiṣati yo nīcaḥ parāsūyāṃ samudvahan ||
dūre tadvṛddhivārtā'stāṃ prāgvṛddherapi saṃśayaḥ
||64||विवर्धिषति यो नीचः परासूयां समुद्वहन् ॥
दूरे तद्वृद्धिवार्ताऽस्तां प्राग्वृद्धेरपि संशयः
manorathā na siddhyeyuḥ siddhā naśyaṃtyapi dhruvam ||
khalānāṃ tena kuśali viśvaṃ viśveśarakṣitam
||65||मनोरथा न सिद्ध्येयुः सिद्धा नश्यंत्यपि ध्रुवम् ॥
खलानां तेन कुशलि विश्वं विश्वेशरक्षितम्
vidhavānāṃ stanā yadvaddhṛdyeva vilayaṃti ca ||
unnamyonnamya tatroccaistadvatkhalamanorathāḥ
||66||विधवानां स्तना यद्वद्धृद्येव विलयंति च ॥
उन्नम्योन्नम्य तत्रोच्चैस्तद्वत्खलमनोरथाः
bhavetkūlaṃkapā yadvadalpavarṣeṇakannadī ||
khalardhiralpavarṣeṇa tadvatsyātsvakulaṃkapā
||67||भवेत्कूलंकपा यद्वदल्पवर्षेणकन्नदी ॥
खलर्धिरल्पवर्षेण तद्वत्स्यात्स्वकुलंकपा
avijñāyānya sāmarthyaṃ svasāmarthyaṃ pradarśayeta ||
upahāsamavāpnoti tathaivāyamihācalaḥ
||68||अविज्ञायान्य सामर्थ्यं स्वसामर्थ्यं प्रदर्शयेत ॥
उपहासमवाप्नोति तथैवायमिहाचलः
vyāsa uvāca
godāvarītaṭaṃ ramyaṃ vicarannapi vai muniḥ ||
na tatyāja ca taṃ tāpaṃ kāśīvirahajaṃ param
||69||गोदावरीतटं रम्यं विचरन्नपि वै मुनिः ॥
न तत्याज च तं तापं काशीविरहजं परम्
udīcī dikspṛśamapi sa munirmātariśvanam ||
prasārya bāhū saṃśliṣya kāśyāḥ pṛcchedanāmayam
||70||उदीची दिक्स्पृशमपि स मुनिर्मातरिश्वनम् ॥
प्रसार्य बाहू संश्लिष्य काश्याः पृच्छेदनामयम्
lopāmudre na sā mudrā kāpīha jagatītale ||
vārāṇasyāḥ pradṛśyeta tatkartā na yato vidhiḥ
||71||लोपामुद्रे न सा मुद्रा कापीह जगतीतले ॥
वाराणस्याः प्रदृश्येत तत्कर्ता न यतो विधिः
kvacittiṣṭhankvacijjalpankvaciddhāvankvacitskhalan ||
kvaccicopaviśaṃśceti babhrāmetastato muniḥ
||72||क्वचित्तिष्ठन्क्वचिज्जल्पन्क्वचिद्धावन्क्वचित्स्खलन् ॥
क्वच्चिचोपविशंश्चेति बभ्रामेतस्ततो मुनिः
tato vrajandadarśāgre puṇyarāśistapodhanaḥ ||
caṃcaccaṃdragatābhāsāṃ bhāgyavāniva suśriyam
||73||ततो व्रजन्ददर्शाग्रे पुण्यराशिस्तपोधनः ॥
चंचच्चंद्रगताभासां भाग्यवानिव सुश्रियम्
vijityabhānu nābhānuṃ divāpi samuditvarām ||
nirvāpayaṃtīmiva tāṃ svacetastāpasaṃtatim
||74||विजित्यभानु नाभानुं दिवापि समुदित्वराम् ॥
निर्वापयंतीमिव तां स्वचेतस्तापसंततिम्
tatrāgastyo mahālakṣmīṃ dadṛśe suciraṃ sthitām
||75||तत्रागस्त्यो महालक्ष्मीं ददृशे सुचिरं स्थिताम्
rātrāvabjeṣu saṃkoco darśeṣvabjaḥ kvacidvrajet ||
kṣīrode maṃdaratrāsāttadatrādhyuṣitāmiva
||76||रात्रावब्जेषु संकोचो दर्शेष्वब्जः क्वचिद्व्रजेत् ॥
क्षीरोदे मंदरत्रासात्तदत्राध्युषितामिव
yadārabhya dadhāraināṃ mādhavo mānataḥ kila ||
tadārabhya sthitāṃ nūnaṃ sapatnīrṣyāvaśādiva
||77||यदारभ्य दधारैनां माधवो मानतः किल ॥
तदारभ्य स्थितां नूनं सपत्नीर्ष्यावशादिव
trailokyaṃ kolarūpeṇa trāsayaṃtaṃ mahāsuram ||
vinihatya sthitāṃ tatra ramye kolāpure pure
||78||त्रैलोक्यं कोलरूपेण त्रासयंतं महासुरम् ॥
विनिहत्य स्थितां तत्र रम्ये कोलापुरे पुरे
saṃprāpyātha mahālakṣmīṃ munivaryaḥ praṇamya ca ||
tuṣṭāva vāgbhiriṣṭābhiriṣṭadāṃ hṛṣṭamānasaḥ
||79||संप्राप्याथ महालक्ष्मीं मुनिवर्यः प्रणम्य च ॥
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिरिष्टदां हृष्टमानसः
agastiruvāca
mātarnamāmi kamale kamalāyatākṣi śrīviṣṇuhṛtkamalavāsini viśvamātaḥ ||
kṣīrodaje kamalakomalagarbha gauri lakṣmi prasīda satataṃ namatāṃ śaraṇye
||80||मातर्नमामि कमले कमलायताक्षि श्रीविष्णुहृत्कमलवासिनि विश्वमातः ॥
क्षीरोदजे कमलकोमलगर्भ गौरि लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये
tvaṃ śrīrupeṃdrasadane madanaikamātarjyotsnāsi caṃdramasi caṃdramanoharāsye|
sūrye prabhāsi ca jagattritaye prabhāsi lakṣmi prasīda satataṃ namatāṃ śaraṇye
||81||त्वं श्रीरुपेंद्रसदने मदनैकमातर्ज्योत्स्नासि चंद्रमसि चंद्रमनोहरास्ये।
सूर्ये प्रभासि च जगत्त्रितये प्रभासि लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये
tvaṃ jātavedasi sadā dahnātmaśaktirvedhāstvayā jagadidaṃ vividhaṃ vidadhyāt ||
viśvaṃbharopi bibhṛyādakhilaṃ bhavatyā lakṣmi prasīda satataṃ namatāṃ śaraṇye
||82||त्वं जातवेदसि सदा दह्नात्मशक्तिर्वेधास्त्वया जगदिदं विविधं विदध्यात् ॥
विश्वंभरोपि बिभृयादखिलं भवत्या लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये
tvattyaktametadamale harate haropi tvaṃ pāsi haṃsi vidadhāsi parāvarāsi ||
īḍyo babhūva harirapyamale tvadāptyā lakṣmi prasīda satataṃ namatāṃ śaraṇye
||83||त्वत्त्यक्तमेतदमले हरते हरोपि त्वं पासि हंसि विदधासि परावरासि ॥
ईड्यो बभूव हरिरप्यमले त्वदाप्त्या लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये
śūraḥ sa eva sa guṇī , budhaḥ dhanyo mānyaḥ sa eva kulaśīla kalākalāpaiḥ ||
ekaḥ śuciḥ sa hi pumānsakalepi loke yatrāpatettava śubhe karuṇākaṭākṣaḥ
||84||शूरः स एव स गुणी , बुधः धन्यो मान्यः स एव कुलशील कलाकलापैः ॥
एकः शुचिः स हि पुमान्सकलेपि लोके यत्रापतेत्तव शुभे करुणाकटाक्षः
yasminvaseḥ kṣaṇamahopuruṣe gaje'śve straiṇe tṛṇe sarasi devakule gṛhe'nne ||
ratne patattriṇi paśau śayane dharāyāṃ saśrīkameva sakale tadihāstinānyat
||85||यस्मिन्वसेः क्षणमहोपुरुषे गजेऽश्वे स्त्रैणे तृणे सरसि देवकुले गृहेऽन्ने ॥
रत्ने पतत्त्रिणि पशौ शयने धरायां सश्रीकमेव सकले तदिहास्तिनान्यत्
tvatspṛṣṭameva sakalaṃ śucitāṃ labheta tvattyaktameva sakalaṃ tvaśucīha lakṣmi ||
tvannāma yatra ca sumaṃgalameva tatra śrīviṣṇupatni kamale kamalālaye'pi
||86||त्वत्स्पृष्टमेव सकलं शुचितां लभेत त्वत्त्यक्तमेव सकलं त्वशुचीह लक्ष्मि ॥
त्वन्नाम यत्र च सुमंगलमेव तत्र श्रीविष्णुपत्नि कमले कमलालयेऽपि
lakṣmīṃ śriyaṃ ca kamalāṃ kamalālayāṃ ca padmāṃ ramāṃ nalinayugmakarāṃ ca māṃ ca|
kṣīrodajāmamṛtakuṃbhakarāmirāṃ ca viṣṇupriyāmiti sadājapatāṃ kva duḥkham
||87||लक्ष्मीं श्रियं च कमलां कमलालयां च पद्मां रमां नलिनयुग्मकरां च मां च।
क्षीरोदजाममृतकुंभकरामिरां च विष्णुप्रियामिति सदाजपतां क्व दुःखम्
iti stutvā bhagavatīṃ mahālakṣmīṃ haripriyām ||
praṇanāma sapatnīkaḥ sāṣṭāṃgaṃ daṃḍavanmuniḥ
||88||इति स्तुत्वा भगवतीं महालक्ष्मीं हरिप्रियाम् ॥
प्रणनाम सपत्नीकः साष्टांगं दंडवन्मुनिः
śrīruvāca
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te mitrāvaruṇasaṃbhava ||
pativrate tvamuttiṣṭha lopāmudre śubhavrate
||89||उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते मित्रावरुणसंभव ॥
पतिव्रते त्वमुत्तिष्ठ लोपामुद्रे शुभव्रते
stutyānayā prasannohaṃ vriyatāṃ yaddhṛdīpsitam ||
rājaputri mahābhāge tvamihopaviśāmale
||90||स्तुत्यानया प्रसन्नोहं व्रियतां यद्धृदीप्सितम् ॥
राजपुत्रि महाभागे त्वमिहोपविशामले
tvadaṃgalakṣaṇairebhiḥ supavitraiśca te vrataiḥ ||
nirvāpayitumicchāmi daityāstraistāpitāṃ tanum
||91||त्वदंगलक्षणैरेभिः सुपवित्रैश्च ते व्रतैः ॥
निर्वापयितुमिच्छामि दैत्यास्त्रैस्तापितां तनुम्
ityuktvā munipatnīṃ tāṃ samāliṃgya haripriyā ||
alaṃcakāra ca prītyā bahusaubhāgyamaṃḍanaiḥ
||92||इत्युक्त्वा मुनिपत्नीं तां समालिंग्य हरिप्रिया ॥
अलंचकार च प्रीत्या बहुसौभाग्यमंडनैः
punarāha mune jāne tava hṛttāpakāraṇam ||
sacetanaṃ dunotyeva kāśīviśleṣajo'nalaḥ
||93||पुनराह मुने जाने तव हृत्तापकारणम् ॥
सचेतनं दुनोत्येव काशीविश्लेषजोऽनलः
yadā sa devo viśveśo maṃdaraṃ gatavānpurā ||
tadā kāśīviyogena jātā tasyedṛśī daśā
||94||यदा स देवो विश्वेशो मंदरं गतवान्पुरा ॥
तदा काशीवियोगेन जाता तस्येदृशी दशा
tatpravṛttiṃ punarjñātuṃ brahmāṇaṃ keśavaṃ gaṇān ||
gaṇeśvaraṃ ca devāṃśca preṣayāmāsa śūladhṛk
||95||तत्प्रवृत्तिं पुनर्ज्ञातुं ब्रह्माणं केशवं गणान् ॥
गणेश्वरं च देवांश्च प्रेषयामास शूलधृक्
te ca kāśīguṇānsarve vicārya ca punaḥpunaḥ ||
vrajaṃtyadyāpi na kvāpi tādṛgasti kva vā purī
||96||ते च काशीगुणान्सर्वे विचार्य च पुनःपुनः ॥
व्रजंत्यद्यापि न क्वापि तादृगस्ति क्व वा पुरी
iti śrutvātha sa muniḥ pratyuvāca śriyaṃ tataḥ ||
praṇipatya mahābhāgo bhaktigarbhamidaṃ vacaḥ
||97||इति श्रुत्वाथ स मुनिः प्रत्युवाच श्रियं ततः ॥
प्रणिपत्य महाभागो भक्तिगर्भमिदं वचः
yadi deyo varo mahyaṃ varayogyosmyahaṃ yadi ||
tadā vārāṇasī prāptiḥ punarastveṣa me varaḥ
||98||यदि देयो वरो मह्यं वरयोग्योस्म्यहं यदि ॥
तदा वाराणसी प्राप्तिः पुनरस्त्वेष मे वरः
ye paṭhiṣyaṃti ca stotraṃ tvadbhaktyā matkṛtaṃ sadā ||
teṣāṃ kadācitsaṃtāpo māstu māstu daridratā
||99||ये पठिष्यंति च स्तोत्रं त्वद्भक्त्या मत्कृतं सदा ॥
तेषां कदाचित्संतापो मास्तु मास्तु दरिद्रता
māstu ceṣṭaviyogaśca māstu saṃpatti saṃkṣayaḥ ||
sarvatra vijayaścāstu vicchedo māstu saṃtateḥ
||100||मास्तु चेष्टवियोगश्च मास्तु संपत्ति संक्षयः ॥
सर्वत्र विजयश्चास्तु विच्छेदो मास्तु संततेः
śrīruvāca
evamastu mune sarvaṃ yattvayā paribhāṣitam ||
etatstotrasya paṭhanaṃ mama sānnidhya kāraṇam
||1||एवमस्तु मुने सर्वं यत्त्वया परिभाषितम् ॥
एतत्स्तोत्रस्य पठनं मम सान्निध्य कारणम्
alakṣmīḥ kālakarṇī ca tadgehe na viśetkvacit ||
gajāśvapaśuśāṃtyarthametatstotraṃ sadā japet
||2||अलक्ष्मीः कालकर्णी च तद्गेहे न विशेत्क्वचित् ॥
गजाश्वपशुशांत्यर्थमेतत्स्तोत्रं सदा जपेत्
bālagrahābhibhūtānāṃ vālānāṃśāṃtikṛtparam ||
bhūrjapatre likhitvā tu badhnīyātkaṃṭhadeśataḥ
||3||बालग्रहाभिभूतानां वालानांशांतिकृत्परम् ॥
भूर्जपत्रे लिखित्वा तु बध्नीयात्कंठदेशतः
idaṃ bījarahasyaṃ me rakṣaṇīyaṃ prayatnataḥ ||
śraddhāhīne na dātavyaṃ na deyaṃ cāśucau kvacit
||4||इदं बीजरहस्यं मे रक्षणीयं प्रयत्नतः ॥
श्रद्धाहीने न दातव्यं न देयं चाशुचौ क्वचित्
anyacca śṛṇu vipreṃdra bhaviṣye dvāpare bhavān ||
ekonatriṃśake brahmansatyavyāso bhaviṣyati
||5||अन्यच्च शृणु विप्रेंद्र भविष्ये द्वापरे भवान् ॥
एकोनत्रिंशके ब्रह्मन्सत्यव्यासो भविष्यति
tadā vārāṇasīṃ prāpya siddhiṃ prāpsyasyabhīpsitām ||
vyasya vedānpurāṇāni dharmā nsamupadiśya ca
||6||तदा वाराणसीं प्राप्य सिद्धिं प्राप्स्यस्यभीप्सिताम् ॥
व्यस्य वेदान्पुराणानि धर्मा न्समुपदिश्य च
hitaṃ ca te vadāmyekaṃ sāṃprataṃ tatsamācara ||
paśya kiṃcidito gatvā skaṃdamagre sthitaṃ prabhum
||7||हितं च ते वदाम्येकं सांप्रतं तत्समाचर ॥
पश्य किंचिदितो गत्वा स्कंदमग्रे स्थितं प्रभुम्
vārāṇasyā rahasyaṃ ca yathāva cchivabhāṣitam ||
tava tuṣṭikaraṃ brahmankathayiṣyati ṣaṇmukhaḥ
||8||वाराणस्या रहस्यं च यथाव च्छिवभाषितम् ॥
तव तुष्टिकरं ब्रह्मन्कथयिष्यति षण्मुखः
iti labdhvā varaṃ sotha mahālakṣmīṃ praṇamya ca ||
yayāvagastiryatrāsti kumāraśikhivāhanaḥ
||109||इति लब्ध्वा वरं सोथ महालक्ष्मीं प्रणम्य च ॥
ययावगस्तिर्यत्रास्ति कुमारशिखिवाहनः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāharuyāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe agastyaprasthānaṃ nāma paṃcamo 'dhyāyaḥ || 5 ||