bhaumaguruśanilokavarṇanam
śivaśarmovāca
śukrasaṃbaṃdhinī devau kathā śrāvi mayā śubhā ||
yasyāḥ śravaṇamātreṇa prīṇite śravaṇe mama
||1||शुक्रसंबंधिनी देवौ कथा श्रावि मया शुभा ॥
यस्याः श्रवणमात्रेण प्रीणिते श्रवणे मम
kasya puṇyanidherlokaḥ śokahṛttveṣa nirmalaḥ ||
etadākhyātumudyuktau bhavaṃtau bhavatāṃ mama
||2||कस्य पुण्यनिधेर्लोकः शोकहृत्त्वेष निर्मलः ॥
एतदाख्यातुमुद्युक्तौ भवंतौ भवतां मम
dhayitvā śrotrapātrābhyāṃ vāṇīmamṛtarūpiṇīm ||
na tṛptimadhigacchāmi bhavanmukhasukhodgatām
||3||धयित्वा श्रोत्रपात्राभ्यां वाणीममृतरूपिणीम् ॥
न तृप्तिमधिगच्छामि भवन्मुखसुखोद्गताम्
gaṇāvūcatuḥ
lohitāṃgasya lokoyaṃ śivaśarmannibodha ha ||
utpattiṃ cāsya vakṣyāvo bhūsutoyaṃ yathābhavat
||4||लोहितांगस्य लोकोयं शिवशर्मन्निबोध ह ॥
उत्पत्तिं चास्य वक्ष्यावो भूसुतोयं यथाभवत्
purā tapasyataḥ śaṃbhordākṣāyaṇyā viyogataḥ ||
bhālasthalātpapātaikaḥ svedabiṃdurmahītale
||5||पुरा तपस्यतः शंभोर्दाक्षायण्या वियोगतः ॥
भालस्थलात्पपातैकः स्वेदबिंदुर्महीतले
tataḥ kumāraḥ saṃjajñe lohitāṃgo mahītalāt ||
snehasaṃvardhitaḥ sotha dhātryā dhātrīsvarūpayā
||6||ततः कुमारः संजज्ञे लोहितांगो महीतलात् ॥
स्नेहसंवर्धितः सोथ धात्र्या धात्रीस्वरूपया
māheya ityataḥ khyātiṃ parāmeṣa gataḥ sadā ||
tatastepe tapotyugramugrapuryāṃ purānagha
||7||माहेय इत्यतः ख्यातिं परामेष गतः सदा ॥
ततस्तेपे तपोत्युग्रमुग्रपुर्यां पुरानघ
asiśca varaṇā cāpi saritau yatra śobhane ||
dyunadyottaravāhinyā milite'tra jagaddhite
||8||असिश्च वरणा चापि सरितौ यत्र शोभने ॥
द्युनद्योत्तरवाहिन्या मिलितेऽत्र जगद्धिते
sarvagopi hi viśveśo yatra nityaṃ prakāśate ||
muktaye sarvajaṃtūnāṃ kālojjñita svavarṣmaṇām
||9||सर्वगोपि हि विश्वेशो यत्र नित्यं प्रकाशते ॥
मुक्तये सर्वजंतूनां कालोज्ज्ञित स्ववर्ष्मणाम्
amṛtaṃ hi bhavaṃtyeva mṛtā yatra śarīriṇaḥ ||
anugrahaṃ samāsādya paraṃ viśveśvarasya ha
||10||अमृतं हि भवंत्येव मृता यत्र शरीरिणः ॥
अनुग्रहं समासाद्य परं विश्वेश्वरस्य ह
apunarbhavadehāste ye'vimukretanutyajaḥ ||
vinā sāṃkhyena yogena vinā nānāvratādibhiḥ
||11||अपुनर्भवदेहास्ते येऽविमुक्रेतनुत्यजः ॥
विना सांख्येन योगेन विना नानाव्रतादिभिः
saṃsthāpya liṃgaṃ vidhinā svanāmnāṃgārakeśvaram ||
pāṃcamudre mahāsthāne kaṃbalāśvatarottare
||12||संस्थाप्य लिंगं विधिना स्वनाम्नांगारकेश्वरम् ॥
पांचमुद्रे महास्थाने कंबलाश्वतरोत्तरे
jvaladaṃgāravattejo yāvattasyaśarīrataḥ ||
viniryayau tapastāvattena taptaṃ mahātmanā
||13||ज्वलदंगारवत्तेजो यावत्तस्यशरीरतः ॥
विनिर्ययौ तपस्तावत्तेन तप्तं महात्मना
tatoṃgāraka nāmnā sa sarvalokeṣu gīyate ||
tasya tuṣṭo mahādevo dadau grahapadaṃ mahat
||14||ततोंगारक नाम्ना स सर्वलोकेषु गीयते ॥
तस्य तुष्टो महादेवो ददौ ग्रहपदं महत्
aṃgāraka caturthyāṃ ye snātvottaravahāṃbhasi ||
abhyarcyāṃgārakeśānaṃ namasyaṃti narottamāḥ
||15||अंगारक चतुर्थ्यां ये स्नात्वोत्तरवहांभसि ॥
अभ्यर्च्यांगारकेशानं नमस्यंति नरोत्तमाः
na teṣāṃ grahapīḍā ca kadācitkvāpi jāyate ||
aṃgāṃrakena saṃyuktā caturthī labhyate yadi
||16||न तेषां ग्रहपीडा च कदाचित्क्वापि जायते ॥
अंगांरकेन संयुक्ता चतुर्थी लभ्यते यदि
uparāgasamaṃ parva taduktaṃ kālavedibhiḥ ||
tasyāṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ sarvaṃ bhavati cākṣayam
||17||उपरागसमं पर्व तदुक्तं कालवेदिभिः ॥
तस्यां दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्
śraddhayā śrāddhadā ye vai caturthyaṃgārayogataḥ ||
teṣāṃ pitṝṇāṃ bhavitā tṛptirdvādaśavārṣikī
||18||श्रद्धया श्राद्धदा ये वै चतुर्थ्यंगारयोगतः ॥
तेषां पितॄणां भविता तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी
aṃgārakacaturthyāṃ tu purā jajñe gaṇeśvaraḥ ||
ataeva tu tatparva proktaṃ puṇyasamṛddhaye
||19||अंगारकचतुर्थ्यां तु पुरा जज्ञे गणेश्वरः ॥
अतएव तु तत्पर्व प्रोक्तं पुण्यसमृद्धये
ekabhaktavratī tatra saṃpūjya gaṇanāyakam ||
kiṃciddattvā tamuddiśya na vighnairabhibhūyate
||20||एकभक्तव्रती तत्र संपूज्य गणनायकम् ॥
किंचिद्दत्त्वा तमुद्दिश्य न विघ्नैरभिभूयते
aṃgāreśvara bhaktā ye vārāṇasyāṃ narottamāḥ ||
te'sminnaṃgārake loke vasaṃti paramarddhayaḥ
||21||अंगारेश्वर भक्ता ये वाराणस्यां नरोत्तमाः ॥
तेऽस्मिन्नंगारके लोके वसंति परमर्द्धयः
agastya uvāca
itthaṃ kathayatoreva ramyāṃ puṇyavatīṃ kathām ||
bhagavadgaṇayoḥ prāpa netrātithyaṃ guroḥ purī
||22||इत्थं कथयतोरेव रम्यां पुण्यवतीं कथाम् ॥
भगवद्गणयोः प्राप नेत्रातिथ्यं गुरोः पुरी
netrānaṃdakarīṃ dṛṣṭvā śivaśarmā'tha tāṃ purīm ||
papracchācāryavaryasya kasyeyaṃ pūranuttamā
||23||नेत्रानंदकरीं दृष्ट्वा शिवशर्माऽथ तां पुरीम् ॥
पप्रच्छाचार्यवर्यस्य कस्येयं पूरनुत्तमा
gaṇāvūcatuḥ
sakhe sukhaṃ samākhyāvo nānākhyeyaṃ tavāgrataḥ ||
adhvakhedāpanodāya punarasyāḥ puraḥ kathām
||24||सखे सुखं समाख्यावो नानाख्येयं तवाग्रतः ॥
अध्वखेदापनोदाय पुनरस्याः पुरः कथाम्
vidhervidhitsataḥ pūrvaṃ trilokīracanāṃ mudā ||
āvirāsuḥ sutāḥ sapta mānasāḥ svasyasaṃnibhāḥ
||25||विधेर्विधित्सतः पूर्वं त्रिलोकीरचनां मुदा ॥
आविरासुः सुताः सप्त मानसाः स्वस्यसंनिभाः
marīcyatryaṃgiro mukhyāḥ sarve sṛṣṭipravartakāḥ ||
prajāpateraṃgirasasteṣvabhūddevasattamaḥ
||26||मरीच्यत्र्यंगिरो मुख्याः सर्वे सृष्टिप्रवर्तकाः ॥
प्रजापतेरंगिरसस्तेष्वभूद्देवसत्तमः
sutaścāṃgiraso nāma buddhyā vibudhasattamaḥ ||
śāṃto dāṃto jitakrodho mṛduvāṅnirmalāśayaḥ
||27||सुतश्चांगिरसो नाम बुद्ध्या विबुधसत्तमः ॥
शांतो दांतो जितक्रोधो मृदुवाङ्निर्मलाशयः
vedavedārthatattvajñaḥ kalāsu kuśalo'malaḥ ||
pāradṛśvā tu sarveṣāṃ śāstrāṇāṃ nītivittamaḥ
||28||वेदवेदार्थतत्त्वज्ञः कलासु कुशलोऽमलः ॥
पारदृश्वा तु सर्वेषां शास्त्राणां नीतिवित्तमः
hitopadeṣṭā hitakṛdahitātyahitaḥ sadā ||
rūpavāñchīlasaṃpanno guṇavāndeśakālavit
||29||हितोपदेष्टा हितकृदहितात्यहितः सदा ॥
रूपवाञ्छीलसंपन्नो गुणवान्देशकालवित्
sarvalakṣaṇasaṃbhāra saṃbhṛto guruvatsalaḥ ||
tatāpa tāpasīṃ vṛttiṃ kāśyāṃ sa mahatīṃ dadhata
||30||सर्वलक्षणसंभार संभृतो गुरुवत्सलः ॥
तताप तापसीं वृत्तिं काश्यां स महतीं दधत
mahalliṃgaṃ pratiṣṭhāpya śāṃbhavaṃ bhūribhāvanaḥ ||
ayutaṃ śaradāṃ divyaṃ divyatejā mahātapāḥ
||31||महल्लिंगं प्रतिष्ठाप्य शांभवं भूरिभावनः ॥
अयुतं शरदां दिव्यं दिव्यतेजा महातपाः
tataḥ prasanno bhagavānviśveśo viśvabhāvanaḥ ||
āvirbhūya tato liṃgānmahasāṃ rāśirabravīt
||32||ततः प्रसन्नो भगवान्विश्वेशो विश्वभावनः ॥
आविर्भूय ततो लिंगान्महसां राशिरब्रवीत्
prasannosmi varaṃ brūhi yatte manasi vartate ||
iti śaṃbhuṃ samālokya tuṣṭāveti sa hṛṣṭavān
||33||प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते ॥
इति शंभुं समालोक्य तुष्टावेति स हृष्टवान्
āṃgirasa uvāca
jaya śaṃkara śāṃta śaśāṃkaruce rucirārthada sarvada sarvaśuce ||
śucidatta gṛhīta mahopahṛte hṛtabhaktajanoddhatatāpatate
||34||जय शंकर शांत शशांकरुचे रुचिरार्थद सर्वद सर्वशुचे ॥
शुचिदत्त गृहीत महोपहृते हृतभक्तजनोद्धततापतते
tatasarvahṛdaṃbara varadanate natavṛjinamahāvana dāhakṛte ||
kṛtavividhacaritratanosutano tanuviśikhaviśoṣaṇadhairyanidhe
||35||ततसर्वहृदंबर वरदनते नतवृजिनमहावन दाहकृते ॥
कृतविविधचरित्रतनोसुतनो तनुविशिखविशोषणधैर्यनिधे
nidhanādi vivarjitakṛtanatikṛtkṛtivihitamanorathapannagabhṛt ||
nagabhartṛsutārpitavāmavapuḥ svavapuḥparipūritasarvajagat
||36||निधनादि विवर्जितकृतनतिकृत्कृतिविहितमनोरथपन्नगभृत् ॥
नगभर्तृसुतार्पितवामवपुः स्ववपुःपरिपूरितसर्वजगत्
trijaganmayarūpavirūpasudṛgdṛgudaṃcanakuṃcana kṛtahutabhuk ||
bhavabhūtapatepramathaikapate patiteṣvapidattakaraprasṛte
||37||त्रिजगन्मयरूपविरूपसुदृग्दृगुदंचनकुंचन कृतहुतभुक् ॥
भवभूतपतेप्रमथैकपते पतितेष्वपिदत्तकरप्रसृते
prasūtākhilabhūtalasaṃvaraṇapraṇavadhvanisaudhasudhāṃśudhara ||
vararājakumārikayā parayā paritaḥ parituṣṭa natosmi śiva
||38||प्रसूताखिलभूतलसंवरणप्रणवध्वनिसौधसुधांशुधर ॥
वरराजकुमारिकया परया परितः परितुष्ट नतोस्मि शिव
śivadeva girīśa maheśa vibho vibhavaprada giriśa śiveśamṛḍa ||
mṛḍayoḍupatidhra jagattritayaṃ kṛtayaṃtraṇabhaktivighātakṛtām
||39||शिवदेव गिरीश महेश विभो विभवप्रद गिरिश शिवेशमृड ॥
मृडयोडुपतिध्र जगत्त्रितयं कृतयंत्रणभक्तिविघातकृताम्
na kṛtāṃta ta eṣa bibhebhi harapraharāśu mahāghamamoghamate ||
namatāṃtaramanyadavaini śivaṃ śivapādanateḥ praṇatosmi tataḥ
||40||न कृतांत त एष बिभेभि हरप्रहराशु महाघममोघमते ॥
नमतांतरमन्यदवैनि शिवं शिवपादनतेः प्रणतोस्मि ततः
vitate'tra jagatyakhile'ghaharaṃ hara toṣaṇameva paraṃ guṇavan ||
guṇahīnamahīna mahāvalayaṃ pralayāṃtakamīśa natosmi tataḥ
||41||विततेऽत्र जगत्यखिलेऽघहरं हर तोषणमेव परं गुणवन् ॥
गुणहीनमहीन महावलयं प्रलयांतकमीश नतोस्मि ततः
iti stutvā mahādevaṃ virarāmāṃgiraḥ sutaḥ ||
vyataracca maheśānaḥ stutyā tuṣṭo varānbahūn
||42||इति स्तुत्वा महादेवं विररामांगिरः सुतः ॥
व्यतरच्च महेशानः स्तुत्या तुष्टो वरान्बहून्
śrīmahādeva uvāca
bṛhatā tapasānena bṛhatāṃ patiredhyaho ||
nāmnā bṛhaspatiriti graheṣvarcyobhava dvija
||43||बृहता तपसानेन बृहतां पतिरेध्यहो ॥
नाम्ना बृहस्पतिरिति ग्रहेष्वर्च्योभव द्विज
asmālliṃgārcanānnityaṃ jīvabhūtosi me yataḥ ||
ato jīva iti khyātiṃ triṣu lokeṣu yāsyasi
||44||अस्माल्लिंगार्चनान्नित्यं जीवभूतोसि मे यतः ॥
अतो जीव इति ख्यातिं त्रिषु लोकेषु यास्यसि
vācāṃ prapaṃcaiścaturairniṣprapaṃco yataḥ stutaḥ ||
ato vācāṃ prapaṃcasya patirvācaspatirbhava
||45||वाचां प्रपंचैश्चतुरैर्निष्प्रपंचो यतः स्तुतः ॥
अतो वाचां प्रपंचस्य पतिर्वाचस्पतिर्भव
asya stotrasya paṭhanādapi vāgudiyācca yam ||
tasya syātsaṃskṛtā vāṇī tribhirvarṣaistrikālataḥ
||46||अस्य स्तोत्रस्य पठनादपि वागुदियाच्च यम् ॥
तस्य स्यात्संस्कृता वाणी त्रिभिर्वर्षैस्त्रिकालतः
samutpanne mahākārye na sa buddhyā prahīyate ||
yaḥ paṭhiṣyatyadaḥ stotraṃ vāyavyākhyaṃ dinedine
||47||समुत्पन्ने महाकार्ये न स बुद्ध्या प्रहीयते ॥
यः पठिष्यत्यदः स्तोत्रं वायव्याख्यं दिनेदिने
asyastotrasya paṭhanānniyataṃ mama saṃnidhau ||
na durvṛttau pravṛttiḥ syādavivekavatāṃ nṛṇām
||48||अस्यस्तोत्रस्य पठनान्नियतं मम संनिधौ ॥
न दुर्वृत्तौ प्रवृत्तिः स्यादविवेकवतां नृणाम्
adaḥ stotraṃ paṭhañjaṃturjātupīḍāṃ grahodbhavām ||
na prāpsyati tato japyamidaṃ stotraṃ mamāgrataḥ
||49||अदः स्तोत्रं पठञ्जंतुर्जातुपीडां ग्रहोद्भवाम् ॥
न प्राप्स्यति ततो जप्यमिदं स्तोत्रं ममाग्रतः
nityaṃ prātaḥ samutthāya yaḥ paṭhiṣyati mānavaḥ ||
imāṃ stutiṃ hariṣye'haṃ tasya bādhāḥ sudāruṇāḥ
||50||नित्यं प्रातः समुत्थाय यः पठिष्यति मानवः ॥
इमां स्तुतिं हरिष्येऽहं तस्य बाधाः सुदारुणाः
tvatpratiṣṭhitaliṃgasya pūjāṃ kṛtvā prayatnataḥ ||
imāṃ stutimadhīyāno manovāṃchāmavāpsyati
||51||त्वत्प्रतिष्ठितलिंगस्य पूजां कृत्वा प्रयत्नतः ॥
इमां स्तुतिमधीयानो मनोवांछामवाप्स्यति
iti dattvā varāñchaṃbhuḥ punarbrahmāṇamāhvayat ||
seṃdrāndevagaṇānsarvānsayakṣoragakinnarān
||52||इति दत्त्वा वराञ्छंभुः पुनर्ब्रह्माणमाह्वयत् ॥
सेंद्रान्देवगणान्सर्वान्सयक्षोरगकिन्नरान्
tānāgatānsamālokya śivo vrahmāṇamabravīt ||
vidhevidhehi madvākyādamuṃ vācaspatiṃ munim
||53||तानागतान्समालोक्य शिवो व्रह्माणमब्रवीत् ॥
विधेविधेहि मद्वाक्यादमुं वाचस्पतिं मुनिम्
guruṃ sarvasureṃdrāṇāṃ paritaḥ svaguṇairgurum ||
abhiṣiṃca vidhānena devācārya pade mude
||54||गुरुं सर्वसुरेंद्राणां परितः स्वगुणैर्गुरुम् ॥
अभिषिंच विधानेन देवाचार्य पदे मुदे
atīva dhiṣaṇādhīśo mamaprītobhaviṣyati ||
mahāprasāda ityājñāṃ śirasyādhāya tatkṣaṇāt
||55||अतीव धिषणाधीशो ममप्रीतोभविष्यति ॥
महाप्रसाद इत्याज्ञां शिरस्याधाय तत्क्षणात्
surajyeṣṭhaḥ surācāryaṃ cakārāṃgirasaṃ tadā ||
devaduṃdubhayo nedurnanṛtuścāpsarogaṇāḥ
||56||सुरज्येष्ठः सुराचार्यं चकारांगिरसं तदा ॥
देवदुंदुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः
gurupūjāṃ vyadhuḥ sarve gīrvāṇā muditānanāḥ ||
abhiṣikto vasiṣṭhādyairmaṃtrapūtena vāriṇā
||57||गुरुपूजां व्यधुः सर्वे गीर्वाणा मुदिताननाः ॥
अभिषिक्तो वसिष्ठाद्यैर्मंत्रपूतेन वारिणा
punaranyaṃ varaṃ prādādgirīśaḥ pataye girām ||
śṛṇvāṃgirasa dharmātman devejyakulanaṃdana
||58||पुनरन्यं वरं प्रादाद्गिरीशः पतये गिराम् ॥
शृण्वांगिरस धर्मात्मन् देवेज्यकुलनंदन
bhavatāsthāpitaṃ liṃgaṃ subuddhiparivardhanam ||
bṛhaspatīśvara iti khyātaṃ kāśyāṃ bhaviṣyati
||59||भवतास्थापितं लिंगं सुबुद्धिपरिवर्धनम् ॥
बृहस्पतीश्वर इति ख्यातं काश्यां भविष्यति
gurupuṣyasamāyoge liṃgametatsamarcya ca ||
yatkariṣyaṃti manujāstatsiddhimadhiyāsyati
||60||गुरुपुष्यसमायोगे लिंगमेतत्समर्च्य च ॥
यत्करिष्यंति मनुजास्तत्सिद्धिमधियास्यति
bṛhaspatīśvaraṃ liṃgaṃ mayā gopyaṃ kalau yuge ||
asya saṃdarśanādeva pratibhā pratilabhyate
||61||बृहस्पतीश्वरं लिंगं मया गोप्यं कलौ युगे ॥
अस्य संदर्शनादेव प्रतिभा प्रतिलभ्यते
caṃdreśvarāddakṣiṇato vīreśānnairṛte sthitam ||
ārādhya dhiṣaṇeśaṃ vai guruloke mahīyate
||62||चंद्रेश्वराद्दक्षिणतो वीरेशान्नैर्ऋते स्थितम् ॥
आराध्य धिषणेशं वै गुरुलोके महीयते
gurvaṃganā gamanajaṃ pāpaṃ ṣaṇmāsa sevanāt ||
avaśyaṃ vilayaṃ yāti tamaḥ sūryodayādyathā
||63||गुर्वंगना गमनजं पापं षण्मास सेवनात् ॥
अवश्यं विलयं याति तमः सूर्योदयाद्यथा
ataeva hi goptavyaṃ mahāpātakanāśanam ||
bṛhaspatīśvaraṃ liṃgaṃ nākhyeyaṃ yasyakasyacit
||64||अतएव हि गोप्तव्यं महापातकनाशनम् ॥
बृहस्पतीश्वरं लिंगं नाख्येयं यस्यकस्यचित्
iti dattvā varāndevastatraivāṃtarhito bhavat ||
druhiṇo guruṇā sārdhaṃ seṃdropeṃdro bṛhaspatim
||65||इति दत्त्वा वरान्देवस्तत्रैवांतर्हितो भवत् ॥
द्रुहिणो गुरुणा सार्धं सेंद्रोपेंद्रो बृहस्पतिम्
asminpurebhiṣicyātha visṛjyeṃdrādikānsurān ||
alaṃcakāra svaṃ lokaṃ viṣṇunā'numato dvija
||66||अस्मिन्पुरेभिषिच्याथ विसृज्येंद्रादिकान्सुरान् ॥
अलंचकार स्वं लोकं विष्णुनाऽनुमतो द्विज
agastya uvāca
atikramya gurorlokaṃ lopāmudre dadarśa saḥ ||
śivaśarmā purī saureḥ prabhāmaṃḍala maṃḍitām
||67||अतिक्रम्य गुरोर्लोकं लोपामुद्रे ददर्श सः ॥
शिवशर्मा पुरी सौरेः प्रभामंडल मंडिताम्
pṛṣṭau tena ca tau tatra tāṃ purīṃ pradadarśatuḥ ||
dvijena dvijavaryāya gaṇavaryau śucismite
||68||पृष्टौ तेन च तौ तत्र तां पुरीं प्रददर्शतुः ॥
द्विजेन द्विजवर्याय गणवर्यौ शुचिस्मिते
gaṇāvūcatuḥ
mārīceḥ kaśyapājjajñe dākṣāyaṇyāṃ dvijoṣṇaguḥ ||
tasyabhāryābhavatsaṃjñā putrī tvaṣṭuḥ prajāpateḥ
||69||मारीचेः कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां द्विजोष्णगुः ॥
तस्यभार्याभवत्संज्ञा पुत्री त्वष्टुः प्रजापतेः
bharturiṣṭā tatastasmādrūpayauvanaśālinī ||
saṃjñā babhūva tapasā sudīptena samanvitā
||70||भर्तुरिष्टा ततस्तस्माद्रूपयौवनशालिनी ॥
संज्ञा बभूव तपसा सुदीप्तेन समन्विता
ādityasya hi tadrūpaṃ maṃḍalasya tu tejasā ||
gātreṣu paridadhyau vai nātikāṃtamivābhavat
||71||आदित्यस्य हि तद्रूपं मंडलस्य तु तेजसा ॥
गात्रेषु परिदध्यौ वै नातिकांतमिवाभवत्
na khalvayamṛtoṃ'ḍastha iti snehādabhāṣata ||
tadā prabhṛti lokeyaṃ mārtaṃḍa iti cocyate
||72||न खल्वयमृतोंऽडस्थ इति स्नेहादभाषत ॥
तदा प्रभृति लोकेयं मार्तंड इति चोच्यते
tejastvabhyadhikaṃ tasya sā'sahiṣṇurvivasvataḥ ||
yenātitāpayāmāsa trailokyaṃ tigmaraśmibhṛt
||73||तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य साऽसहिष्णुर्विवस्वतः ॥
येनातितापयामास त्रैलोक्यं तिग्मरश्मिभृत्
trīṇyapatyāni bho brahmansaṃjñāyāṃ mahasāṃ nidhiḥ ||
ādityo janayāmāsa kanyāṃ dvau ca prajāpatī
||74||त्रीण्यपत्यानि भो ब्रह्मन्संज्ञायां महसां निधिः ॥
आदित्यो जनयामास कन्यां द्वौ च प्रजापती
vaivasvataṃ manuṃ jyeṣṭhaṃ yamaṃ ca yamunāṃ tataḥ ||
nātitejomayaṃ rūpaṃ soḍhuṃ sā'laṃ vivasvataḥ
||75||वैवस्वतं मनुं ज्येष्ठं यमं च यमुनां ततः ॥
नातितेजोमयं रूपं सोढुं साऽलं विवस्वतः
māyāmayīṃ tataśchāyāṃ savarṇāṃ nirmame svataḥ ||
prāṃjaliḥ praṇatā bhūtvā saṃjñāṃ chāyā tadābravīt
||76||मायामयीं ततश्छायां सवर्णां निर्ममे स्वतः ॥
प्रांजलिः प्रणता भूत्वा संज्ञां छाया तदाब्रवीत्
tavājñākāriṇīṃ devi śādhi māṃ karavāṇi kim ||
saṃjñovāca tataśchāyāṃ savarṇe śṛṇu suṃdari
||77||तवाज्ञाकारिणीं देवि शाधि मां करवाणि किम् ॥
संज्ञोवाच ततश्छायां सवर्णे शृणु सुंदरि
ahaṃ yāsyāmi sadanaṃ tvaṣṭustvaṃ punaratra me ||
bhavane vasa kalyāṇi nirviśaṃkaṃ mamājñayā
||78||अहं यास्यामि सदनं त्वष्टुस्त्वं पुनरत्र मे ॥
भवने वस कल्याणि निर्विशंकं ममाज्ञया
manureṣa yamāvetau yamunā yama saṃjñakau ||
svāpatyadṛṣṭyā draṣṭavyametadbālatrayaṃ tvayā
||79||मनुरेष यमावेतौ यमुना यम संज्ञकौ ॥
स्वापत्यदृष्ट्या द्रष्टव्यमेतद्बालत्रयं त्वया
anākhyeyamidaṃ vṛttaṃ tvayā patyau śucismite ||
ityākarṇyātha sā tvāṣṭrīṃ devīṃ chāyā jagāda ha
||80||अनाख्येयमिदं वृत्तं त्वया पत्यौ शुचिस्मिते ॥
इत्याकर्ण्याथ सा त्वाष्ट्रीं देवीं छाया जगाद ह
ākacagrahaṇānnāhamāśāpācca kadācana ||
ākhyāsyāmi caritraṃ te yāhi devi yathāsukham
||81||आकचग्रहणान्नाहमाशापाच्च कदाचन ॥
आख्यास्यामि चरित्रं ते याहि देवि यथासुखम्
ityādiśya savarṇāṃ sā tathetyuktā savarṇayā ||
pituraṃtikamāsādya natvā tvaṣṭāramabravīt
||82||इत्यादिश्य सवर्णां सा तथेत्युक्ता सवर्णया ॥
पितुरंतिकमासाद्य नत्वा त्वष्टारमब्रवीत्
pitaḥ soḍhuṃ na śaknomi tejastejonidheraham ||
tīvraṃ tasyāryaputrasya kāśyapasya mahātmanaḥ
||83||पितः सोढुं न शक्नोमि तेजस्तेजोनिधेरहम् ॥
तीव्रं तस्यार्यपुत्रस्य काश्यपस्य महात्मनः
niśamyodīritaṃ tasyāḥ pitrānirbhartsitā bahu ||
bhartuḥ samīpaṃ yāhīti niyuktā sā punaḥpunaḥ
||84||निशम्योदीरितं तस्याः पित्रानिर्भर्त्सिता बहु ॥
भर्तुः समीपं याहीति नियुक्ता सा पुनःपुनः
ciṃtāmavāpa mahatīṃ strīṇāṃ dhikceṣṭitaṃ tviti ||
niniṃda bahudhātmānaṃ strītvaṃ cāti niniṃda sā
||85||चिंतामवाप महतीं स्त्रीणां धिक्चेष्टितं त्विति ॥
निनिंद बहुधात्मानं स्त्रीत्वं चाति निनिंद सा
svātaṃtryaṃ na kvacitstrīṇāṃ dhigasvātaṃtryajīvitam ||
śaiśave yauvane prāṃte pitṛbhartṛsutādbhayam
||86||स्वातंत्र्यं न क्वचित्स्त्रीणां धिगस्वातंत्र्यजीवितम् ॥
शैशवे यौवने प्रांते पितृभर्तृसुताद्भयम्
tyaktaṃ bhartṛgṛhaṃ maugdhyāddhaṃta duvṛrttayā mayā ||
avijñātāpi cedyāyāmatha patyurniketanam
||87||त्यक्तं भर्तृगृहं मौग्ध्याद्धंत दुवृर्त्तया मया ॥
अविज्ञातापि चेद्यायामथ पत्युर्निकेतनम्
tatrāsti sā savarṇā vai paripūrṇamanorathā ||
athāvatiṣṭhe sātraiva pitrā nirbhartsitāpyaham
||88||तत्रास्ति सा सवर्णा वै परिपूर्णमनोरथा ॥
अथावतिष्ठे सात्रैव पित्रा निर्भर्त्सिताप्यहम्
tatoti caṃḍaścaṃḍāśuḥ pitroratibhayaṃkaraḥ ||
aho yaducyate lokairupākhyānamidaṃ hi tat
||89||ततोति चंडश्चंडाशुः पित्रोरतिभयंकरः ॥
अहो यदुच्यते लोकैरुपाख्यानमिदं हि तत्
sphuṭaṃ dṛṣṭaṃ mayādyeti svakarāṃgārakarṣa(rpa?)ṇam ||
naṣṭaṃ bhartṛgṛhaṃ maugdhyācchreyo vā na piturgṛham
||90||स्फुटं दृष्टं मयाद्येति स्वकरांगारकर्ष(र्प?)णम् ॥
नष्टं भर्तृगृहं मौग्ध्याच्छ्रेयो वा न पितुर्गृहम्
vayaśca prathamaṃ cāru rūpaṃ trailokyakāṃkṣitam ||
sarvābhibhavanaṃ strītvaṃ kulaṃ cātīva nirmalam
||91||वयश्च प्रथमं चारु रूपं त्रैलोक्यकांक्षितम् ॥
सर्वाभिभवनं स्त्रीत्वं कुलं चातीव निर्मलम्
patiśca tādṛksarvajño lokacakṣustamopahaḥ ||
sarveṣāṃ karmaṇāṃ sākṣī sarvaḥ sarvatrasaṃcaraḥ
||92||पतिश्च तादृक्सर्वज्ञो लोकचक्षुस्तमोपहः ॥
सर्वेषां कर्मणां साक्षी सर्वः सर्वत्रसंचरः
mahyaṃ śreyaḥ kathaṃ vā syāditi sā pariciṃtya ca ||
agacchadvaḍavā bhūtvā tapase paryaniṃditā
||93||मह्यं श्रेयः कथं वा स्यादिति सा परिचिंत्य च ॥
अगच्छद्वडवा भूत्वा तपसे पर्यनिंदिता
uttarāṃśca kurūnprāpa caraṃtī nīrasaṃtṛṇam ||
vyuttepe ca tapastīvraṃ patimādhāya cetasi ||
tapobalena tatpatyuḥ sahiṣye teja ityalam
||94||उत्तरांश्च कुरून्प्राप चरंती नीरसंतृणम् ॥
व्युत्तेपे च तपस्तीव्रं पतिमाधाय चेतसि ॥
तपोबलेन तत्पत्युः सहिष्ये तेज इत्यलम्
manyamānotha tāṃ saṃjñāṃ savarṇāyāṃ tadā raviḥ ||
sāvarṇiṃ janayāmāsa manumaṣṭamamuttamam
||95||मन्यमानोथ तां संज्ञां सवर्णायां तदा रविः ॥
सावर्णिं जनयामास मनुमष्टममुत्तमम्
śanaiścaraṃ dvitīyaṃ ca sutāṃ bhadrāṃ tṛtīyikām ||
savarṇā sveṣvapatyeṣu sāpatnyātstrīsvabhāvataḥ
||96||शनैश्चरं द्वितीयं च सुतां भद्रां तृतीयिकाम् ॥
सवर्णा स्वेष्वपत्येषु सापत्न्यात्स्त्रीस्वभावतः
cakārābhyadhikaṃ snehaṃ na tathā pūrvajeṣvatha ||
manustatkṣāṃtavāñjyeṣṭho bhakṣyālaṃkāralālane
||97||चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेष्वथ ॥
मनुस्तत्क्षांतवाञ्ज्येष्ठो भक्ष्यालंकारलालने
kaniṣṭheṣvadhikaṃ dṛṣṭvā sāvarṇyādiṣu no yamaḥ ||
kadācidroṣato bālyādbhāvinorthasya gauravāt
||98||कनिष्ठेष्वधिकं दृष्ट्वा सावर्ण्यादिषु नो यमः ॥
कदाचिद्रोषतो बाल्याद्भाविनोर्थस्य गौरवात्
padā saṃtarjayāmāsa yamaḥ saṃjñāsarūpiṇīm ||
taṃ śaśāpa ca sā krodhātsāvarṇerjananī tadā
||99||पदा संतर्जयामास यमः संज्ञासरूपिणीम् ॥
तं शशाप च सा क्रोधात्सावर्णेर्जननी तदा
jighāṃsatā tvayā pāpa māṃ yadaṃghriḥ samudyataḥ ||
acirāttatpatatveṣa taveti bhṛśaduḥkhitā
||100||जिघांसता त्वया पाप मां यदंघ्रिः समुद्यतः ॥
अचिरात्तत्पतत्वेष तवेति भृशदुःखिता
mātṛśāpa paritrasto yamopi pituragrataḥ ||
śaśaṃsa sarvaṃ tadvṛttaṃ rakṣarakṣetyuvāca ca
||1||मातृशाप परित्रस्तो यमोपि पितुरग्रतः ॥
शशंस सर्वं तद्वृत्तं रक्षरक्षेत्युवाच च
mātrāsu teṣu sarveṣu vartanīyaṃ samaṃ yataḥ ||
tasyāṃ mayodyataḥ pādo na dehe paripātitaḥ
||2||मात्रासु तेषु सर्वेषु वर्तनीयं समं यतः ॥
तस्यां मयोद्यतः पादो न देहे परिपातितः
bālyādvā yadi vā mohāttadbhavānkṣaṃtumarhasi ||
gopate śāpato māturmā patatvaṃghrireṣa me
||3||बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षंतुमर्हसि ॥
गोपते शापतो मातुर्मा पतत्वंघ्रिरेष मे
vivasvānuvāca
aparādhasahasrepi jananī na śapetsutam ||
tasmātkimapi bho bāla bhaviṣyatyatra kāraṇam
||4||अपराधसहस्रेपि जननी न शपेत्सुतम् ॥
तस्मात्किमपि भो बाल भविष्यत्यत्र कारणम्
yena tvāṃ sā'śapatkrodhāddharmajñaṃ satyavādinam ||
mātṛśāponyathākartuṃ na śakyaḥ kenacitkvacit
||5||येन त्वां साऽशपत्क्रोधाद्धर्मज्ञं सत्यवादिनम् ॥
मातृशापोन्यथाकर्तुं न शक्यः केनचित्क्वचित्
kṛmayo māṃsamādāya yāsyaṃtyasmānmahītalam ||
itthaṃ tu caritārthaḥ syācchāpastrāto bhavānapi
||6||कृमयो मांसमादाय यास्यंत्यस्मान्महीतलम् ॥
इत्थं तु चरितार्थः स्याच्छापस्त्रातो भवानपि
iti putraṃ samāśvāsya raviraṃtaḥpuraṃ yayau ||
ciramālokya tāṃ bhāryāmuvāca savitā vacaḥ
||7||इति पुत्रं समाश्वास्य रविरंतःपुरं ययौ ॥
चिरमालोक्य तां भार्यामुवाच सविता वचः
ayi bhāmini bāleṣu sameṣvapi kutastvayā ||
vidhīyate'dhikaḥ snehaḥ sāvarṇyādiṣvanādiṣu
||8||अयि भामिनि बालेषु समेष्वपि कुतस्त्वया ॥
विधीयतेऽधिकः स्नेहः सावर्ण्यादिष्वनादिषु
nācacakṣe yadāsā'tha bhāsvate paripṛcchate ||
tadātmānaṃ samādhāya sojñāsītsarvameva hi
||9||नाचचक्षे यदासाऽथ भास्वते परिपृच्छते ॥
तदात्मानं समाधाय सोज्ञासीत्सर्वमेव हि
tato bhagavate śaptumudyate sā śaśaṃsa ha ||
yathāvṛttaṃ tathā tathyaṃ tutoṣa bhagavānapi
||110||ततो भगवते शप्तुमुद्यते सा शशंस ह ॥
यथावृत्तं तथा तथ्यं तुतोष भगवानपि
tathyabhāṣaṇatastāṃ tu ravirjñātvā nirāgasam ||
na śaśāpa ca saṃkruddho yayau ca tvaṣṭuraṃtikam
||11||तथ्यभाषणतस्तां तु रविर्ज्ञात्वा निरागसम् ॥
न शशाप च संक्रुद्धो ययौ च त्वष्टुरंतिकम्
tvaṣṭāpi ca yathānyāyaṃ sānvayaṃ tigmatejasam ||
nirdagdhukāmaṃ kopena prāgānarca mudā tadā ||
vijñāya tadabhiprāyaṃ tvaṣṭovācā'śu taṃ ravim
||12||त्वष्टापि च यथान्यायं सान्वयं तिग्मतेजसम् ॥
निर्दग्धुकामं कोपेन प्रागानर्च मुदा तदा ॥
विज्ञाय तदभिप्रायं त्वष्टोवाचाऽशु तं रविम्
tvaṣṭovāca
tavātitejaso bhītā prāpyottarakurūn rave ||
vaḍavārūpamāsthāya vane carati śādvale
||13||तवातितेजसो भीता प्राप्योत्तरकुरून् रवे ॥
वडवारूपमास्थाय वने चरति शाद्वले
draṣṭā hi tāṃ bhavānadya svāṃ bhāryāmāryacāriṇīm ||
adhṛṣyāṃ sarvabhūtānāṃ tejasā niyamena ca
||14||द्रष्टा हि तां भवानद्य स्वां भार्यामार्यचारिणीम् ॥
अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च
tvaṣṭrā yattakṣitaḥ sūryastasyaivānumatena ca ||
bhramimāropya yatnena sotikāṃtataro'bhavat
||15||त्वष्ट्रा यत्तक्षितः सूर्यस्तस्यैवानुमतेन च ॥
भ्रमिमारोप्य यत्नेन सोतिकांततरोऽभवत्
labdhānujño'tha savitā gatvottarakurūnaram ||
sākṣāttapomayīṃ lakṣmīṃ caraṃtīṃ ca tapo mahat
||16||लब्धानुज्ञोऽथ सविता गत्वोत्तरकुरूनरम् ॥
साक्षात्तपोमयीं लक्ष्मीं चरंतीं च तपो महत्
dadarśa vaḍavārūpāṃ vāḍavānalatejasam ||
nīrasā nitṛṇānyeva vṛṇvaṃtīṃ yogamāyayā
||17||ददर्श वडवारूपां वाडवानलतेजसम् ॥
नीरसा नितृणान्येव वृण्वंतीं योगमायया
anenasaṃ sa vijñāya tāṃ tvāṣṭrīmaśvarūpiṇīm ||
saharirharirūpeṇa mukhena samabhāvayad
||18||अनेनसं स विज्ञाय तां त्वाष्ट्रीमश्वरूपिणीम् ॥
सहरिर्हरिरूपेण मुखेन समभावयद्
tvaramāṇā ca paritaḥ parapūruṣaśaṃkayā ||
sā tanniravamacchukraṃ nāsikābhyāṃ vivasvataḥ
||19||त्वरमाणा च परितः परपूरुषशंकया ॥
सा तन्निरवमच्छुक्रं नासिकाभ्यां विवस्वतः
devau tasmādajāyetāmaśvinau bhiṣajāṃvarau ||
svarūpamanurūpaṃ ca dyumaṇistāmadarśayata
||120||देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजांवरौ ॥
स्वरूपमनुरूपं च द्युमणिस्तामदर्शयत
tutoṣa sāpi taṃ dṛṣṭvā mitraṃ netramudāvaham ||
patiṃ pativratā kāṃ taṃ svāṃtasaṃtāpahāriṇam
||21||तुतोष सापि तं दृष्ट्वा मित्रं नेत्रमुदावहम् ॥
पतिं पतिव्रता कां तं स्वांतसंतापहारिणम्
nirvṛttiṃ ca parāṃ prāpa duṣprāpaṃ tapasātha kim ||
tapa eva paraṃ śreyastapa eva paraṃ dhanam
||22||निर्वृत्तिं च परां प्राप दुष्प्रापं तपसाथ किम् ॥
तप एव परं श्रेयस्तप एव परं धनम्
tapa eva hi devatve kāraṇaṃ paramaṃ matam ||
śivaśarmanyadetadvai dṛśyate cātidīptimat
||23||तप एव हि देवत्वे कारणं परमं मतम् ॥
शिवशर्मन्यदेतद्वै दृश्यते चातिदीप्तिमत्
jyotiścakrasvarūpaṃ ca vyomnyuparyadha eva ca ||
tatsarvamiha jānīhi sumahattāpasaṃ mahaḥ
||24||ज्योतिश्चक्रस्वरूपं च व्योम्न्युपर्यध एव च ॥
तत्सर्वमिह जानीहि सुमहत्तापसं महः
evaṃ śanaiścaro jajñe savarṇāyāṃ vivasvataḥ ||
so'tha vārāṇasīṃ gatvā sarvatridaśavaṃditām
||25||एवं शनैश्चरो जज्ञे सवर्णायां विवस्वतः ॥
सोऽथ वाराणसीं गत्वा सर्वत्रिदशवंदिताम्
taptvā tapo'tivipulaṃ liṃgaṃ saṃsthāpya śāṃkaram ||
imaṃ lokamavāpoccairgrahatvaṃ ca harārcanāta
||26||तप्त्वा तपोऽतिविपुलं लिंगं संस्थाप्य शांकरम् ॥
इमं लोकमवापोच्चैर्ग्रहत्वं च हरार्चनात
śanaiścareśvaraṃ dṛṣṭvā vārāṇasyāṃ suśobhanam ||
śanibādhā na jāyeta śanivāre tadarcanāt
||27||शनैश्चरेश्वरं दृष्ट्वा वाराणस्यां सुशोभनम् ॥
शनिबाधा न जायेत शनिवारे तदर्चनात्
viśveśāddakṣiṇebhāge śukreśāduttareṇa hi ||
śanaiścareśamabhyarcya loke'tra parimodate
||28||विश्वेशाद्दक्षिणेभागे शुक्रेशादुत्तरेण हि ॥
शनैश्चरेशमभ्यर्च्य लोकेऽत्र परिमोदते
śrutvā'dhyāyamimaṃ puṇyaṃ grahapīḍā na jāyate ||
nopasargabhayaṃ tasya kāśyāṃ nivasataḥ sataḥ
||129||श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं ग्रहपीडा न जायते ॥
नोपसर्गभयं तस्य काश्यां निवसतः सतः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇe ekāśītisāhasyāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe bhaumaguruśanilokavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||