kathaṃ nikaṭataḥ kālo jñāyate haranaṃdana
agastiruvāca
kathaṃ nikaṭataḥ kālo jñāyate haranaṃdana ||
tāni cihnāni katicidbrūhi me paripṛcchataḥ
||1||कथं निकटतः कालो ज्ञायते हरनंदन ॥
तानि चिह्नानि कतिचिद्ब्रूहि मे परिपृच्छतः
kumāra uvāca
vadāmi kālacihnāni jāyaṃte yāni dehinām ||
mṛtyau nikaṭamāpanne mune tāni niśāmaya
||2||वदामि कालचिह्नानि जायंते यानि देहिनाम् ॥
मृत्यौ निकटमापन्ने मुने तानि निशामय
yāmyanāsāpuṭe yasya vāyurvāti divāniśam ||
akhaṃḍameva tasyāyuḥ kṣayatyabdatrayeṇa hi
||3||याम्यनासापुटे यस्य वायुर्वाति दिवानिशम् ॥
अखंडमेव तस्यायुः क्षयत्यब्दत्रयेण हि
ahorātraṃ tryahorātraṃ ravirvahati saṃtatam ||
abdamekaṃ ca tasyeha jīvanāvadhirucyate
||4||अहोरात्रं त्र्यहोरात्रं रविर्वहति संततम् ॥
अब्दमेकं च तस्येह जीवनावधिरुच्यते
vahennāsāpuṭayuge daśāhāni niraṃtaram ||
vātaścetsaha saṃkrāṃtistayā jīveddinatrayam
||5||वहेन्नासापुटयुगे दशाहानि निरंतरम् ॥
वातश्चेत्सह संक्रांतिस्तया जीवेद्दिनत्रयम्
nāsāvartma dvayaṃ hitvā mātariśvā mukhādvahet ||
śaṃseddinadvayādarvākprayāṇaṃ tasya cādhvani
||6||नासावर्त्म द्वयं हित्वा मातरिश्वा मुखाद्वहेत् ॥
शंसेद्दिनद्वयादर्वाक्प्रयाणं तस्य चाध्वनि
akasmādevayatkāle mṛtyuḥ sannihito bhavet ||
ciṃtanīyaḥ prayatnena sa kālo mṛtyubhīruṇā
||7||अकस्मादेवयत्काले मृत्युः सन्निहितो भवेत् ॥
चिंतनीयः प्रयत्नेन स कालो मृत्युभीरुणा
sūrye saptamarāśisthe janmarkṣasthe niśākare ||
pauṣṇaḥ sa kālo draṣṭavyo yadā yāmye ravirvahet
||8||सूर्ये सप्तमराशिस्थे जन्मर्क्षस्थे निशाकरे ॥
पौष्णः स कालो द्रष्टव्यो यदा याम्ये रविर्वहेत्
akasmādvīkṣate yastu puruṣaṃ kṛṣṇapiṃgalam ||
tasminneva kṣaṇe'rūpaṃ sa jīvedvatsaradvayam
||9||अकस्माद्वीक्षते यस्तु पुरुषं कृष्णपिंगलम् ॥
तस्मिन्नेव क्षणेऽरूपं स जीवेद्वत्सरद्वयम्
yasya bījaṃ malaṃ mūtraṃ kṣutaṃ mūtraṃ malaṃ tu vā ||
ihaikadā patedyasya abdaṃ tasyāyuriṣyate
||10||यस्य बीजं मलं मूत्रं क्षुतं मूत्रं मलं तु वा ॥
इहैकदा पतेद्यस्य अब्दं तस्यायुरिष्यते
iṃdranīlanibhaṃ vyomni nāgavṛṃdaṃ ya īkṣate ||
itastataḥ prasṛmaraṃ ṣaṇmāsaṃ na sa jīvati
||1||इंद्रनीलनिभं व्योम्नि नागवृंदं य ईक्षते ॥
इतस्ततः प्रसृमरं षण्मासं न स जीवति
vyabhrehni vāripūrṇāsyaḥ pṛṣṭhīkṛtya divākaram ||
phūtkṛtyāśviṃdracāpaṃ na paśyetṣaṇmāsajīvitaḥ
||12||व्यभ्रेह्नि वारिपूर्णास्यः पृष्ठीकृत्य दिवाकरम् ॥
फूत्कृत्याश्विंद्रचापं न पश्येत्षण्मासजीवितः
aruṃdhatīṃ dhruvaṃ caiva viṣṇostrīṇipadāni ca ||
āsannamṛtyurnopaśyeccaturthaṃ mātṛmaṃḍalam
||13||अरुंधतीं ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणिपदानि च ॥
आसन्नमृत्युर्नोपश्येच्चतुर्थं मातृमंडलम्
aruṃdhatī bhavejjihvā dhruvo nāsāgramucyate ||
viṣṇoḥ padāni bhrūmadhye netrayormātṛmaṃḍalam
||14||अरुंधती भवेज्जिह्वा ध्रुवो नासाग्रमुच्यते ॥
विष्णोः पदानि भ्रूमध्ये नेत्रयोर्मातृमंडलम्
vetti nīlādivarṇasya kaṭamlādirasasyahi ||
akasmādanyathābhāvaṃ ṣaṇmāsena sa mṛtyubhāk
||15||वेत्ति नीलादिवर्णस्य कटम्लादिरसस्यहि ॥
अकस्मादन्यथाभावं षण्मासेन स मृत्युभाक्
ṣaṇmāsamṛtyormartyasya kaṃṭhoṣṭharasanā radāḥ ||
śuṣyaṃti satataṃ tadvadvicchāyāstālupaṃcamāḥ
||16||षण्मासमृत्योर्मर्त्यस्य कंठोष्ठरसना रदाः ॥
शुष्यंति सततं तद्वद्विच्छायास्तालुपंचमाः
retaḥ karajanetrāṃtā nīlimānaṃ bhajaṃti cet ||
tarhi kīnāśanagarīṃ ṣaṣṭhemāsi vrajennaraḥ
||17||रेतः करजनेत्रांता नीलिमानं भजंति चेत् ॥
तर्हि कीनाशनगरीं षष्ठेमासि व्रजेन्नरः
saṃpravṛtte nidhuvane madhyeṃte kṣauti cennaraḥ ||
niścitaṃ paṃcame māsi dharmarājātithirbhavet
||16||संप्रवृत्ते निधुवने मध्येंते क्षौति चेन्नरः ॥
निश्चितं पंचमे मासि धर्मराजातिथिर्भवेत्
drutamāruhyaśaraṭhastrivarṇo yasya mastake ||
prayāti yāti tasyāyuḥ ṣaṇmāsena parikṣayam
||19||द्रुतमारुह्यशरठस्त्रिवर्णो यस्य मस्तके ॥
प्रयाति याति तस्यायुः षण्मासेन परिक्षयम्
susnātasyāpi yasyāśu hṛdayaṃ pariśuṣyati ||
caraṇau ca karau vāpi trimāsaṃ tasya jīvitam
||20||सुस्नातस्यापि यस्याशु हृदयं परिशुष्यति ॥
चरणौ च करौ वापि त्रिमासं तस्य जीवितम्
pratibiṃbaṃ bhavedyasya padakhaṃḍapadākṛti ||
pāṃsau vā kardame vāpi paṃcamāsānsa jīvati
||21||प्रतिबिंबं भवेद्यस्य पदखंडपदाकृति ॥
पांसौ वा कर्दमे वापि पंचमासान्स जीवति
chāyā prakaṃpate yasya dehabaṃdhepi niścale ||
kṛtāṃtadūtā badhnaṃti caturthe māsi taṃ naram
||22||छाया प्रकंपते यस्य देहबंधेपि निश्चले ॥
कृतांतदूता बध्नंति चतुर्थे मासि तं नरम्
nijasya pratibiṃbasya nīrājyamukurādiṣu ||
uttamāṃgaṃ na yaḥ paśyetsamāsena vinaśyati
||23||निजस्य प्रतिबिंबस्य नीराज्यमुकुरादिषु ॥
उत्तमांगं न यः पश्येत्समासेन विनश्यति
matirbhraśyetskhaledvāṇī dhanuraidraṃ nirakṣitai ||
rātrau caṃdradvayaṃ cāpi divā dvau ca divākarau
||24||मतिर्भ्रश्येत्स्खलेद्वाणी धनुरैद्रं निरक्षितै ॥
रात्रौ चंद्रद्वयं चापि दिवा द्वौ च दिवाकरौ
divā ca tārakācakraṃ rātrau vyomavitārakam ||
yugapacca caturdikṣu śākraṃ kodaṃḍamaṃḍalam
||25||दिवा च तारकाचक्रं रात्रौ व्योमवितारकम् ॥
युगपच्च चतुर्दिक्षु शाक्रं कोदंडमंडलम्
bhūruhe bhūdharāgre ca gaṃdharvanagarālayam ||
divāpiśāca nṛtyaṃ ca ete paṃcatvahetavaḥ
||26||भूरुहे भूधराग्रे च गंधर्वनगरालयम् ॥
दिवापिशाच नृत्यं च एते पंचत्वहेतवः
sarveṣveteṣu cihneṣu yadyekamapi vīkṣate ||
tadā māsāvadhiṃ mṛtyuḥ pratīkṣeta na cādhikam
||27||सर्वेष्वेतेषु चिह्नेषु यद्येकमपि वीक्षते ॥
तदा मासावधिं मृत्युः प्रतीक्षेत न चाधिकम्
karāvaruddha śravaṇaḥ śṛṇoti na yadā dhvanim ||
sthūlaḥ kṛśaḥ kṛśasthūlastadāmāsānnivartate
||28||करावरुद्ध श्रवणः शृणोति न यदा ध्वनिम् ॥
स्थूलः कृशः कृशस्थूलस्तदामासान्निवर्तते
yaḥ paśyedātmanaśchāyāṃ dakṣiṇāśā samāśritām ||
dināni paṃca jīvitvā paṃcatvamupayāti saḥ
||29||यः पश्येदात्मनश्छायां दक्षिणाशा समाश्रिताम् ॥
दिनानि पंच जीवित्वा पंचत्वमुपयाति सः
prohyate bhakṣyate vāpi piśācāsuravāyasaiḥ ||
bhūtaiḥ pretaiḥ śvabhirgṛdhrairgomāyukharasūkaraiḥ
||30||प्रोह्यते भक्ष्यते वापि पिशाचासुरवायसैः ॥
भूतैः प्रेतैः श्वभिर्गृध्रैर्गोमायुखरसूकरैः
rāsabhaiḥ karabhaiḥ kīśaiḥ śvenairaśvatarairbakaiḥ ||
svapne sa jīvitaṃ tyaktvā varṣāṃte yamamīkṣate
||31||रासभैः करभैः कीशैः श्वेनैरश्वतरैर्बकैः ॥
स्वप्ने स जीवितं त्यक्त्वा वर्षांते यममीक्षते
gaṃdhapuṣpāṃśukaiḥ śoṇaiḥ svāṃ tanuṃ bhūṣitāṃ naraḥ ||
yaḥ paśyetsvapnasamaye so'ṣṭau māsānanityaho
||32||गंधपुष्पांशुकैः शोणैः स्वां तनुं भूषितां नरः ॥
यः पश्येत्स्वप्नसमये सोऽष्टौ मासाननित्यहो
pāṃsurāśi ca valmīkaṃ yūpadaṃḍamathāpi vā ||
yodhirohati vai svapne sa ṣaṣṭhe māsi naśyati
||33||पांसुराशि च वल्मीकं यूपदंडमथापि वा ॥
योधिरोहति वै स्वप्ने स षष्ठे मासि नश्यति
rāsabhārūḍhamātmānaṃ tailābhyaktaṃ ca muṃḍitam ||
nīyamānaṃ yamāśāṃ yaḥ svapne paśyetsvapūrvajān
||34||रासभारूढमात्मानं तैलाभ्यक्तं च मुंडितम् ॥
नीयमानं यमाशां यः स्वप्ने पश्येत्स्वपूर्वजान्
svamaulau svatanau vāpi yaḥ paśyetsvapnago naraḥ ||
tṛṇāni śuṣkakāṣṭhāni ṣaṣṭhe māsi na tiṣṭhati
||35||स्वमौलौ स्वतनौ वापि यः पश्येत्स्वप्नगो नरः ॥
तृणानि शुष्ककाष्ठानि षष्ठे मासि न तिष्ठति
lohadaṃḍadharaṃ kṛṣṇaṃ puruṣaṃ kṛṣṇavāsasam ||
svayaṃ yogre sthitaṃ paśyetsa trīnmāsānna laṃghayet
||36||लोहदंडधरं कृष्णं पुरुषं कृष्णवाससम् ॥
स्वयं योग्रे स्थितं पश्येत्स त्रीन्मासान्न लंघयेत्
kālī kumārī yaṃ svapne badnīyādbāhu pāśakaiḥ ||
sa māsena samīkṣeta nagarīṃśamanoṣitām
||37||काली कुमारी यं स्वप्ने बद्नीयाद्बाहु पाशकैः ॥
स मासेन समीक्षेत नगरींशमनोषिताम्
naro yo vānarārūḍho yāyātprācīdiśaṃ svapan ||
dinaiḥ sa paṃcabhireva paśyetsaṃyaminīṃ purīm
||38||नरो यो वानरारूढो यायात्प्राचीदिशं स्वपन् ॥
दिनैः स पंचभिरेव पश्येत्संयमिनीं पुरीम्
kṛpaṇopi vadānyaḥ syādvadānyaḥ kṛpaṇo yadi ||
prakṛtervikṛtiścetsyāttadā paṃcatvamṛcchati
||39||कृपणोपि वदान्यः स्याद्वदान्यः कृपणो यदि ॥
प्रकृतेर्विकृतिश्चेत्स्यात्तदा पंचत्वमृच्छति
etāni kālacihnāni saṃtyanyāni bahūnyapi ||
jñātvābhyasennaro yogamathavākāśikāṃ śrayet
||40||एतानि कालचिह्नानि संत्यन्यानि बहून्यपि ॥
ज्ञात्वाभ्यसेन्नरो योगमथवाकाशिकां श्रयेत्
na kālavaṃcanopāyaṃ munenyamavayāmyaham ||
vinā mṛtyujayaṃ kāśīnāthaṃ garbhāvarodhakam
||41||न कालवंचनोपायं मुनेन्यमवयाम्यहम् ॥
विना मृत्युजयं काशीनाथं गर्भावरोधकम्
tāvadgarjaṃti pāpāni tāvadgarjedyamo nṛpaḥ ||
yāvadviśveśaśaraṇaṃ naro na nirato vrajet
||42||तावद्गर्जंति पापानि तावद्गर्जेद्यमो नृपः ॥
यावद्विश्वेशशरणं नरो न निरतो व्रजेत्
prāptaviśveśvarāvāsaḥ pītottaravahāpayāḥ ||
spṛṣṭa viśveśasalliṃgaḥ kaśca yāti na vaṃdyatām
||43||प्राप्तविश्वेश्वरावासः पीतोत्तरवहापयाः ॥
स्पृष्ट विश्वेशसल्लिंगः कश्च याति न वंद्यताम्
kariṣyetkupitaḥkālaḥ kiṃkāśīvāsināṃ nṛṇām ||
kāle śivaḥ svayaṃ karṇe yatra maṃtropadeśakaḥ
||44||करिष्येत्कुपितःकालः किंकाशीवासिनां नृणाम् ॥
काले शिवः स्वयं कर्णे यत्र मंत्रोपदेशकः
yathā prayāti śiśutā kaumāraṃ ca yathā gatam ||
satvaraṃ gatvaraṃ tadvadyauvanaṃ cāpi vārdhakama
||45||यथा प्रयाति शिशुता कौमारं च यथा गतम् ॥
सत्वरं गत्वरं तद्वद्यौवनं चापि वार्धकम
yāvannahi jarākrāṃtiryāvanneṃdriyavaiklavam ||
tāvatsarvaṃ phalgurūpaṃ hitvā kāśīṃ śrayetsudhīḥ
||46||यावन्नहि जराक्रांतिर्यावन्नेंद्रियवैक्लवम् ॥
तावत्सर्वं फल्गुरूपं हित्वा काशीं श्रयेत्सुधीः
anyāni kālalakṣmāṇi tiṣṭhaṃtu kalaśodbhava ||
jaraiva prathamaṃ lakṣma citraṃ tatrāpi bhīrnahi
||47||अन्यानि काललक्ष्माणि तिष्ठंतु कलशोद्भव ॥
जरैव प्रथमं लक्ष्म चित्रं तत्रापि भीर्नहि
parābhūto hi jarayā sarvaiśca paribhūyate ||
hṛtatāruṇyamāṇikyo dhanahīnaḥ pumāniva
||48||पराभूतो हि जरया सर्वैश्च परिभूयते ॥
हृततारुण्यमाणिक्यो धनहीनः पुमानिव
sutāvākyaṃ na kurvaṃti patnī premāpi muṃcati ||
bāṃdhavā naiva manyaṃte jarasāśleṣitaṃ naram
||49||सुतावाक्यं न कुर्वंति पत्नी प्रेमापि मुंचति ॥
बांधवा नैव मन्यंते जरसाश्लेषितं नरम्
āśliṣṭaṃ jarayā dṛṣṭvā parayoṣidviśaṃkitā ||
bhavetparāṅmukhī nityaṃ praṇayinyapi kāminī
||50||आश्लिष्टं जरया दृष्ट्वा परयोषिद्विशंकिता ॥
भवेत्पराङ्मुखी नित्यं प्रणयिन्यपि कामिनी
na jarā sadṛśo vyādhirna duḥkhaṃ jarayā samam ||
kārayitryapamānasya jaraiva maraṇaṃ nṛṇām
||51||न जरा सदृशो व्याधिर्न दुःखं जरया समम् ॥
कारयित्र्यपमानस्य जरैव मरणं नृणाम्
na jīyate tathā kālastapasā yogayuktibhiḥ ||
yathā cireṇakālena kāśīvāsādvijīyate
||52||न जीयते तथा कालस्तपसा योगयुक्तिभिः ॥
यथा चिरेणकालेन काशीवासाद्विजीयते
vināyajñairvinādānairvinā vratajapādibhiḥ ||
vinātipuṇyasaṃbhāraiḥ kaḥ kāśīṃ prāptumīhate
||53||विनायज्ञैर्विनादानैर्विना व्रतजपादिभिः ॥
विनातिपुण्यसंभारैः कः काशीं प्राप्तुमीहते
kāśīprāptirayaṃ yogaḥkāthīprāptiridaṃ tapaḥ ||
kāśīprāptiridaṃ dānaṃ kāśīprāptiḥ śivaikatā
||54||काशीप्राप्तिरयं योगःकाथीप्राप्तिरिदं तपः ॥
काशीप्राप्तिरिदं दानं काशीप्राप्तिः शिवैकता
kaḥ kalikothavā kālaḥ kā jarā kiṃ ca duṣkṛtam ||
kā rujaḥ keṃtarāyā vā śritā vārāṇasī yadi
||55||कः कलिकोथवा कालः का जरा किं च दुष्कृतम् ॥
का रुजः केंतराया वा श्रिता वाराणसी यदि
kalistāneva bādheta kālastāṃśca jighāṃsati
||56||कलिस्तानेव बाधेत कालस्तांश्च जिघांसति
enāṃsi tāṃśca bādhaṃte ye na kāśīṃ samāśritāḥ ||
kāśīsamāśritā yaiśca yaiśca viśveśvarorcitaḥ ||
tārakaṃ jñānamāsādya te muktāḥ karmapāśataḥ
||57||एनांसि तांश्च बाधंते ये न काशीं समाश्रिताः ॥
काशीसमाश्रिता यैश्च यैश्च विश्वेश्वरोर्चितः ॥
तारकं ज्ञानमासाद्य ते मुक्ताः कर्मपाशतः
dhanino na tathā saukhyaṃ prāpnuvaṃti narāḥ kvacit ||
yathā nidhanataḥ kāśyāṃ labhate sukhamavyayam
||58||धनिनो न तथा सौख्यं प्राप्नुवंति नराः क्वचित् ॥
यथा निधनतः काश्यां लभते सुखमव्ययम्
varaṃ kāśīsamāvāsī nāsīno dyusadāṃ padam ||
duḥkhāṃtaṃ labhate pūrvaḥ sukhāṃtaṃ labhate paraḥ
||59||वरं काशीसमावासी नासीनो द्युसदां पदम् ॥
दुःखांतं लभते पूर्वः सुखांतं लभते परः
sthitopi bhagavanīśo maṃdaraṃ cārukaṃdaram ||
kāśīṃ vinā ratiṃ nā''pa divodāsanṛpoṣitām
||60||स्थितोपि भगवनीशो मंदरं चारुकंदरम् ॥
काशीं विना रतिं नाऽऽप दिवोदासनृपोषिताम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe kālavaṃcanopāyonāma dvicatvāriṃśodhyāyaḥ || 42 ||