śṛṇu patni mahābhāge lopāmudre sadharmiṇi
agastiruvāca
śṛṇu patni mahābhāge lopāmudre sadharmiṇi ||
kathā viṣṇugaṇābhyāṃ ca kathitāṃ śivaśarmaṇe
||1||शृणु पत्नि महाभागे लोपामुद्रे सधर्मिणि ॥
कथा विष्णुगणाभ्यां च कथितां शिवशर्मणे
śivaśarmovāca
aho gaṇau vicitreyaṃ śrutā cāṃdramasī kathā ||
uḍulokakathāṃ khyātaṃ viṣvagākhyānakovidau
||2||अहो गणौ विचित्रेयं श्रुता चांद्रमसी कथा ॥
उडुलोककथां ख्यातं विष्वगाख्यानकोविदौ
gaṇāvūcatuḥ
purā sisṛkṣataḥ sṛṣṭiṃ sraṣṭuraṃguṣṭhapṛṣṭhataḥ ||
dakṣaḥ prajāvinirmāṇe dakṣo jātaḥ prajāpatiḥ ||
ṣaṣṭirduhitarastasya tapolāvaṇyabhūṣaṇāḥ ||
sarvalāvaṇyarohiṇyo rohiṇīpramukhāḥ śubhāḥ
||4||पुरा सिसृक्षतः सृष्टिं स्रष्टुरंगुष्ठपृष्ठतः ॥
दक्षः प्रजाविनिर्माणे दक्षो जातः प्रजापतिः ॥
षष्टिर्दुहितरस्तस्य तपोलावण्यभूषणाः ॥
सर्वलावण्यरोहिण्यो रोहिणीप्रमुखाः शुभाः
tābhistaptvā tapastīvraṃ prāpya vaiśveśvarīṃ purīm ||
ārādhito mahādevaḥ somaḥ somavibhūpaṇaḥ
||5||ताभिस्तप्त्वा तपस्तीव्रं प्राप्य वैश्वेश्वरीं पुरीम् ॥
आराधितो महादेवः सोमः सोमविभूपणः
yadā tuṣṭoyamīśāno dātuṃ varamathāyayau ||
uvāca ca prasannātmā yācadhvaṃ varamuttamam
||6||यदा तुष्टोयमीशानो दातुं वरमथाययौ ॥
उवाच च प्रसन्नात्मा याचध्वं वरमुत्तमम्
śaṃbhorvākyamathākarṇya ūcustāśca kumārikāḥ ||
yadi deyo varo'smākaṃ varayogyāḥ sma śaṃkara
||7||शंभोर्वाक्यमथाकर्ण्य ऊचुस्ताश्च कुमारिकाः ॥
यदि देयो वरोऽस्माकं वरयोग्याः स्म शंकर
bhavatopi mahādeva bhavatāpaharo hi yaḥ ||
rūpeṇa bhavatā tulyaḥ sa no bhartā bhavatviti
||8||भवतोपि महादेव भवतापहरो हि यः ॥
रूपेण भवता तुल्यः स नो भर्ता भवत्विति
liṃgaṃ saṃsthāpya sumahannakṣatreśvara saṃjñitam ||
vāraṇāyāstaṭe ramye saṃgameśvarasannidhau
||9||लिंगं संस्थाप्य सुमहन्नक्षत्रेश्वर संज्ञितम् ॥
वारणायास्तटे रम्ये संगमेश्वरसन्निधौ
divyaṃ varṣa sahasraṃ tu puruṣāyitasaṃjñitam ||
tapastaptaṃ mahattābhiḥ puruṣairapi duṣkaram
||10||दिव्यं वर्ष सहस्रं तु पुरुषायितसंज्ञितम् ॥
तपस्तप्तं महत्ताभिः पुरुषैरपि दुष्करम्
tatastuṣṭo hi viśveśo vyataradvaramuttamam ||
sarvāsāmekapatnīnāmakatre(?) sthiracetasām
||11||ततस्तुष्टो हि विश्वेशो व्यतरद्वरमुत्तमम् ॥
सर्वासामेकपत्नीनामकत्रे(?) स्थिरचेतसाम्
śrī viśveśvara uvāca
na kṣāṃtaṃ hi tapotyugrametadanyābhirīdṛśam ||
purā'balābhistasmādvo nāma nakṣatramatra vai
||12||न क्षांतं हि तपोत्युग्रमेतदन्याभिरीदृशम् ॥
पुराऽबलाभिस्तस्माद्वो नाम नक्षत्रमत्र वै
puruṣāyitasaṃjñena taptaṃ yattapasādhunā ||
bhavatībhistataḥ puṃstvamicchayā vo bhaviṣyati
||13||पुरुषायितसंज्ञेन तप्तं यत्तपसाधुना ॥
भवतीभिस्ततः पुंस्त्वमिच्छया वो भविष्यति
jyotiścakre samaste'sminnagragaṇyā bhaviṣyatha ||
meṣādīnāṃ ca rāśīnāṃ yonayo yūyamuttamāḥ
||14||ज्योतिश्चक्रे समस्तेऽस्मिन्नग्रगण्या भविष्यथ ॥
मेषादीनां च राशीनां योनयो यूयमुत्तमाः
oṣadhīnāṃ sudhāyāśca brāhmaṇānāṃ ca yaḥ patiḥ ||
patimatyo bhavatyopi tena patyā śubhānanāḥ
||15||ओषधीनां सुधायाश्च ब्राह्मणानां च यः पतिः ॥
पतिमत्यो भवत्योपि तेन पत्या शुभाननाः
bhavatīnāmidaṃ liṃgaṃ nakṣatreśvara saṃjñitam ||
pūjayitvā naro gaṃtā bhavatīlokamuttamam
||16||भवतीनामिदं लिंगं नक्षत्रेश्वर संज्ञितम् ॥
पूजयित्वा नरो गंता भवतीलोकमुत्तमम्
upariṣṭānmṛgāṃkasya loko vastu bhaviṣyati ||
sarvāsāṃ tārakāṇāṃ ca madhye mānyā bhaviṣyatha
||17||उपरिष्टान्मृगांकस्य लोको वस्तु भविष्यति ॥
सर्वासां तारकाणां च मध्ये मान्या भविष्यथ
nakṣatrapūjakā ye ca nakṣatravratacāriṇaḥ ||
te vo loke vasiṣyaṃti nakṣatra sadṛśaprabhāḥ
||18||नक्षत्रपूजका ये च नक्षत्रव्रतचारिणः ॥
ते वो लोके वसिष्यंति नक्षत्र सदृशप्रभाः
nakṣatragraharāśīnāṃ bādhāsteṣāṃ kadācana ||
na bhaviṣyaṃti ye kāśyāṃ nakṣatreśvaravīkṣakāḥ
||19||नक्षत्रग्रहराशीनां बाधास्तेषां कदाचन ॥
न भविष्यंति ये काश्यां नक्षत्रेश्वरवीक्षकाः
agastya uvāca
atithitvamavāpa netrayorbudhalokaḥ śivaśarmaṇastvatha ||
gaṇayorbhagaṇasya saṃkathāṃ kathayitro riti viṣṇucetasoḥ
||20||अतिथित्वमवाप नेत्रयोर्बुधलोकः शिवशर्मणस्त्वथ ॥
गणयोर्भगणस्य संकथां कथयित्रो रिति विष्णुचेतसोः
śivaśarmovāca
kasya lokoyamatulo brūtaṃ śrībhagavadgaṇau ||
pīyūṣabhānoriva me manaḥ prīṇayatetarām
||21||कस्य लोकोयमतुलो ब्रूतं श्रीभगवद्गणौ ॥
पीयूषभानोरिव मे मनः प्रीणयतेतराम्
gaṇāvūcatuḥ
śivaśarmañchṛṇu kathāmetāṃ pāpāpahāriṇīm ||
svargamārgavinodāya tāpatrayavināśinīm
||22||शिवशर्मञ्छृणु कथामेतां पापापहारिणीम् ॥
स्वर्गमार्गविनोदाय तापत्रयविनाशिनीम्
yosau pūrvaṃ mahākāṃtirāvābhyāṃ parivarṇitaḥ ||
sāmrājyapadamāpanno dvijarājastavāgrataḥ
||23||योसौ पूर्वं महाकांतिरावाभ्यां परिवर्णितः ॥
साम्राज्यपदमापन्नो द्विजराजस्तवाग्रतः
dakṣiṇā rājasūyasya yena tribhuvanaṃ kṛtā ||
tapastatāpa yotyugraṃ padmānāṃ daśatīrdaśa
||24||दक्षिणा राजसूयस्य येन त्रिभुवनं कृता ॥
तपस्तताप योत्युग्रं पद्मानां दशतीर्दश
atrinetrasamudbhūtaḥ pautro vai druhiṇasya yaḥ ||
nāthaḥ sarvauṣadhīnāṃ ca jyotiṣāṃ patireva ca
||25||अत्रिनेत्रसमुद्भूतः पौत्रो वै द्रुहिणस्य यः ॥
नाथः सर्वौषधीनां च ज्योतिषां पतिरेव च
nirmalānāṃ kalānāṃ ca śevadhiryaśca gīyate ||
udyanparopatāpaṃ yaḥ svakarairgalahastayet
||26||निर्मलानां कलानां च शेवधिर्यश्च गीयते ॥
उद्यन्परोपतापं यः स्वकरैर्गलहस्तयेत्
mudaṃkumudinīnāṃyastanoti jagatā saha ||
digvadhū cāru śṛṃgāradarśanādarśamaṃḍalaḥ
||27||मुदंकुमुदिनीनांयस्तनोति जगता सह ॥
दिग्वधू चारु शृंगारदर्शनादर्शमंडलः
kimanyairguṇasaṃbhārairatopi na samaṃ vidhoḥ ||
nijottamāṃge sarvajñaḥ kalāṃ yasyāvataṃsayet
||28||किमन्यैर्गुणसंभारैरतोपि न समं विधोः ॥
निजोत्तमांगे सर्वज्ञः कलां यस्यावतंसयेत्
bṛhaspatessa vai bhāryāmaiśvaryamadamohitaḥ ||
purohitasyāpigurorbhrāturāṃgirasasya vai
||29||बृहस्पतेस्स वै भार्यामैश्वर्यमदमोहितः ॥
पुरोहितस्यापिगुरोर्भ्रातुरांगिरसस्य वै
jahāra tarasā tārāṃ rūpavānrūpaśālinīm ||
vāryamāṇopi gīrvāṇairbahudevarṣibhiḥ punaḥ
||30||जहार तरसा तारां रूपवान्रूपशालिनीम् ॥
वार्यमाणोपि गीर्वाणैर्बहुदेवर्षिभिः पुनः
nāyaṃ kalānidherdoṣo dvijarājasya tasya vai ||
hitvā trinetraṃ kāmena kasya no khaḍitaṃ manaḥ
||31||नायं कलानिधेर्दोषो द्विजराजस्य तस्य वै ॥
हित्वा त्रिनेत्रं कामेन कस्य नो खडितं मनः
dhvāṃtametadabhitaḥ prasāriyattacchamāya vidhināvinirmitam ||
dīpabhāskarakarāmahauṣadhaṃ nādhipatya tamasastukiṃcana
||32||ध्वांतमेतदभितः प्रसारियत्तच्छमाय विधिनाविनिर्मितम् ॥
दीपभास्करकरामहौषधं नाधिपत्य तमसस्तुकिंचन
ādhipatyamadamohitaṃ hitaṃ śaṃsitaṃ spṛśati no harerhitam ||
durjanavihitatīrthamajjanaiḥ śuddhadhīriva viruddhamānasam
||33||आधिपत्यमदमोहितं हितं शंसितं स्पृशति नो हरेर्हितम् ॥
दुर्जनविहिततीर्थमज्जनैः शुद्धधीरिव विरुद्धमानसम्
dhigdhigetadadhikarddhi ceṣṭitaṃ caṃkramekṣaṇavilakṣitaṃ yataḥ ||
vīkṣate kṣaṇamacārucakṣuṣā ghātitena vipadaḥpadena ca
||34||धिग्धिगेतदधिकर्द्धि चेष्टितं चंक्रमेक्षणविलक्षितं यतः ॥
वीक्षते क्षणमचारुचक्षुषा घातितेन विपदःपदेन च
kaḥ kāmena na nirjitastrijagatāṃ puṣpāyudhenāpyaho kaḥ krodhasyavaśaṃgato nanaca ko lobhena saṃmohitaḥ ||
yoṣillocanabhallabhinnahṛdayaḥ ko nāptavānāpadaṃ ko rājyaśriyamāpyanāṃdhapadavīṃ yātopi sallocanaḥ
||35||कः कामेन न निर्जितस्त्रिजगतां पुष्पायुधेनाप्यहो कः क्रोधस्यवशंगतो ननच को लोभेन संमोहितः ॥
योषिल्लोचनभल्लभिन्नहृदयः को नाप्तवानापदं को राज्यश्रियमाप्यनांधपदवीं यातोपि सल्लोचनः
ādhipatyakamalāticaṃcalā prāpyatāṃ ca yadihārjitaṃ kila ||
niścalaṃ sadasaduccakairhitaṃ kāryamāryacaritaiḥ sadaiva tat
||36||आधिपत्यकमलातिचंचला प्राप्यतां च यदिहार्जितं किल ॥
निश्चलं सदसदुच्चकैर्हितं कार्यमार्यचरितैः सदैव तत्
na yadāṃgirase tārāṃ sa vyasarjayadulbaṇaḥ ||
rudrotha pārṣṇiṃ jagrāha gṛhītvājagavaṃ dhanuḥ
||37||न यदांगिरसे तारां स व्यसर्जयदुल्बणः ॥
रुद्रोथ पार्ष्णिं जग्राह गृहीत्वाजगवं धनुः
tena brahmaśironāma paramāstraṃ mahātmanā ||
utsṛṣṭaṃ devadevāyatena tannāśitaṃ tataḥ
||38||तेन ब्रह्मशिरोनाम परमास्त्रं महात्मना ॥
उत्सृष्टं देवदेवायतेन तन्नाशितं ततः
tayostadyuddhamabhavadghoraṃ vai tārakāmayam ||
tatastvakāṃḍa brahmāṃḍa bhaṃgādbhītobhavadvidhiḥ
||39||तयोस्तद्युद्धमभवद्घोरं वै तारकामयम् ॥
ततस्त्वकांड ब्रह्मांड भंगाद्भीतोभवद्विधिः
nivārya rudraṃ samarātsaṃvartānalavarcasam ||
dadāvāṃgirase tārāṃ svayameva pitāmahaḥ
||40||निवार्य रुद्रं समरात्संवर्तानलवर्चसम् ॥
ददावांगिरसे तारां स्वयमेव पितामहः
athāṃtargarbhamālokya tārāṃ prāha bṛhaspatiḥ ||
madīyāyāṃ na te yonau garbho dhāryaḥ kathaṃcana
||41||अथांतर्गर्भमालोक्य तारां प्राह बृहस्पतिः ॥
मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथंचन
iṣīkāstaṃbamāsādya garbhaṃ sā cotsasarja ha ||
jātamātraḥ sa bhagavāndevānāmākṣipadvapuḥ
||42||इषीकास्तंबमासाद्य गर्भं सा चोत्ससर्ज ह ॥
जातमात्रः स भगवान्देवानामाक्षिपद्वपुः
tataḥ saṃśayamāpannāstārāmūcuḥ surottamāḥ ||
satyaṃ būhi sutaḥ kasya somasyātha bṛhaspateḥ
||43||ततः संशयमापन्नास्तारामूचुः सुरोत्तमाः ॥
सत्यं बूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः
pṛcchamānā yadā devai rnāha tārā'tisatrapā ||
tadā sā śaptumārabdhā kumāreṇātitejasā
||44||पृच्छमाना यदा देवै र्नाह ताराऽतिसत्रपा ॥
तदा सा शप्तुमारब्धा कुमारेणातितेजसा
taṃ nivārya tadā brahmā tārāṃ papraccha saṃśayam ||
provāca prāṃjaliḥ sā taṃ somasyeti pitāmaham
||45||तं निवार्य तदा ब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम् ॥
प्रोवाच प्रांजलिः सा तं सोमस्येति पितामहम्
tadā sa mūrdhnyupāghrāya rājā garbhaṃ prajāpatiḥ ||
budha ityakaronnāma tasya bālasya dhīmataḥ
||46||तदा स मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा गर्भं प्रजापतिः ॥
बुध इत्यकरोन्नाम तस्य बालस्य धीमतः
tataśca sarvadevebhyastejorūpabalādhikaḥ ||
budhaḥ somaṃ samāpṛcchaya tapase kṛtaniścayaḥ
||47||ततश्च सर्वदेवेभ्यस्तेजोरूपबलाधिकः ॥
बुधः सोमं समापृच्छय तपसे कृतनिश्चयः
jagāma kāśīṃ nirvāṇarāśiṃ viśveśapālitām ||
tatra ligaṃ pratiṣṭhāpya sa svanāmnā budheśvaram
||48||जगाम काशीं निर्वाणराशिं विश्वेशपालिताम् ॥
तत्र लिगं प्रतिष्ठाप्य स स्वनाम्ना बुधेश्वरम्
tapaścacāra cātyugramugraṃ saṃśīlayanhṛdi ||
varṣāṇāmayutaṃ bālo bāleṃdutilakaṃ śivam
||49||तपश्चचार चात्युग्रमुग्रं संशीलयन्हृदि ॥
वर्षाणामयुतं बालो बालेंदुतिलकं शिवम्
tato viśvapatiḥ śrīmānviśveśo viśvabhāvanaḥ ||
budheśvarānmahāliṃgādāvirāsīnmahodayaḥ
||50||ततो विश्वपतिः श्रीमान्विश्वेशो विश्वभावनः ॥
बुधेश्वरान्महालिंगादाविरासीन्महोदयः
uvāca ca prasannātmā jyotīrūpo maheśvaraḥ ||
varaṃ brūhi mahābuddhe budhānya vibudhottamaḥ
||51||उवाच च प्रसन्नात्मा ज्योतीरूपो महेश्वरः ॥
वरं ब्रूहि महाबुद्धे बुधान्य विबुधोत्तमः
tavānenāti tapasā liṃgasaṃśīlanena ca ||
prasannosmi mahāsaumya nādeyaṃ tvayi vidyate
||52||तवानेनाति तपसा लिंगसंशीलनेन च ॥
प्रसन्नोस्मि महासौम्य नादेयं त्वयि विद्यते
iti śrutvā vacaḥ sotha meghagaṃbhīra niḥsvanam ||
avagrahaparimlāna sasyasaṃjīvanopamam
||53||इति श्रुत्वा वचः सोथ मेघगंभीर निःस्वनम् ॥
अवग्रहपरिम्लान सस्यसंजीवनोपमम्
unmīlyalocane yāvatpuraḥ paśyati bālakaḥ ||
tāvalliṃge dadarśātha tryaṃbakaṃ śaśiśekharam
||54||उन्मील्यलोचने यावत्पुरः पश्यति बालकः ॥
तावल्लिंगे ददर्शाथ त्र्यंबकं शशिशेखरम्
budha uvāca
namaḥ pūtātmane tubhyaṃ jyotīrūpa namostu te ||
viśvarūpa namastubhyaṃ rūpātītāya te namaḥ
||55||नमः पूतात्मने तुभ्यं ज्योतीरूप नमोस्तु ते ॥
विश्वरूप नमस्तुभ्यं रूपातीताय ते नमः
namaḥ sarvārti nāśāya praṇatānāṃ śivātmane ||
sarvajñāya namastubhyaṃ sarvakartre namostu te
||56||नमः सर्वार्ति नाशाय प्रणतानां शिवात्मने ॥
सर्वज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वकर्त्रे नमोस्तु ते
kṛpālave namastubhyaṃ bhaktigamyāya te namaḥ ||
phaladātre ca tapasāṃ taporūpāya te namaḥ
||57||कृपालवे नमस्तुभ्यं भक्तिगम्याय ते नमः ॥
फलदात्रे च तपसां तपोरूपाय ते नमः
śaṃbho śivaśivākāṃta śāṃtaśrī kaṃṭhaśūlabhṛt ||
śaśiśekharaśarveśa śaṃkareśvara dhūrjaṭe
||58||शंभो शिवशिवाकांत शांतश्री कंठशूलभृत् ॥
शशिशेखरशर्वेश शंकरेश्वर धूर्जटे
pinākapāṇe giriśa śitikaṃṭha sadāśiva ||
mahādeva namastubhyaṃ devadeva namostu te
||59||पिनाकपाणे गिरिश शितिकंठ सदाशिव ॥
महादेव नमस्तुभ्यं देवदेव नमोस्तु ते
stutikartuṃ na jānāmi stutipriya maheśvara ||
tava pādāṃbujadvaṃdve nirdvaṃdvā bhaktirastu me
||60||स्तुतिकर्तुं न जानामि स्तुतिप्रिय महेश्वर ॥
तव पादांबुजद्वंद्वे निर्द्वंद्वा भक्तिरस्तु मे
ayameva varo nātha prasannosi yadīśvara ||
nānyaṃ varaṃ vṛṇe tvattaḥ karuṇāmṛtavāridhe
||61||अयमेव वरो नाथ प्रसन्नोसि यदीश्वर ॥
नान्यं वरं वृणे त्वत्तः करुणामृतवारिधे
tataḥ prāha maheśānastatstutyā paritoṣitaḥ ||
rauhiṇeya mahābhāga saumyasaumyavaconidhe
||62||ततः प्राह महेशानस्तत्स्तुत्या परितोषितः ॥
रौहिणेय महाभाग सौम्यसौम्यवचोनिधे
nakṣatralokādupari tava loko bhaviṣyati ||
madhye sarvagrahāṇāṃ ca saparyāṃ lapsyase parām
||63||नक्षत्रलोकादुपरि तव लोको भविष्यति ॥
मध्ये सर्वग्रहाणां च सपर्यां लप्स्यसे पराम्
tvayedaṃ sthāpitaṃ liṃgaṃ sarveṣāṃ buddhidāyakam ||
durbuddhiharaṇaṃ saumya tvallokavasatipradam
||64||त्वयेदं स्थापितं लिंगं सर्वेषां बुद्धिदायकम् ॥
दुर्बुद्धिहरणं सौम्य त्वल्लोकवसतिप्रदम्
ityuktvā bhagavāñchaṃbhustatraivāṃtaradhīyata ||
budhaḥ svarlokamagamaddevadevaprasādataḥ
||65||इत्युक्त्वा भगवाञ्छंभुस्तत्रैवांतरधीयत ॥
बुधः स्वर्लोकमगमद्देवदेवप्रसादतः
gaṇāvūcatuḥ
kāśyāṃ budheśvarasamarcanalabdhabuddhiḥ saṃsārasiṃdhumadhigamya naro hyagādham ||
majjenna sajjanavilocana caṃdrakāṃtiḥ kāṃtānanastvadhivasecca budhe'tra loke
||66||काश्यां बुधेश्वरसमर्चनलब्धबुद्धिः संसारसिंधुमधिगम्य नरो ह्यगाधम् ॥
मज्जेन्न सज्जनविलोचन चंद्रकांतिः कांताननस्त्वधिवसेच्च बुधेऽत्र लोके
caṃdreśvarātpūrvabhāge dṛṣṭvā liṃgaṃ budheśvaram ||
na buddhyā hīyate jaṃturaṃtakālepi jātucit
||67||चंद्रेश्वरात्पूर्वभागे दृष्ट्वा लिंगं बुधेश्वरम् ॥
न बुद्ध्या हीयते जंतुरंतकालेपि जातुचित्
gaṇau yāvatkathāmitthaṃ cakrāte budhalokagām ||
tāvadvimānaṃ saṃprāptaṃ śukralokamanuttamam
||68||गणौ यावत्कथामित्थं चक्राते बुधलोकगाम् ॥
तावद्विमानं संप्राप्तं शुक्रलोकमनुत्तमम्
iti śrī skāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe nakṣatrabudhalokayorvarṇanaṃ nāma paṃcadaśodhyāyaḥ || 15 ||