gatetha yoginīvṛṃde devadevo ghaṭodbhava
skaṃda uvāca
gatetha yoginīvṛṃde devadevo ghaṭodbhava ||
kāśīpravṛttiṃ jijñāsuḥ prāhiṇodaṃśumālinam
||1||गतेथ योगिनीवृंदे देवदेवो घटोद्भव ॥
काशीप्रवृत्तिं जिज्ञासुः प्राहिणोदंशुमालिनम्
devadeva uvāca
saptāśva tvarito yāhi purīṃ vārāṇasīṃ śubhām ||
yatrāsti sa divodāso dharmamūrtirmahīpatiḥ
||2||सप्ताश्व त्वरितो याहि पुरीं वाराणसीं शुभाम् ॥
यत्रास्ति स दिवोदासो धर्ममूर्तिर्महीपतिः
tasya dharmavirodhena yathātatkṣetramudvaset ||
tathā kuruṣva bho kṣipraṃ māvamaṃsthāśca taṃ nṛpam
||3||तस्य धर्मविरोधेन यथातत्क्षेत्रमुद्वसेत् ॥
तथा कुरुष्व भो क्षिप्रं मावमंस्थाश्च तं नृपम्
dharmamārga pravṛttasya kriyate yāvamānanā ||
sā bhavedātmano nūnaṃ mahadenaśca jāyate
||4||धर्ममार्ग प्रवृत्तस्य क्रियते यावमानना ॥
सा भवेदात्मनो नूनं महदेनश्च जायते
tavabuddhivikāsena cyavate cetsa dharmataḥ ||
tadā sā nagarī bhāno tvayodvāsyā'sahaiḥ karaiḥ
||5||तवबुद्धिविकासेन च्यवते चेत्स धर्मतः ॥
तदा सा नगरी भानो त्वयोद्वास्याऽसहैः करैः
kāmakrodhau lobhamohau matsarāhaṃkṛtī api ||
te tatra na bhavetāṃ yattatkālopi na taṃ jayet
||6||कामक्रोधौ लोभमोहौ मत्सराहंकृती अपि ॥
ते तत्र न भवेतां यत्तत्कालोपि न तं जयेत्
yāvaddharme sthirābuddhiryāvaddharmesthiraṃ manaḥ ||
tāvadvighnodayaḥ kvāsti vipadyapi rave nṛṣu
||7||यावद्धर्मे स्थिराबुद्धिर्यावद्धर्मेस्थिरं मनः ॥
तावद्विघ्नोदयः क्वास्ति विपद्यपि रवे नृषु
sarveṣāmiha jaṃtūnāṃ tvaṃ vetsi bradhnaceṣṭitam ||
ataeva jagaccakṣurvraja tvaṃ kāryasiddhaye
||8||सर्वेषामिह जंतूनां त्वं वेत्सि ब्रध्नचेष्टितम् ॥
अतएव जगच्चक्षुर्व्रज त्वं कार्यसिद्धये
ravirādāya devājñāṃ mūrtimanyāṃ prakalpya ca ||
nabhodhvagāmahorātraṃ kāśīmabhimukho'bhavat
||9||रविरादाय देवाज्ञां मूर्तिमन्यां प्रकल्प्य च ॥
नभोध्वगामहोरात्रं काशीमभिमुखोऽभवत्
manasātīvalolo'bhūtkāśīdarśanalālasaḥ ||
sahasracaraṇopyaicchattadā khe naikapādatām
||10||मनसातीवलोलोऽभूत्काशीदर्शनलालसः ॥
सहस्रचरणोप्यैच्छत्तदा खे नैकपादताम्
haṃsatvaṃ tasya sūryasya tadā saphalatāmagāt ||
sadā nabhodhvanīnasya kāśīṃ prati yiyāsataḥ
||11||हंसत्वं तस्य सूर्यस्य तदा सफलतामगात् ॥
सदा नभोध्वनीनस्य काशीं प्रति यियासतः
atha kāśīṃ samāsādya raviraṃtarbahiścaran ||
manāgapi na tadbhūpe dharmadhvastimavekṣata
||12||अथ काशीं समासाद्य रविरंतर्बहिश्चरन् ॥
मनागपि न तद्भूपे धर्मध्वस्तिमवेक्षत
vibhāvasurvasankāśyāṃ nānārūpeṇa vatsaram ||
kvacinnāvasaraṃ prāpa tatra rājñi sudharmiṇi
||13||विभावसुर्वसन्काश्यां नानारूपेण वत्सरम् ॥
क्वचिन्नावसरं प्राप तत्र राज्ञि सुधर्मिणि
kadācidatithirbhūto durlabhaṃ prārthayanraviḥ ||
na tasya rājño viṣaye durlabhaṃ kiṃcidaikṣata
||14||कदाचिदतिथिर्भूतो दुर्लभं प्रार्थयन्रविः ॥
न तस्य राज्ञो विषये दुर्लभं किंचिदैक्षत
kadācidyācako jāto bahudopi kadāpyabhūt ||
kadāciddīnatāṃ prāptaḥ kadācidgaṇakopyabhūt
||15||कदाचिद्याचको जातो बहुदोपि कदाप्यभूत् ॥
कदाचिद्दीनतां प्राप्तः कदाचिद्गणकोप्यभूत्
vedabāhyāṃ kriyāṃ cāpi kadācitpratyapādayat ||
kadācitsthāpayāmāsa dṛṣṭapratyayamaihikam
||16||वेदबाह्यां क्रियां चापि कदाचित्प्रत्यपादयत् ॥
कदाचित्स्थापयामास दृष्टप्रत्ययमैहिकम्
kadācijjaṭilo jātaḥ kadācicca digaṃbaraḥ ||
sa kadācijjāṃguliko viṣavidyāviśāradaḥ
||17||कदाचिज्जटिलो जातः कदाचिच्च दिगंबरः ॥
स कदाचिज्जांगुलिको विषविद्याविशारदः
sarvapāṣaṃḍadharmajñaḥ kadācidbrahmavādyabhūt ||
aiṃdrajālika āsīcca kadācidbhrāmayañjanān
||18||सर्वपाषंडधर्मज्ञः कदाचिद्ब्रह्मवाद्यभूत् ॥
ऐंद्रजालिक आसीच्च कदाचिद्भ्रामयञ्जनान्
nānāvratopadeśaiśca kadācitsa pativratāḥ ||
kṣobhayāmāsa bahuśaḥ sadṛṣṭāṃta kathānakaiḥ
||19||नानाव्रतोपदेशैश्च कदाचित्स पतिव्रताः ॥
क्षोभयामास बहुशः सदृष्टांत कथानकैः
kāpālika vratadharaḥ kadāciccābhavaddvijaḥ ||
kadācidapi vijñānī dhātuvādī kadācana
||20||कापालिक व्रतधरः कदाचिच्चाभवद्द्विजः ॥
कदाचिदपि विज्ञानी धातुवादी कदाचन
kvacidvipraḥ kvacidrājaputro vaiśyoṃtyajaḥ kvacita ||
brahmacārī kvacidabhūdgṛhī vanacaraḥ kvacit
||21||क्वचिद्विप्रः क्वचिद्राजपुत्रो वैश्योंत्यजः क्वचित ॥
ब्रह्मचारी क्वचिदभूद्गृही वनचरः क्वचित्
yatiḥ kadāciditi sarūpairabhrāmayajjanān ||
sarvavidyāsu kuśalaḥ sarvajñaścābhavatkvacit
||22||यतिः कदाचिदिति सरूपैरभ्रामयज्जनान् ॥
सर्वविद्यासु कुशलः सर्वज्ञश्चाभवत्क्वचित्
iti nānāvidhai rūpaiścarankāśyāṃ graheśvaraḥ ||
na kadāpi jane kvāpi cchidraṃ prāpa kadācana
||23||इति नानाविधै रूपैश्चरन्काश्यां ग्रहेश्वरः ॥
न कदापि जने क्वापि च्छिद्रं प्राप कदाचन
tato niniṃda cātmānaṃ ciṃtārtaḥ kaśyapātmajaḥ ||
dhikparapreṣyatāṃ yasyāṃ yaśo labhyeta na kvacit
||24||ततो निनिंद चात्मानं चिंतार्तः कश्यपात्मजः ॥
धिक्परप्रेष्यतां यस्यां यशो लभ्येत न क्वचित्
mārtaṃḍa uvāca
maṃdaraṃ yadi yāmyadya sadyastatkruddhyatīśvaraḥ ||
aniṣpāditakāryārthe mayi sāmānyabhṛtyavat
||25||मंदरं यदि याम्यद्य सद्यस्तत्क्रुद्ध्यतीश्वरः ॥
अनिष्पादितकार्यार्थे मयि सामान्यभृत्यवत्
kopamapyurarīkṛtya yadi yāyāṃ kathaṃcana ||
kathaṃ tiṣṭhe purastasya tarhi vai mūḍhabhṛtyavat
||26||कोपमप्युररीकृत्य यदि यायां कथंचन ॥
कथं तिष्ठे पुरस्तस्य तर्हि वै मूढभृत्यवत्
athoṃkṛtyāvahelaṃ vā yāmi cecca kathaṃcana ||
krodhānnirīkṣettryakṣo māṃ viṣaṃ peyaṃ tadā mayā
||27||अथोंकृत्यावहेलं वा यामि चेच्च कथंचन ॥
क्रोधान्निरीक्षेत्त्र्यक्षो मां विषं पेयं तदा मया
harakopānale nūnaṃ yadi yātaḥ pataṃgatām ||
pitāmahopi māṃ trātuṃ tadā śakṣyati nasphuṭam
||28||हरकोपानले नूनं यदि यातः पतंगताम् ॥
पितामहोपि मां त्रातुं तदा शक्ष्यति नस्फुटम्
sthāsyāmyatraiva tannityaṃ na tyakṣyāmi kadācana ||
kṣetrasaṃnyāsavidhinā vārāṇasyāṃ kṛtāśramaḥ
||29||स्थास्याम्यत्रैव तन्नित्यं न त्यक्ष्यामि कदाचन ॥
क्षेत्रसंन्यासविधिना वाराणस्यां कृताश्रमः
puraḥ purāreḥ kāyārthamanivedyeha tiṣṭhataḥ ||
yatpāpaṃ bhāvi me tasya kāśīpāpasyaniṣkṛtiḥ
||30||पुरः पुरारेः कायार्थमनिवेद्येह तिष्ठतः ॥
यत्पापं भावि मे तस्य काशीपापस्यनिष्कृतिः
anyānyapi ca pāpāni mahāṃtyalpāni yāni ca ||
kṣayaṃti tāni sarvāṇi kāśīṃ praviśatāṃ satām
||31||अन्यान्यपि च पापानि महांत्यल्पानि यानि च ॥
क्षयंति तानि सर्वाणि काशीं प्रविशतां सताम्
buddhipūrvaṃ mayā caitanna pāpaṃ samupārjitam ||
purāriṇaiva hi purā''śāsi dharmo hi rakṣyatām
||32||बुद्धिपूर्वं मया चैतन्न पापं समुपार्जितम् ॥
पुरारिणैव हि पुराऽऽशासि धर्मो हि रक्ष्यताम्
dharmo hi rakṣito yena dehe satvaragatvare ||
trailokyarakṣitaṃ tena kiṃ kāmārthaiḥ surakṣitaiḥ
||33||धर्मो हि रक्षितो येन देहे सत्वरगत्वरे ॥
त्रैलोक्यरक्षितं तेन किं कामार्थैः सुरक्षितैः
rakṣaṇīyo yadi bhavetkāmaḥ kāmāriṇā katham ||
kṣaṇādanaṃgatāṃ nīto bahūnāṃ sukhakāryapi
||34||रक्षणीयो यदि भवेत्कामः कामारिणा कथम् ॥
क्षणादनंगतां नीतो बहूनां सुखकार्यपि
arthaścetsarvathārakṣya iti kaiścidudāhṛtam ||
tatkathaṃ na hariścaṃdro'rakṣatkuśikanaṃdane
||35||अर्थश्चेत्सर्वथारक्ष्य इति कैश्चिदुदाहृतम् ॥
तत्कथं न हरिश्चंद्रोऽरक्षत्कुशिकनंदने
dharmastu rakṣitaḥ sarvairapidehavyayena ca ||
śibiprabhṛtibhūpālairdadhīcipramukhairdvijaiḥ
||36||धर्मस्तु रक्षितः सर्वैरपिदेहव्ययेन च ॥
शिबिप्रभृतिभूपालैर्दधीचिप्रमुखैर्द्विजैः
ayameva hi vai dharmaḥ kāśīsevanasaṃbhavaḥ ||
ruṣitādapi rudrānmāṃ rakṣiṣyati na saṃśayaḥ
||37||अयमेव हि वै धर्मः काशीसेवनसंभवः ॥
रुषितादपि रुद्रान्मां रक्षिष्यति न संशयः
avāpya kāśīṃ duṣprāpāṃ ko jahāti sacetanaḥ ||
ratnaṃ karasthamutsṛjya kaḥ kācaṃ saṃjighṛkṣati
||38||अवाप्य काशीं दुष्प्रापां को जहाति सचेतनः ॥
रत्नं करस्थमुत्सृज्य कः काचं संजिघृक्षति
vārāṇasīṃ samutsṛjya yastvanyatra yiyāsati ||
hatvā nidhānaṃ pādena sorthamicchati bhikṣayā
||39||वाराणसीं समुत्सृज्य यस्त्वन्यत्र यियासति ॥
हत्वा निधानं पादेन सोर्थमिच्छति भिक्षया
putramitrakalatrāṇi kṣetrāṇi ca dhanāni ca ||
pratijanmeha labhyaṃte kāśyekā naiva labhyate
||40||पुत्रमित्रकलत्राणि क्षेत्राणि च धनानि च ॥
प्रतिजन्मेह लभ्यंते काश्येका नैव लभ्यते
yena labdhā purī kāśī trailokyoddharaṇakṣamā ||
trailokyaiśvaryaduṣprāpaṃ tena labdhaṃ mahāsukham
||41||येन लब्धा पुरी काशी त्रैलोक्योद्धरणक्षमा ॥
त्रैलोक्यैश्वर्यदुष्प्रापं तेन लब्धं महासुखम्
kupitopi hi me rudrastejohāniṃ vidhāsyati ||
kāśyāṃ ca lapsye tattejo yadvai svātmāvabodhajam
||42||कुपितोपि हि मे रुद्रस्तेजोहानिं विधास्यति ॥
काश्यां च लप्स्ये तत्तेजो यद्वै स्वात्मावबोधजम्
itarāṇīha tejāṃsi bhāsaṃte tāvadeva hi ||
khadyotābhāni yāvanno jṛṃbhate kāśijaṃ mahaḥ
||43||इतराणीह तेजांसि भासंते तावदेव हि ॥
खद्योताभानि यावन्नो जृंभते काशिजं महः
iti kāśīprabhāvajño jagaccakṣustamonudaḥ ||
kṛtvā dvādaśadhātmānaṃ kāśīpuryāṃ vyavasthitaḥ
||44||इति काशीप्रभावज्ञो जगच्चक्षुस्तमोनुदः ॥
कृत्वा द्वादशधात्मानं काशीपुर्यां व्यवस्थितः
lolārka uttarārkaśca sāṃbādityastathaiva ca ||
caturtho drupadādityo mayūkhāditya eva ca
||45||लोलार्क उत्तरार्कश्च सांबादित्यस्तथैव च ॥
चतुर्थो द्रुपदादित्यो मयूखादित्य एव च
khakholkaścāruṇādityo vṛddhakeśavasaṃjñakau ||
daśamo vimalādityo gaṃgādityastathaiva ca
||46||खखोल्कश्चारुणादित्यो वृद्धकेशवसंज्ञकौ ॥
दशमो विमलादित्यो गंगादित्यस्तथैव च
dvādaśaśca yamādityaḥ kāśipuryāṃ ghaṭodbhava ||
tamo'dhikebhyo duṣṭebhyaḥ kṣetraṃ rakṣaṃtyamī sadā
||47||द्वादशश्च यमादित्यः काशिपुर्यां घटोद्भव ॥
तमोऽधिकेभ्यो दुष्टेभ्यः क्षेत्रं रक्षंत्यमी सदा
tasyārkasya manololaṃ yadāsītkāśidarśane ||
ato lolārka ityākhyā kāśyāṃ jātā vivasvataḥ
||48||तस्यार्कस्य मनोलोलं यदासीत्काशिदर्शने ॥
अतो लोलार्क इत्याख्या काश्यां जाता विवस्वतः
lolārkastvasisaṃbhede dakṣiṇasyāṃ diśisthitaḥ ||
yogakṣemaṃ sadā kuryātkāśīvāsi janasya ca
||49||लोलार्कस्त्वसिसंभेदे दक्षिणस्यां दिशिस्थितः ॥
योगक्षेमं सदा कुर्यात्काशीवासि जनस्य च
mārgaśīrṣasya saptamyāṃ ṣaṣṭhyāṃ vā ravivāsare ||
vidhāya vārṣikīṃ yātrāṃ naraḥ pāpai pramucyate
||50||मार्गशीर्षस्य सप्तम्यां षष्ठ्यां वा रविवासरे ॥
विधाय वार्षिकीं यात्रां नरः पापै प्रमुच्यते
kṛtāni yāni pāpāni naraiḥ saṃvatsarāvadhi ||
naśyaṃti kṣaṇatastāni ṣaṣṭhyarke loladarśanāt
||51||कृतानि यानि पापानि नरैः संवत्सरावधि ॥
नश्यंति क्षणतस्तानि षष्ठ्यर्के लोलदर्शनात्
naraḥ snātvāsisaṃbhede saṃtarpya pitṛdevatāḥ ||
śrāddhaṃ vidhāya vidhinā pitrānṛṇyamavāpnuyāt
||52||नरः स्नात्वासिसंभेदे संतर्प्य पितृदेवताः ॥
श्राद्धं विधाय विधिना पित्रानृण्यमवाप्नुयात्
lolārkasaṃgame snātvā dānaṃ homaṃ surārcanam ||
yatkiṃcitkriyate karma tadānaṃtyāya kalpate
||53||लोलार्कसंगमे स्नात्वा दानं होमं सुरार्चनम् ॥
यत्किंचित्क्रियते कर्म तदानंत्याय कल्पते
sūryoparāge lolārke snānadānādikāḥ kriyāḥ ||
kurukṣetrāddaśaguṇā bhavaṃtīha na saṃśayaḥ
||54||सूर्योपरागे लोलार्के स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥
कुरुक्षेत्राद्दशगुणा भवंतीह न संशयः
lolārke rathasaptamyāṃ snātvā gaṃgāsisaṃgame ||
saptajanmakṛtaiḥ pāpairmukto bhavati tatkṣaṇāt
||55||लोलार्के रथसप्तम्यां स्नात्वा गंगासिसंगमे ॥
सप्तजन्मकृतैः पापैर्मुक्तो भवति तत्क्षणात्
pratyarkavāraṃ lolārkaṃ yaḥ paśyati śucivrataḥ ||
na tasya duḥkhaṃ lokesminkadācitsaṃbhaviṣyati
||56||प्रत्यर्कवारं लोलार्कं यः पश्यति शुचिव्रतः ॥
न तस्य दुःखं लोकेस्मिन्कदाचित्संभविष्यति
na tasya duḥkhaṃ no pāmā na dadrurna vicarcikā ||
lolārkamarke yaḥ paśyettatpādodakasevakaḥ
||57||न तस्य दुःखं नो पामा न दद्रुर्न विचर्चिका ॥
लोलार्कमर्के यः पश्येत्तत्पादोदकसेवकः
vārāṇasyāmuṣitvāpi yo lolārkaṃ na sevate ||
sevaṃte taṃ naraṃ nūnaṃ kleśāḥ kṣudvyādhisaṃbhavāḥ
||58||वाराणस्यामुषित्वापि यो लोलार्कं न सेवते ॥
सेवंते तं नरं नूनं क्लेशाः क्षुद्व्याधिसंभवाः
sarveṣāṃ kāśitīrthānāṃ lolārkaḥ prathamaṃ śiraḥ ||
tatoṃ'gānyanyatīrthāni tajjalaplāvitānihi
||59||सर्वेषां काशितीर्थानां लोलार्कः प्रथमं शिरः ॥
ततोंऽगान्यन्यतीर्थानि तज्जलप्लावितानिहि
tīrthāṃtarāṇi sarvāṇi bhūmīvalayagānyapi ||
asisaṃbhedatīrthasya kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm
||60||तीर्थांतराणि सर्वाणि भूमीवलयगान्यपि ॥
असिसंभेदतीर्थस्य कलां नार्हंति षोडशीम्
sarveṣāmeva tīrthānāṃ snānādyallabhyate phalam ||
tatphalaṃ samyagāpyeta narairgaṃgāsisaṃgame
||61||सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानाद्यल्लभ्यते फलम् ॥
तत्फलं सम्यगाप्येत नरैर्गंगासिसंगमे
nārthavādoyamuditaḥ stutivādo na vai mune ||
satyaṃ yathārthavādoyaṃ śraddheyaḥ sadbhirādarāt
||62||नार्थवादोयमुदितः स्तुतिवादो न वै मुने ॥
सत्यं यथार्थवादोयं श्रद्धेयः सद्भिरादरात्
yatra viśveśvaraḥ sākṣādyatra svargataraṃgiṇī ||
mithyā tatrānumanyaṃte tārkikāścānusūyakāḥ
||63||यत्र विश्वेश्वरः साक्षाद्यत्र स्वर्गतरंगिणी ॥
मिथ्या तत्रानुमन्यंते तार्किकाश्चानुसूयकाः
udāharaṃti ye mūḍhāḥ kutarkabaladarpitāḥ ||
kāśyāṃ sarverthavādoyaṃ te viṭkīṭā yugeyuge
||64||उदाहरंति ये मूढाः कुतर्कबलदर्पिताः ॥
काश्यां सर्वेर्थवादोयं ते विट्कीटा युगेयुगे
kasyacitkāśitīrthasya mahimno mahatastulām ||
nādhirohenmune nūnamapi trailokyamaṃḍapaḥ
||65||कस्यचित्काशितीर्थस्य महिम्नो महतस्तुलाम् ॥
नाधिरोहेन्मुने नूनमपि त्रैलोक्यमंडपः
nāstikā vedabāhyāśca śiśnodaraparāyaṇāḥ ||
aṃtyajātāśca ye teṣāṃ puraḥ kāśī na varṇyatām
||66||नास्तिका वेदबाह्याश्च शिश्नोदरपरायणाः ॥
अंत्यजाताश्च ये तेषां पुरः काशी न वर्ण्यताम्
lolārkakaraniṣṭaptā asidhāra vikhaṃḍitāḥ ||
kāśyāṃ dakṣiṇadigbhāge na viśeyurmahāmalāḥ
||67||लोलार्ककरनिष्टप्ता असिधार विखंडिताः ॥
काश्यां दक्षिणदिग्भागे न विशेयुर्महामलाः
mahimānamimaṃ śrutvā lolārkasya narottamaḥ ||
na duḥkhī jāyate kvāpi saṃsāre duḥkhasāgare
||68||महिमानमिमं श्रुत्वा लोलार्कस्य नरोत्तमः ॥
न दुःखी जायते क्वापि संसारे दुःखसागरे
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe lolārkavarṇanaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśodhyāyaḥ || 46 ||