divodāsaṃ narapatiṃ kathaṃ devastrilocanaḥ
agastiruvāca
divodāsaṃ narapatiṃ kathaṃ devastrilocanaḥ ||
kāśīṃ saṃtyājayāmāsa kathamāgācca maṃdarāt ||
etadākhyānamākhyāhi śrotṝṇāṃ pramude bhagoḥ
||1||दिवोदासं नरपतिं कथं देवस्त्रिलोचनः ॥
काशीं संत्याजयामास कथमागाच्च मंदरात् ॥
एतदाख्यानमाख्याहि श्रोतॄणां प्रमुदे भगोः
skaṃda uvāca
maṃdaraṃ gatavāndevo brahmaṇo vākya gauravāt ||
tapasā tasya saṃtuṣṭo maṃdarasyaiva bhūbhṛtaḥ
||2||मंदरं गतवान्देवो ब्रह्मणो वाक्य गौरवात् ॥
तपसा तस्य संतुष्टो मंदरस्यैव भूभृतः
gate viśveśvare deve maṃdaraṃ girisuṃdaram ||
giriśena samaṃ jagmurapi sarve divaukasaḥ
||3||गते विश्वेश्वरे देवे मंदरं गिरिसुंदरम् ॥
गिरिशेन समं जग्मुरपि सर्वे दिवौकसः
kṣetrāṇi vaiṣṇavānīha tyaktvā viṣṇurapi kṣiteḥ ||
prayāto maṃdaraṃ yatra devadeva umādhavaḥ
||4||क्षेत्राणि वैष्णवानीह त्यक्त्वा विष्णुरपि क्षितेः ॥
प्रयातो मंदरं यत्र देवदेव उमाधवः
sthānāni gāṇapatyāni gaṇeśopi tato vrajat ||
hitvāhamapi vipreṃdra gatavānmaṃdaraṃ prati
||5||स्थानानि गाणपत्यानि गणेशोपि ततो व्रजत् ॥
हित्वाहमपि विप्रेंद्र गतवान्मंदरं प्रति
sūraḥ saurāṇi saṃtyajya gataścāyatanādaram ||
svaṃsvaṃ sthānaṃ kṣitau tyaktvā yayuranyepi nirjarāḥ
||6||सूरः सौराणि संत्यज्य गतश्चायतनादरम् ॥
स्वंस्वं स्थानं क्षितौ त्यक्त्वा ययुरन्येपि निर्जराः
gateṣu devasaṃgheṣu pṛthivyāḥ pṛthivīpatiḥ ||
cakāra rājyaṃ nirdvaṃdvaṃ divodāsaḥ pratāpavān
||7||गतेषु देवसंघेषु पृथिव्याः पृथिवीपतिः ॥
चकार राज्यं निर्द्वंद्वं दिवोदासः प्रतापवान्
vidhāya rājadhānīṃ sa vārāṇasyāṃ suniścalām ||
edhāṃ cakre mahābuddhiḥ prajādharmeṇa pālayan
||8||विधाय राजधानीं स वाराणस्यां सुनिश्चलाम् ॥
एधां चक्रे महाबुद्धिः प्रजाधर्मेण पालयन्
sūryavatsa pratapitā durhṛdāṃ hṛdi netrayoḥ ||
somavatsuhṛdāmāsīnmānaseṣu svakeṣva'pi
||9||सूर्यवत्स प्रतपिता दुर्हृदां हृदि नेत्रयोः ॥
सोमवत्सुहृदामासीन्मानसेषु स्वकेष्वऽपि
akhaṃḍamākhaṃḍalavatkodaṃḍakalayanraṇe ||
palāyamānairālokiśatrusainyabalāhakaiḥ
||10||अखंडमाखंडलवत्कोदंडकलयन्रणे ॥
पलायमानैरालोकिशत्रुसैन्यबलाहकैः
sa dharmarājavajjāto dharmādharmavivecakaḥ ||
adaṃḍyānmaṇḍayanrājā daṃḍyāṃśca paridaṃḍayan
||11||स धर्मराजवज्जातो धर्माधर्मविवेचकः ॥
अदंड्यान्मण्डयन्राजा दंड्यांश्च परिदंडयन्
dhanaṃjaya ivādhākṣītparāraṇyānyanekaśaḥ ||
pāśīva pāśayāṃcakre vairicakraṃ vidūragaḥ
||12||धनंजय इवाधाक्षीत्परारण्यान्यनेकशः ॥
पाशीव पाशयांचक्रे वैरिचक्रं विदूरगः
sobhūtpuṇyajanādhīśo ripurākṣasavardhanaḥ ||
jagatprāṇasamānaśca jagatprāṇanatatparaḥ
||13||सोभूत्पुण्यजनाधीशो रिपुराक्षसवर्धनः ॥
जगत्प्राणसमानश्च जगत्प्राणनतत्परः
rājarājaḥ sa evābhūtsarveṣāṃ dhanadaḥ satām ||
sa eva rudramūrtiśca prekṣiṣṭa ripubhī raṇe
||14||राजराजः स एवाभूत्सर्वेषां धनदः सताम् ॥
स एव रुद्रमूर्तिश्च प्रेक्षिष्ट रिपुभी रणे
viśveṣāṃ sa hi devānāṃ tapasā rūpadhṛgyataḥ ||
viśvedevāstatastaṃ tu stuvaṃti ca bhajaṃti ca
||15||विश्वेषां स हि देवानां तपसा रूपधृग्यतः ॥
विश्वेदेवास्ततस्तं तु स्तुवंति च भजंति च
asādhyaḥ sa hi sādhyānāṃ vasubhyo vasunādhikaḥ ||
grahāṇāṃ vigrahadharo dasrato'jasrarūpabhāk
||16||असाध्यः स हि साध्यानां वसुभ्यो वसुनाधिकः ॥
ग्रहाणां विग्रहधरो दस्रतोऽजस्ररूपभाक्
marudgaṇānagaṇayaṃstuṣitāṃstoṣayanguṇaiḥ ||
sarvavidyādharo yastu sarvavidyādhareṣvapi
||17||मरुद्गणानगणयंस्तुषितांस्तोषयन्गुणैः ॥
सर्वविद्याधरो यस्तु सर्वविद्याधरेष्वपि
agarvāneva gaṃdharvānyaścakre nijagītibhiḥ ||
rarakṣuryakṣarakṣāṃsi taddurgaṃ svargasodaram
||18||अगर्वानेव गंधर्वान्यश्चक्रे निजगीतिभिः ॥
ररक्षुर्यक्षरक्षांसि तद्दुर्गं स्वर्गसोदरम्
nāgānāgāṃsi cakruśca tasya nāgabalīyasaḥ ||
danujāmanujākāraṃ kṛtvā taṃ ca siṣevire
||19||नागानागांसि चक्रुश्च तस्य नागबलीयसः ॥
दनुजामनुजाकारं कृत्वा तं च सिषेविरे
jātā guhyacarā yasya guhyakāḥ parito nṛṣu ||
saṃseviṣyāmahe rājannasurāstvāṃ svavaibhavaiḥ
||20||जाता गुह्यचरा यस्य गुह्यकाः परितो नृषु ॥
संसेविष्यामहे राजन्नसुरास्त्वां स्ववैभवैः
vayaṃ yatastvadviṣaye surāvāso'pi durlabhaḥ ||
aśikṣayatkṣitipateriha yasya turaṃgamān ||
āśugaścāśugāmitvaṃ pāvamāne pathisthitaḥ
||21||वयं यतस्त्वद्विषये सुरावासोऽपि दुर्लभः ॥
अशिक्षयत्क्षितिपतेरिह यस्य तुरंगमान् ॥
आशुगश्चाशुगामित्वं पावमाने पथिस्थितः
agajānyasya tu gajānnagavarṣmasuvarṣmaṇaḥ ||
ajasra dānino dṛṣṭvā bhavannanyepi dāninaḥ
||22||अगजान्यस्य तु गजान्नगवर्ष्मसुवर्ष्मणः ॥
अजस्र दानिनो दृष्ट्वा भवन्नन्येपि दानिनः
sadojire ca boddhāro yoddhāraścaraṇājire ||
na yasya śāstrairvijitā na śastraiḥ kenacitkvacit
||23||सदोजिरे च बोद्धारो योद्धारश्चरणाजिरे ॥
न यस्य शास्त्रैर्विजिता न शस्त्रैः केनचित्क्वचित्
na netraviṣaye jātā viṣaye yasyabhūbhṛtaḥ ||
sadā naṣṭapadā dveṣyāstadā'naṣṭapadāḥ prajāḥ
||24||न नेत्रविषये जाता विषये यस्यभूभृतः ॥
सदा नष्टपदा द्वेष्यास्तदाऽनष्टपदाः प्रजाः
kalāvāneka evāsti tridivepi divaukasām ||
tasya kṣoṇibhṛtaḥ kṣoṇyāṃ janāḥ sarve kalālayāḥ
||25||कलावानेक एवास्ति त्रिदिवेपि दिवौकसाम् ॥
तस्य क्षोणिभृतः क्षोण्यां जनाः सर्वे कलालयाः
eka eva hi kāmosti svarge sopyaṃgavarjitaḥ ||
sāṃgopāṃgāśca sarveṣāṃ sarve kāmā hi tadbhuvi
||26||एक एव हि कामोस्ति स्वर्गे सोप्यंगवर्जितः ॥
सांगोपांगाश्च सर्वेषां सर्वे कामा हि तद्भुवि
tasyopavartanepyeko na śruto gotrabhitkvacit ||
svarge svargasadāmīśo gotrabhitparikīrtitaḥ
||27||तस्योपवर्तनेप्येको न श्रुतो गोत्रभित्क्वचित् ॥
स्वर्गे स्वर्गसदामीशो गोत्रभित्परिकीर्तितः
kṣayī ca tasya viṣaye kopyākarṇi na kenacit ||
triviṣṭape kṣapānāthaḥ pakṣepakṣe kṣayīṣyate
||28||क्षयी च तस्य विषये कोप्याकर्णि न केनचित् ॥
त्रिविष्टपे क्षपानाथः पक्षेपक्षे क्षयीष्यते
nāke navagrahāḥ saṃti deśāstasyā'navagrahāḥ
||29||नाके नवग्रहाः संति देशास्तस्याऽनवग्रहाः
hiraṇyagarbhaḥ svarlokepyeka eva prakāśate ||
hiraṇyagarbhāḥ sarveṣāṃ tatpaurāṇāmihālayāḥ
||30||हिरण्यगर्भः स्वर्लोकेप्येक एव प्रकाशते ॥
हिरण्यगर्भाः सर्वेषां तत्पौराणामिहालयाः
saptāśva ekaḥ svarloke nitarāṃ bhāsateṃ'śumān ||
sadaṃśukāḥ pratidinaṃ bahvaśvāstatpuraukasaḥ
||31||सप्ताश्व एकः स्वर्लोके नितरां भासतेंऽशुमान् ॥
सदंशुकाः प्रतिदिनं बह्वश्वास्तत्पुरौकसः
sadapsarā yathāsvarbhūstatpuryapisadapsarāḥ ||
ekaiva padmā vaikuṃṭhe tasya padmākarāḥ śatam
||32||सदप्सरा यथास्वर्भूस्तत्पुर्यपिसदप्सराः ॥
एकैव पद्मा वैकुंठे तस्य पद्माकराः शतम्
anītayaśca tadgrāmānārājapuruṣāḥ kvacit ||
gṛhegṛhetra dhanadā nāka eko'lakāpatiḥ
||33||अनीतयश्च तद्ग्रामानाराजपुरुषाः क्वचित् ॥
गृहेगृहेत्र धनदा नाक एकोऽलकापतिः
divodāsasya tasyaivaṃ kāśyāṃ rājyaṃ praśāsataḥ ||
gataṃ varṣaṃ dinaprāyaṃ śaradāmayutāṣṭakam
||34||दिवोदासस्य तस्यैवं काश्यां राज्यं प्रशासतः ॥
गतं वर्षं दिनप्रायं शरदामयुताष्टकम्
gīrvāṇā vipratīkāramatha tasya cikīrṣavaḥ ||
guruṇā maṃtrayāṃcakrurdharmavartmānuyāyinaḥ
||35||गीर्वाणा विप्रतीकारमथ तस्य चिकीर्षवः ॥
गुरुणा मंत्रयांचक्रुर्धर्मवर्त्मानुयायिनः
bhavādṛśāmiva mune prāyaśo dharmacāriṇām ||
vibudhā vidadhatyeva mahatīrāpadāṃtatīḥ
||36||भवादृशामिव मुने प्रायशो धर्मचारिणाम् ॥
विबुधा विदधत्येव महतीरापदांततीः
yadyapyasau dharādhīśo vyādhinoddurdharādhvaraiḥ ||
tānadhvarabhujo'tyaṃtaṃ tathāpi suhṛdo na te
||37||यद्यप्यसौ धराधीशो व्याधिनोद्दुर्धराध्वरैः ॥
तानध्वरभुजोऽत्यंतं तथापि सुहृदो न ते
svabhāva eva dyusadāṃ parotkarṣāsahiṣṇutā ||
bali bāṇa dadhīcyādyairaparāddhaṃ kimatra taiḥ
||38||स्वभाव एव द्युसदां परोत्कर्षासहिष्णुता ॥
बलि बाण दधीच्याद्यैरपराद्धं किमत्र तैः
aṃtarāyā bhavaṃtyeva dharmasyāpi padepade ||
tathāpi na nijo dharmo dharmadhībhirvimucyate
||39||अंतराया भवंत्येव धर्मस्यापि पदेपदे ॥
तथापि न निजो धर्मो धर्मधीभिर्विमुच्यते
adharmiṇaḥ samedhaṃte dhanadhānyasamṛddhibhiḥ ||
adharmādeva ca paraṃ samūlaṃ yāṃtyadhogatim
||40||अधर्मिणः समेधंते धनधान्यसमृद्धिभिः ॥
अधर्मादेव च परं समूलं यांत्यधोगतिम्
prajāḥ pālayatastasya putrāniva nijaurasān ||
ripuṃjayasya nālpopi babhūvādharmasaṃgrahaḥ
||41||प्रजाः पालयतस्तस्य पुत्रानिव निजौरसान् ॥
रिपुंजयस्य नाल्पोपि बभूवाधर्मसंग्रहः
ṣāḍguṇyavedinastasya triśaktyūrjitacetasaḥ ||
caturopāyavittasya na raṃdhraṃ vividuḥ surāḥ
||42||षाड्गुण्यवेदिनस्तस्य त्रिशक्त्यूर्जितचेतसः ॥
चतुरोपायवित्तस्य न रंध्रं विविदुः सुराः
buddhimaṃtopi vibudhā vipratīkartumudyatāḥ ||
manāgapi na saṃśekurapakartuṃ tadīśituḥ
||43||बुद्धिमंतोपि विबुधा विप्रतीकर्तुमुद्यताः ॥
मनागपि न संशेकुरपकर्तुं तदीशितुः
ekapatnīvratāḥ sarve pumāṃsastasya maṃḍale ||
nārīṣu kācinnaivāsīdapativratadharmiṇī
||44||एकपत्नीव्रताः सर्वे पुमांसस्तस्य मंडले ॥
नारीषु काचिन्नैवासीदपतिव्रतधर्मिणी
anadhīto na viprobhūdaśūronaiva bāhujaḥ ||
vaiśyonabhijño naivāsīdarthopārjanakarmasu
||45||अनधीतो न विप्रोभूदशूरोनैव बाहुजः ॥
वैश्योनभिज्ञो नैवासीदर्थोपार्जनकर्मसु
ananyavṛttayaḥ śūdrā dvijaśuśrūṣaṇaṃ prati ||
tasya rāṣṭre samabhavandivodāsasya bhūpateḥ
||46||अनन्यवृत्तयः शूद्रा द्विजशुश्रूषणं प्रति ॥
तस्य राष्ट्रे समभवन्दिवोदासस्य भूपतेः
avipluta brahmacaryāstadrāṣṭre brahmacāriṇaḥ ||
nityaṃ gurukulādhīnā vedagrahaṇatatparāḥ
||47||अविप्लुत ब्रह्मचर्यास्तद्राष्ट्रे ब्रह्मचारिणः ॥
नित्यं गुरुकुलाधीना वेदग्रहणतत्पराः
ātithyadharmapravaṇā dharmaśāstravicakṣaṇāḥ ||
nityasādhusamācārā gṛhasthāstasya sarvataḥ
||48||आतिथ्यधर्मप्रवणा धर्मशास्त्रविचक्षणाः ॥
नित्यसाधुसमाचारा गृहस्थास्तस्य सर्वतः
tṛtīyāśramiṇo yasminvanavṛttikṛtādarāḥ ||
niḥspṛhā grāmavārtāsu vedavartmānusāriṇaḥ
||49||तृतीयाश्रमिणो यस्मिन्वनवृत्तिकृतादराः ॥
निःस्पृहा ग्रामवार्तासु वेदवर्त्मानुसारिणः
sarvasaṃgavinirmuktā nirmuktā niṣparigrahāḥ ||
vāṅmanaḥkarmadaṃḍāḍhyā yatayo yatra niḥspṛhāḥ
||50||सर्वसंगविनिर्मुक्ता निर्मुक्ता निष्परिग्रहाः ॥
वाङ्मनःकर्मदंडाढ्या यतयो यत्र निःस्पृहाः
anyenulomajanmānaḥ pratilo mabhavā api ||
svapāraṃparyato dṛṣṭaṃ manāgvartma na tatyajuḥ
||51||अन्येनुलोमजन्मानः प्रतिलो मभवा अपि ॥
स्वपारंपर्यतो दृष्टं मनाग्वर्त्म न तत्यजुः
anapatyā na tadrāṣṭre dhanahīnopi kopi na ||
avṛddhasevī no kaścidakāṃḍamṛtibhākca na
||52||अनपत्या न तद्राष्ट्रे धनहीनोपि कोपि न ॥
अवृद्धसेवी नो कश्चिदकांडमृतिभाक्च न
na cāṭā naiva vācāṭā vaṃcakā no na hiṃsakāḥ ||
na pāṣaṃḍā na vai bhaṃḍā na raṃḍā na ca śauṃḍikāḥ
||53||न चाटा नैव वाचाटा वंचका नो न हिंसकाः ॥
न पाषंडा न वै भंडा न रंडा न च शौंडिकाः
śrutighoṣo hi sarvatra śāstravādaḥ padepade ||
sarvatra subhagālāpā mudāmaṃgalagītayaḥ
||54||श्रुतिघोषो हि सर्वत्र शास्त्रवादः पदेपदे ॥
सर्वत्र सुभगालापा मुदामंगलगीतयः
vīṇāveṇupravādāśca mṛdaṃgā madhurasvanāḥ ||
somapānaṃ vinānyatra pānagoṣṭhī na karṇagā
||55||वीणावेणुप्रवादाश्च मृदंगा मधुरस्वनाः ॥
सोमपानं विनान्यत्र पानगोष्ठी न कर्णगा
māṃsāśinaḥ puroḍāśe naivānyatra kadācana ||
na durodariṇo yatra nādhamarṇā na taskarāḥ
||56||मांसाशिनः पुरोडाशे नैवान्यत्र कदाचन ॥
न दुरोदरिणो यत्र नाधमर्णा न तस्कराः
putrasya pitroḥ padayoḥ pūjanaṃ devapūjanam ||
upavāso vrataṃ tīrthaṃ devatārādhanaṃ param
||57||पुत्रस्य पित्रोः पदयोः पूजनं देवपूजनम् ॥
उपवासो व्रतं तीर्थं देवताराधनं परम्
nārīṇāṃ bhartṛpad yorarcanaṃ tadvacaḥśrutiḥ ||
samarcayaṃti satatamanujā nijamagrajam
||58||नारीणां भर्तृपद् योरर्चनं तद्वचःश्रुतिः ॥
समर्चयंति सततमनुजा निजमग्रजम्
saparyayaṃti muditā bhṛtyāḥ svāmipadāṃbujam ||
hīnavarṇairagravarṇo varṇyate guṇagauravaiḥ
||59||सपर्ययंति मुदिता भृत्याः स्वामिपदांबुजम् ॥
हीनवर्णैरग्रवर्णो वर्ण्यते गुणगौरवैः
varivasyaṃti bhūyopi trikālaṃ kāśidevatāḥ ||
sarvatra sarve vidvāṃsaḥ samarcyaṃte manorathaiḥ
||60||वरिवस्यंति भूयोपि त्रिकालं काशिदेवताः ॥
सर्वत्र सर्वे विद्वांसः समर्च्यंते मनोरथैः
vidvadbhiśca taponiṣṭhāstaponiṣṭhairjiteṃdriyāḥ ||
jiteṃdriyairjñānaniṣṭhā jñānibhiḥ śivayoginaḥ
||61||विद्वद्भिश्च तपोनिष्ठास्तपोनिष्ठैर्जितेंद्रियाः ॥
जितेंद्रियैर्ज्ञाननिष्ठा ज्ञानिभिः शिवयोगिनः
maṃtrapūtaṃ mahārhaṃ ca vidhiyuktaṃ susaṃskṛtam ||
vāḍavānāṃ mukhāgnau ca hūyate'harniśaṃ haviḥ
||62||मंत्रपूतं महार्हं च विधियुक्तं सुसंस्कृतम् ॥
वाडवानां मुखाग्नौ च हूयतेऽहर्निशं हविः
vāpīkūpataḍāgānāmārāmāṇāṃ padepade ||
śucibhirdravyasaṃbhāraiḥ kartāro yatra bhūriśaḥ
||63||वापीकूपतडागानामारामाणां पदेपदे ॥
शुचिभिर्द्रव्यसंभारैः कर्तारो यत्र भूरिशः
yadrāṣṭre hṛṣṭapuṣṭāśca dṛśyaṃte sarvajātayaḥ ||
aniṃdyasevā saṃpannā vināmṛgayu saunikān
||64||यद्राष्ट्रे हृष्टपुष्टाश्च दृश्यंते सर्वजातयः ॥
अनिंद्यसेवा संपन्ना विनामृगयु सौनिकान्
itthaṃ tasya mahījāneḥ sarvatra śucivartinaḥ ||
unmiṣaṃtopyanimiṣā manākchidraṃ na lebhire
||65||इत्थं तस्य महीजानेः सर्वत्र शुचिवर्तिनः ॥
उन्मिषंतोप्यनिमिषा मनाक्छिद्रं न लेभिरे
athovācāmara gururdevānapacikīrṣukān ||
tasminrājani dharmiṣṭhe variṣṭhe maṃtravediṣu
||68||अथोवाचामर गुरुर्देवानपचिकीर्षुकान् ॥
तस्मिन्राजनि धर्मिष्ठे वरिष्ठे मंत्रवेदिषु
gururuvāca
saṃdhivigrahayānāsti saṃ śrayaṃ dvaidhabhāvanam ||
yathā sa rājā saṃvetti na tathātrāpi kaścana
||67||संधिविग्रहयानास्ति सं श्रयं द्वैधभावनम् ॥
यथा स राजा संवेत्ति न तथात्रापि कश्चन
upāyopyeka evāsti caturṣviha divaukasaḥ ||
bhedo nāma sa cetsidhyettapobalini tatra hi
||68||उपायोप्येक एवास्ति चतुर्ष्विह दिवौकसः ॥
भेदो नाम स चेत्सिध्येत्तपोबलिनि तत्र हि
tena yadyapi bhūbhartrā bhūmerdevā vivāsitāḥ ||
tathāpi bhūriśastatra saṃtyasmatpakṣapātinaḥ
||69||तेन यद्यपि भूभर्त्रा भूमेर्देवा विवासिताः ॥
तथापि भूरिशस्तत्र संत्यस्मत्पक्षपातिनः
kālo nimiṣamātropi yānvinā na sukhaṃ vrajet ||
asmākamapi tasyāpi saṃti te tatra mānitāḥ
||70||कालो निमिषमात्रोपि यान्विना न सुखं व्रजेत् ॥
अस्माकमपि तस्यापि संति ते तत्र मानिताः
aṃtarbahiścarā nityaṃ sarvaviśraṃbha bhūmayaḥ ||
samāgateṣu teṣvatra sarvaṃ naḥ setsyati priyam
||71||अंतर्बहिश्चरा नित्यं सर्वविश्रंभ भूमयः ॥
समागतेषु तेष्वत्र सर्वं नः सेत्स्यति प्रियम्
samākarṇya ca te sarve tridaśā gīṣpatīritam ||
nirṇītavaṃtastasyārthaṃ tasmādaṃtarbahiścarān ||
abhinaṃdyātha taṃ sarve procuritthaṃ bhavediti
||72||समाकर्ण्य च ते सर्वे त्रिदशा गीष्पतीरितम् ॥
निर्णीतवंतस्तस्यार्थं तस्मादंतर्बहिश्चरान् ॥
अभिनंद्याथ तं सर्वे प्रोचुरित्थं भवेदिति
tataḥ śakraḥ samāhūya vītihotraṃ puraḥsthitam ||
ūce madhurayā vācā bahumānapuraḥsaram
||73||ततः शक्रः समाहूय वीतिहोत्रं पुरःस्थितम् ॥
ऊचे मधुरया वाचा बहुमानपुरःसरम्
havyavāhana yā mūrtistava tatra pratiṣṭhitā ||
tāmupāsaṃhara kṣipraṃ viṣayāttasya bhūpateḥ
||74||हव्यवाहन या मूर्तिस्तव तत्र प्रतिष्ठिता ॥
तामुपासंहर क्षिप्रं विषयात्तस्य भूपतेः
samāgatāyāṃ tanmūrtau sarvānaṣṭāgrayaḥ prajāḥ ||
havyakavyakriyāśūnyā virajiṣyaṃti rājani
||75||समागतायां तन्मूर्तौ सर्वानष्टाग्रयः प्रजाः ॥
हव्यकव्यक्रियाशून्या विरजिष्यंति राजनि
prajāsu ca viraktāsu rājyakāmadughāsu vai ||
kṛcchreṇopārjito'pārtho rājaśabdo bhaviṣyati
||76||प्रजासु च विरक्तासु राज्यकामदुघासु वै ॥
कृच्छ्रेणोपार्जितोऽपार्थो राजशब्दो भविष्यति
prajānāṃ raṃjanādrājā yeyaṃ rūḍhirupārjitā ||
tasyāṃ rūḍhyāṃ pranaṣṭāyāṃ rājyameva vinaṃkṣyati
||77||प्रजानां रंजनाद्राजा येयं रूढिरुपार्जिता ॥
तस्यां रूढ्यां प्रनष्टायां राज्यमेव विनंक्ष्यति
prajāvirahito rājā kośadurgabalādibhiḥ ||
samṛddhopyacirānnaśyetkūlasaṃstha iva drumaḥ
||78||प्रजाविरहितो राजा कोशदुर्गबलादिभिः ॥
समृद्धोप्यचिरान्नश्येत्कूलसंस्थ इव द्रुमः
trivargasādhanāhetuḥ prākprajaiva mahīpateḥ ||
kṣīṇavṛttyāṃ prajāyāṃ vai trivargaḥ kṣīyate svayam
||79||त्रिवर्गसाधनाहेतुः प्राक्प्रजैव महीपतेः ॥
क्षीणवृत्त्यां प्रजायां वै त्रिवर्गः क्षीयते स्वयम्
kṣīṇe trivarge saṃkṣīṇā gatirlokadvayātmikā
||80||क्षीणे त्रिवर्गे संक्षीणा गतिर्लोकद्वयात्मिका
itīṃdravacanādvahnirahnāya kṣoṇimaṃḍalāt ||
ācakarṣa nijāṃ mūrtiṃ yogamāyā balānvitaḥ
||81||इतींद्रवचनाद्वह्निरह्नाय क्षोणिमंडलात् ॥
आचकर्ष निजां मूर्तिं योगमाया बलान्वितः
ninye na kevalaṃ tretāṃ jāṭharāgnimapi prabhuḥ ||
vajriṇo vacasā vahnirnijaśaktisamanvitam
||82||निन्ये न केवलं त्रेतां जाठराग्निमपि प्रभुः ॥
वज्रिणो वचसा वह्निर्निजशक्तिसमन्वितम्
vahnau svarlokamāpanne jāte madhyaṃdine nṛpaḥ ||
kṛtamādhyāhnikastūrṇaṃ prāviśadbhojyamaṃḍapam
||83||वह्नौ स्वर्लोकमापन्ने जाते मध्यंदिने नृपः ॥
कृतमाध्याह्निकस्तूर्णं प्राविशद्भोज्यमंडपम्
mahānasādhikṛtayo vepamānāstato muhuḥ ||
kṣudhārtamapi bhūpālamidaṃ maṃdaṃ vyajijñapan
||84||महानसाधिकृतयो वेपमानास्ततो मुहुः ॥
क्षुधार्तमपि भूपालमिदं मंदं व्यजिज्ञपन्
sūpakārā ūcuḥ
atyahaskaratejaska pratāpavijitānala ||
kiṃcidvijñaptukāmāḥ smopyakāṃḍeraṇapaṃḍita
||85||अत्यहस्करतेजस्क प्रतापविजितानल ॥
किंचिद्विज्ञप्तुकामाः स्मोप्यकांडेरणपंडित
yadi viśruṇayedrājanbhavānabhayadakṣiṇām ||
tadā vijñāpayiṣyāmaḥ prabaddhakarasaṃpuṭāḥ
||86||यदि विश्रुणयेद्राजन्भवानभयदक्षिणाम् ॥
तदा विज्ञापयिष्यामः प्रबद्धकरसंपुटाः
bhrūsaṃjñayākṛtādeśāḥ praśastāsyenabhūbhujā ||
mṛdu vijñāpayāṃcakruḥ pākaśālādhikāriṇaḥ
||87||भ्रूसंज्ञयाकृतादेशाः प्रशस्तास्येनभूभुजा ॥
मृदु विज्ञापयांचक्रुः पाकशालाधिकारिणः
na jānīmo vayaṃ nātha tvatpratāpabhayārditaḥ ||
kusṛtyātha kayā vidvānnaṣṭo vaiśvānaraḥ purāt
||88||न जानीमो वयं नाथ त्वत्प्रतापभयार्दितः ॥
कुसृत्याथ कया विद्वान्नष्टो वैश्वानरः पुरात्
kṛśānau kṛśatāṃ prāpte kathaṃ pākakriyā bhavet ||
tathāpi sūryapākena siddhā paktirhi kācana
||89||कृशानौ कृशतां प्राप्ते कथं पाकक्रिया भवेत् ॥
तथापि सूर्यपाकेन सिद्धा पक्तिर्हि काचन
prabhorādeśamāsādya tāmihaivānayāmahe ||
manyāmahe ca bhūjāne paktiradyatanī śubhā
||90||प्रभोरादेशमासाद्य तामिहैवानयामहे ॥
मन्यामहे च भूजाने पक्तिरद्यतनी शुभा
śrutvāṃdhasikavākyaṃ sa mahāsattvo mahāmatiḥ ||
nṛpatiściṃtayāmāsa devānāṃ vai kṛtaṃ tvidam
||91||श्रुत्वांधसिकवाक्यं स महासत्त्वो महामतिः ॥
नृपतिश्चिंतयामास देवानां वै कृतं त्विदम्
kṣaṇaṃ saṃśīlayaṃstatra dadarśa tapasobalāt ||
na kevalaṃ jahau gehaṃ hutabhukcaudarīrdarīḥ
||92||क्षणं संशीलयंस्तत्र ददर्श तपसोबलात् ॥
न केवलं जहौ गेहं हुतभुक्चौदरीर्दरीः
apyahāsīditolokājjagāma ca surālayam ||
bhavatviha hi kā hānirasmākaṃ jvalane gatai
||93||अप्यहासीदितोलोकाज्जगाम च सुरालयम् ॥
भवत्विह हि का हानिरस्माकं ज्वलने गतै
teṣāmevavicārācca hānireṣā suparvaṇām ||
tadbalena ca kiṃ rājyaṃ mayedamurarīkṛtam
||94||तेषामेवविचाराच्च हानिरेषा सुपर्वणाम् ॥
तद्बलेन च किं राज्यं मयेदमुररीकृतम्
pitāmahena mahato gauravātpratipāditam ||
iti ciṃtayatastasya madhyalokaśatakratoḥ
||95||पितामहेन महतो गौरवात्प्रतिपादितम् ॥
इति चिंतयतस्तस्य मध्यलोकशतक्रतोः
paurāḥ samāgatā dvāri saha jānapadairnaraiḥ ||
dvāsthena cājñayā rājñastatasteṃtaḥ praveśitāḥ
||96||पौराः समागता द्वारि सह जानपदैर्नरैः ॥
द्वास्थेन चाज्ञया राज्ञस्ततस्तेंतः प्रवेशिताः
dattvopadaṃ yathārhaṃ te praṇemuḥ kṣoṇivajriṇam ||
kecitsaṃbhāṣitā rājñādarasodarayā girā
||97||दत्त्वोपदं यथार्हं ते प्रणेमुः क्षोणिवज्रिणम् ॥
केचित्संभाषिता राज्ञादरसोदरया गिरा
kecicca samudā dṛṣṭyā kecicca karasaṃjñayā ||
visarjitā sanā rājñā bahumānapuraḥsaram
||98||केचिच्च समुदा दृष्ट्या केचिच्च करसंज्ञया ॥
विसर्जिता सना राज्ञा बहुमानपुरःसरम्
tejire bhejire sarve ratnārciḥ parisevite ||
vijitāmodasaṃdohe surānokahasaurabhaiḥ ||
rājñaḥ śataśalākasthacchatrasyacchāyayāśubhe
||99||तेजिरे भेजिरे सर्वे रत्नार्चिः परिसेविते ॥
विजितामोदसंदोहे सुरानोकहसौरभैः ॥
राज्ञः शतशलाकस्थच्छत्रस्यच्छाययाशुभे
viśāṃpatirathovāca tanmukhacchāyayeritam ||
vijñāya tadabhiprāyamalaṃbhītyā puraukasaḥ
||100||विशांपतिरथोवाच तन्मुखच्छाययेरितम् ॥
विज्ञाय तदभिप्रायमलंभीत्या पुरौकसः
vikārakāribhirlekhairyadinīto'nalo bhuvaḥ ||
etāvataiva kiṃ siddhayenmayi teṣāṃ parābhavaḥ
||1||विकारकारिभिर्लेखैर्यदिनीतोऽनलो भुवः ॥
एतावतैव किं सिद्धयेन्मयि तेषां पराभवः
cikīrṣurahamevāsaṃ paurāḥ kāryamidaṃpurā ||
paraṃ hyupekṣitaprāyaṃ diṣṭyā taiḥ smāritaṃ cirāt
||2||चिकीर्षुरहमेवासं पौराः कार्यमिदंपुरा ॥
परं ह्युपेक्षितप्रायं दिष्ट्या तैः स्मारितं चिरात्
gato'nalo'bhavadbhadraṃ jagatprāṇopi yātvitaḥ ||
varuṇaḥ puṣpavaṃtābhyāmavilaṃbaṃ prayātvitaḥ
||3||गतोऽनलोऽभवद्भद्रं जगत्प्राणोपि यात्वितः ॥
वरुणः पुष्पवंताभ्यामविलंबं प्रयात्वितः
ahameva hi parjanyo bhaviṣyāmi tapobalāt ||
mude janapadānāṃ ca sarvasasyasamṛddhidaḥ
||4||अहमेव हि पर्जन्यो भविष्यामि तपोबलात् ॥
मुदे जनपदानां च सर्वसस्यसमृद्धिदः
tapoyogabalenāhamātmānaṃ parikalpya ca ||
tridhāvahnisvarūpeṇa paktīṣṭivyuṣṭikṛttamaḥ
||5||तपोयोगबलेनाहमात्मानं परिकल्प्य च ॥
त्रिधावह्निस्वरूपेण पक्तीष्टिव्युष्टिकृत्तमः
aṃtarbahiśca yo dvedhā nabhasvatpadavī dadhat ||
sarveṣāmeva vetsyāmi tvaṃtaḥkaraṇaceṣṭitam
||6||अंतर्बहिश्च यो द्वेधा नभस्वत्पदवी दधत् ॥
सर्वेषामेव वेत्स्यामि त्वंतःकरणचेष्टितम्
vidhāya cāṃbhasīṃ mūrtiṃ sarvajīvaikajīvanīm ||
prajāḥ saṃjīvayipyāmi kiṃ jaḍairviṣaye mama
||7||विधाय चांभसीं मूर्तिं सर्वजीवैकजीवनीम् ॥
प्रजाः संजीवयिप्यामि किं जडैर्विषये मम
yadā khe tamasā paurā grasyete śaśibhāskarau ||
tadā na kiṃ vinā tābhyāṃ jīvāmaḥ kṣitimaṃḍale
||8||यदा खे तमसा पौरा ग्रस्येते शशिभास्करौ ॥
तदा न किं विना ताभ्यां जीवामः क्षितिमंडले
śriyaṃ cāṃdramasīṃ prāpya hlādayiṣyāmyahaṃ prajāḥ ||
niśācareṇa kimiha kṣayiṇā ca kalaṃkinā
||9||श्रियं चांद्रमसीं प्राप्य ह्लादयिष्याम्यहं प्रजाः ॥
निशाचरेण किमिह क्षयिणा च कलंकिना
asmatkule mūlabhūto bhāskaro mānya eva naḥ ||
sa tiṣṭhatu sukhenātra yātāyātaṃ karotu ca
||110||अस्मत्कुले मूलभूतो भास्करो मान्य एव नः ॥
स तिष्ठतु सुखेनात्र यातायातं करोतु च
sa eko jagatāmātmā viśeṣātkuladevatā ||
sopakartuṃ na vettyeva tasyedaṃ vratamuttamam
||11||स एको जगतामात्मा विशेषात्कुलदेवता ॥
सोपकर्तुं न वेत्त्येव तस्येदं व्रतमुत्तमम्
iti narapativāksudhārasaughaṃ śrutipuṭakaiḥ paripīya pauravargaḥ ||
vikasitavadanāṃbujo jagāmanijanijamālayamādhimuktacittaḥ
||12||इति नरपतिवाक्सुधारसौघं श्रुतिपुटकैः परिपीय पौरवर्गः ॥
विकसितवदनांबुजो जगामनिजनिजमालयमाधिमुक्तचित्तः
kṣitipatirapi tattathā vidhāya tapasosādhyamihāsti kiṃ trilokyām ||
ativahnyarkamasau dadhaccatejo dyusadāṃ śalyamivoccakairbabhūva
||13||क्षितिपतिरपि तत्तथा विधाय तपसोसाध्यमिहास्ति किं त्रिलोक्याम् ॥
अतिवह्न्यर्कमसौ दधच्चतेजो द्युसदां शल्यमिवोच्चकैर्बभूव
iti śrīskāṃde mahāpuraṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe divodāsapratāpavarṇanaṃnāma tricatvāriṃśodhyāyaḥ || 43 ||