trilocanaprabhāvaḥ
skaṃda uvāca
śṛṇuṣva maitrāvaruṇe purākalpe rathaṃtare ||
itihāsa ihāsīdyaḥ pīṭhe virajasaṃjñite
||1||शृणुष्व मैत्रावरुणे पुराकल्पे रथंतरे ॥
इतिहास इहासीद्यः पीठे विरजसंज्ञिते
trilocanasya prāsāde maṇimāṇikyanirmite ||
nānābhaṃgi gavākṣāḍhye ratnasānāvivāyate
||2||त्रिलोचनस्य प्रासादे मणिमाणिक्यनिर्मिते ॥
नानाभंगि गवाक्षाढ्ये रत्नसानाविवायते
kadācidapi kalpāṃte dyo loke bhraṃśati kṣaye ||
prottaṃbhanaṃ staṃbha iva datto viśvakṛtā svayam
||3||कदाचिदपि कल्पांते द्यो लोके भ्रंशति क्षये ॥
प्रोत्तंभनं स्तंभ इव दत्तो विश्वकृता स्वयम्
maruttaraṃgitāgrābhiḥ patākābhiritastataḥ ||
sannivārayatīvetthamaghaughānviśato mune
||4||मरुत्तरंगिताग्राभिः पताकाभिरितस्ततः ॥
सन्निवारयतीवेत्थमघौघान्विशतो मुने
dedīpyamāna sauvarṇa kalaśena virājite ||
pārvaṇena śaśāṃkena khedādiva samāśrite
||5||देदीप्यमान सौवर्ण कलशेन विराजिते ॥
पार्वणेन शशांकेन खेदादिव समाश्रिते
tatra pārāvatadvaṃdvaṃ vasetsvairaṃ kṛtālayam ||
prātaḥsāyaṃ ca madhyāhne kurvannityaṃ pradakṣiṇam
||6||तत्र पारावतद्वंद्वं वसेत्स्वैरं कृतालयम् ॥
प्रातःसायं च मध्याह्ने कुर्वन्नित्यं प्रदक्षिणम्
uḍḍīyamānaṃ paritaḥ pakṣavāteritastataḥ ||
rajaḥprāsādasaṃlagnaṃ dūrīkurvaddinedine
||7||उड्डीयमानं परितः पक्षवातेरितस्ततः ॥
रजःप्रासादसंलग्नं दूरीकुर्वद्दिनेदिने
trilocaneti satataṃ nāma bhaktairudāhṛtam ||
triviṣṭapeti ca tathā tayoḥ karṇātithī bhavet
||8||त्रिलोचनेति सततं नाम भक्तैरुदाहृतम् ॥
त्रिविष्टपेति च तथा तयोः कर्णातिथी भवेत्
caturvidhāni vādyāni śaṃbhuprītikarāṇyalam ||
tayoḥ karṇaguhāṃ prāpya pratiśabdaṃ pratanvate
||9||चतुर्विधानि वाद्यानि शंभुप्रीतिकराण्यलम् ॥
तयोः कर्णगुहां प्राप्य प्रतिशब्दं प्रतन्वते
maṃgalārārtikajyotistrisaṃdhyaṃ pakṣiṇostayoḥ ||
netrāṃta nirviśannityaṃ bhaktaceṣṭāṃ pradarśayet
||10||मंगलारार्तिकज्योतिस्त्रिसंध्यं पक्षिणोस्तयोः ॥
नेत्रांत निर्विशन्नित्यं भक्तचेष्टां प्रदर्शयेत्
prāṇayātrāṃ vihāyāpi kadācitsthiramānasau ||
noḍḍīyavāṃchitaṃ yātaḥ paśyaṃtau kautukaṃ khagau
||11||प्राणयात्रां विहायापि कदाचित्स्थिरमानसौ ॥
नोड्डीयवांछितं यातः पश्यंतौ कौतुकं खगौ
tatra bhaktajanākīrṇaṃ prāsādaṃ parito mune ||
taṃḍulādi caraṃtau tau kurvāte ca pradakṣiṇam
||12||तत्र भक्तजनाकीर्णं प्रासादं परितो मुने ॥
तंडुलादि चरंतौ तौ कुर्वाते च प्रदक्षिणम्
devadakṣiṇadigbhāge catuḥsrotasvinī jalam ||
tṛṣārtau dhayato vipra snātau jātu cidaṃḍajau
||13||देवदक्षिणदिग्भागे चतुःस्रोतस्विनी जलम् ॥
तृषार्तौ धयतो विप्र स्नातौ जातु चिदंडजौ
tayoritthaṃ vicaratostrilocanasamīpataḥ ||
agādbahutithaḥ kālo dvijayoḥ sādhuceṣṭayoḥ
||14||तयोरित्थं विचरतोस्त्रिलोचनसमीपतः ॥
अगाद्बहुतिथः कालो द्विजयोः साधुचेष्टयोः
atha devālayaskaṃdhe gavākṣāṃtargatau ca tau ||
śyenena kenaciddṛṣṭau krūradṛṣṭyā sukhasthitau
||15||अथ देवालयस्कंधे गवाक्षांतर्गतौ च तौ ॥
श्येनेन केनचिद्दृष्टौ क्रूरदृष्ट्या सुखस्थितौ
tacca pārāvatadvaṃdvaṃ śyenaḥ parijighṛkṣukaḥ ||
avatīryāṃbarādāśu praviṣṭonyaśivālaye
||16||तच्च पारावतद्वंद्वं श्येनः परिजिघृक्षुकः ॥
अवतीर्यांबरादाशु प्रविष्टोन्यशिवालये
tato vilokayāmāsa tadāgamavinirgamau ||
kena mārgeṇa viśato durgametau patattriṇau
||17||ततो विलोकयामास तदागमविनिर्गमौ ॥
केन मार्गेण विशतो दुर्गमेतौ पतत्त्रिणौ
kenādhvanā ca niryātaḥ kva kāle kurutaśca kim ||
kathaṃ yugapade tau me grāhyau svairaṃ bhaviṣyataḥ
||18||केनाध्वना च निर्यातः क्व काले कुरुतश्च किम् ॥
कथं युगपदे तौ मे ग्राह्यौ स्वैरं भविष्यतः
madhye durgapraviṣṭau ca mamavaśyāvimau na yat ||
ekadṛṣṭiḥ kṣaṇaṃ tasthau śyena itthaṃ viciṃtayan
||19||मध्ये दुर्गप्रविष्टौ च ममवश्याविमौ न यत् ॥
एकदृष्टिः क्षणं तस्थौ श्येन इत्थं विचिंतयन्
aho durgabalaṃ prājñāḥ śaṃsaṃtyeveti hetutaḥ ||
durbalopyākalayituṃ sahasārirna śakyate
||20||अहो दुर्गबलं प्राज्ञाः शंसंत्येवेति हेतुतः ॥
दुर्बलोप्याकलयितुं सहसारिर्न शक्यते
kariṇāṃ tu sahasreṇa varāśvānāṃ na lakṣataḥ ||
tatkarmasiddhirnṛpaterdurgeṇaikena yadbhavet
||21||करिणां तु सहस्रेण वराश्वानां न लक्षतः ॥
तत्कर्मसिद्धिर्नृपतेर्दुर्गेणैकेन यद्भवेत्
durgastho nābhibhūyeta vipakṣaḥ kenacitkvacit ||
svataṃtraṃ yadi durgaṃ syādamarmajñaprakāśitam
||22||दुर्गस्थो नाभिभूयेत विपक्षः केनचित्क्वचित् ॥
स्वतंत्रं यदि दुर्गं स्यादमर्मज्ञप्रकाशितम्
iti durgabalaṃ śaṃsañśyeno roṣāruṇekṣaṇaḥ ||
asādhvasau kalaravau vīkṣya yāto nabhoṃgaṇam
||23||इति दुर्गबलं शंसञ्श्येनो रोषारुणेक्षणः ॥
असाध्वसौ कलरवौ वीक्ष्य यातो नभोंगणम्
atha pārāvatīdakṣā vipakṣaṃ prekṣya pakṣiṇam ||
mahābalaṃ durgabalā prāha pārāvataṃ patim
||24||अथ पारावतीदक्षा विपक्षं प्रेक्ष्य पक्षिणम् ॥
महाबलं दुर्गबला प्राह पारावतं पतिम्
kalaravyuvāca
priya pārāvata prājña sarvakāmi sukhārava ||
tava dṛgviṣayaṃ prāptaḥ śyenoya prabalo ripuḥ
||25||प्रिय पारावत प्राज्ञ सर्वकामि सुखारव ॥
तव दृग्विषयं प्राप्तः श्येनोय प्रबलो रिपुः
sāvajñaṃ vākyamākarṇya pārāvatyāḥ sa tatpatiḥ ||
pārāvatīmuvācedaṃ kā ciṃteti tava priye
||26||सावज्ञं वाक्यमाकर्ण्य पारावत्याः स तत्पतिः ॥
पारावतीमुवाचेदं का चिंतेति तव प्रिये
pārāvata uvāca
kati nāma na saṃtīha subhage vyomacāriṇaḥ ||
kati devālayeṣveṣu khagā nopaviśaṃti hi
||27||कति नाम न संतीह सुभगे व्योमचारिणः ॥
कति देवालयेष्वेषु खगा नोपविशंति हि
kati caiva na paśyaṃti nau sukhasthāviha priye ||
tebhyo yadīha bhetavyaṃ kuto nau tatsukhaṃ priye
||28||कति चैव न पश्यंति नौ सुखस्थाविह प्रिये ॥
तेभ्यो यदीह भेतव्यं कुतो नौ तत्सुखं प्रिये
ramasva tvaṃ mayā sārdhaṃ tyaja ciṃtāmimāṃ śubhe ||
asya śyenavarākasya gaṇanāpi na me hṛdi
||29||रमस्व त्वं मया सार्धं त्यज चिंतामिमां शुभे ॥
अस्य श्येनवराकस्य गणनापि न मे हृदि
itthaṃ pārāvatavacaḥ śrutvā pārāvatī tataḥ ||
maunamālaṃbya saṃtasthe patyuḥ pādārpitekṣaṇā
||30||इत्थं पारावतवचः श्रुत्वा पारावती ततः ॥
मौनमालंब्य संतस्थे पत्युः पादार्पितेक्षणा
hitavartmopadiśyāpi priya priyacikīrṣayā ||
sādhvyā joṣaṃ samāstheyaṃ kāryaṃ patyurvacaḥ sadā
||31||हितवर्त्मोपदिश्यापि प्रिय प्रियचिकीर्षया ॥
साध्व्या जोषं समास्थेयं कार्यं पत्युर्वचः सदा
anyedyurapyathāyātaḥ śyeno paśyatsa daṃpatī ||
aparicchinnayā dṛṣṭyā yathā mṛtyurgatāyuṣam
||32||अन्येद्युरप्यथायातः श्येनो पश्यत्स दंपती ॥
अपरिच्छिन्नया दृष्ट्या यथा मृत्युर्गतायुषम्
atha maṃḍalagatyā sa prāsādaṃ parito bhraman ||
nirīkṣya tadgatāyātau yāto gaganamārgataḥ
||33||अथ मंडलगत्या स प्रासादं परितो भ्रमन् ॥
निरीक्ष्य तद्गतायातौ यातो गगनमार्गतः
gate'tha nabhasi śyene punaḥ pārāvatāṃganā ||
provāca preyasī nātha dṛṣṭo duṣṭastvayā'hitaḥ
||34||गतेऽथ नभसि श्येने पुनः पारावतांगना ॥
प्रोवाच प्रेयसी नाथ दृष्टो दुष्टस्त्वयाऽहितः
tasyā vākyaṃ samākarṇya punaḥ kalaravobravīt ||
kiṃ kariṣyatyasau mugdhe mama vyomavihāriṇaḥ
||35||तस्या वाक्यं समाकर्ण्य पुनः कलरवोब्रवीत् ॥
किं करिष्यत्यसौ मुग्धे मम व्योमविहारिणः
durgaṃ ca svargatulyaṃ me yatra nāstyarito bhayam ||
ayaṃ na tā gatīrvetti yā vedāhaṃ nabhoṃgaṇe
||36||दुर्गं च स्वर्गतुल्यं मे यत्र नास्त्यरितो भयम् ॥
अयं न ता गतीर्वेत्ति या वेदाहं नभोंगणे
praḍīnoḍḍīna saṃḍīna kāṃḍavyāḍakapāṭikāḥ ||
sraṃsanī maṃḍalavatī gatayoṣṭāvudāhṛtāḥ
||37||प्रडीनोड्डीन संडीन कांडव्याडकपाटिकाः ॥
स्रंसनी मंडलवती गतयोष्टावुदाहृताः
yathaitāsviha kauśalyaṃ mayi pārāvati priye ||
gatiṣu kvāpi kasyāpi pakṣiṇo na tathāṃbare
||38||यथैतास्विह कौशल्यं मयि पारावति प्रिये ॥
गतिषु क्वापि कस्यापि पक्षिणो न तथांबरे
sukhena tiṣṭha kā ciṃtā mayi jīvati te priye ||
iti tadvacanaṃ śrutvā sāsthitā mūkavatsatī
||39||सुखेन तिष्ठ का चिंता मयि जीवति ते प्रिये ॥
इति तद्वचनं श्रुत्वा सास्थिता मूकवत्सती
aparedyurapi śyenastatra bhāraśilātale ||
kiyadaṃtaramāsādyopaviṣṭo'tiprahṛṣṭavat
||40||अपरेद्युरपि श्येनस्तत्र भारशिलातले ॥
कियदंतरमासाद्योपविष्टोऽतिप्रहृष्टवत्
āyāmaṃ tatra saṃsthitvā tatkulāyaṃ vilokya ca ||
punarvinirgataḥ śyenaḥ sāpi bhītābravītpunaḥ
||41||आयामं तत्र संस्थित्वा तत्कुलायं विलोक्य च ॥
पुनर्विनिर्गतः श्येनः सापि भीताब्रवीत्पुनः
priyasthānamidaṃ tyājyaṃ duṣṭadṛṣṭividūṣitam ||
asau krūroti nikaṭamupaviṣṭo'tihṛṣṭavat
||42||प्रियस्थानमिदं त्याज्यं दुष्टदृष्टिविदूषितम् ॥
असौ क्रूरोति निकटमुपविष्टोऽतिहृष्टवत्
sāvajñaṃ sa punaḥ prāha kiṃ kariṣyatyasau priye ||
mṛgākṣīṇāṃ svabhāvoyaṃ prāyaśo bhīruvṛttayaḥ
||43||सावज्ञं स पुनः प्राह किं करिष्यत्यसौ प्रिये ॥
मृगाक्षीणां स्वभावोयं प्रायशो भीरुवृत्तयः
itaredyurapi prāptaḥ sa ca śyeno mahābalaḥ ||
tayorabhimukhaṃ tatra sthito yāma dvayāvadhi
||44||इतरेद्युरपि प्राप्तः स च श्येनो महाबलः ॥
तयोरभिमुखं तत्र स्थितो याम द्वयावधि
punarvilokya tadvartma śīghraṃ yāto yathāgatam ||
gatetha śakunau tasminsā babhāṣe vihaṃgamī
||45||पुनर्विलोक्य तद्वर्त्म शीघ्रं यातो यथागतम् ॥
गतेथ शकुनौ तस्मिन्सा बभाषे विहंगमी
nātha sthānāṃtaraṃ yāvo mṛtyurnau nikaṭotra yat ||
punarduṣṭe praṇaṣṭesminnāvāṃ syāvaḥ sukhaṃ priya
||46||नाथ स्थानांतरं यावो मृत्युर्नौ निकटोत्र यत् ॥
पुनर्दुष्टे प्रणष्टेस्मिन्नावां स्यावः सुखं प्रिय
priya yasya sapakṣasya gatiḥ sarvatra siddhidā ||
sa kiṃ svadeśarāgeṇa nāśaṃ prāpnoti buddhimān
||47||प्रिय यस्य सपक्षस्य गतिः सर्वत्र सिद्धिदा ॥
स किं स्वदेशरागेण नाशं प्राप्नोति बुद्धिमान्
sopasargaṃ nijaṃ deśaṃ tyaktvā yonyatra na vrajet ||
sa paṃgurnāśamāpnoti kūlasthita iva drumaḥ
||48||सोपसर्गं निजं देशं त्यक्त्वा योन्यत्र न व्रजेत् ॥
स पंगुर्नाशमाप्नोति कूलस्थित इव द्रुमः
priyoditaṃ niśamyeti sa bhavitrī daśārditaḥ ||
sarīḍhaṃ punarapyāha priye mā bhaiḥ khagāttataḥ
||49||प्रियोदितं निशम्येति स भवित्री दशार्दितः ॥
सरीढं पुनरप्याह प्रिये मा भैः खगात्ततः
athāparasminnahani sa śyenaḥ prātareva hi ||
taddvāradeśamāsādya sāyaṃ yāvatsthito balaḥ
||50||अथापरस्मिन्नहनि स श्येनः प्रातरेव हि ॥
तद्द्वारदेशमासाद्य सायं यावत्स्थितो बलः
astācalasya śikharaṃ yāte bhānau gate khage ||
kulāyādbāhyamāgatyovāca pārāvatī patim
||51||अस्ताचलस्य शिखरं याते भानौ गते खगे ॥
कुलायाद्बाह्यमागत्योवाच पारावती पतिम्
nātha nirgamanasyāyaṃ kālaḥ kālo'tidūrataḥ ||
yāvattāvadviniryāhi tyaktvā māmapi sanmate
||52||नाथ निर्गमनस्यायं कालः कालोऽतिदूरतः ॥
यावत्तावद्विनिर्याहि त्यक्त्वा मामपि सन्मते
tvayi jīvati duṣprāpyaṃ na kiṃcijjagatītale ||
punardārāḥ punarmitraṃ punarvasu punargṛham
||53||त्वयि जीवति दुष्प्राप्यं न किंचिज्जगतीतले ॥
पुनर्दाराः पुनर्मित्रं पुनर्वसु पुनर्गृहम्
yadyātmā rakṣitaḥ puṃsā dārairapi dhanairapi ||
tadā sarvaṃ hariścaṃdrabhūpeneveha labhyate
||54||यद्यात्मा रक्षितः पुंसा दारैरपि धनैरपि ॥
तदा सर्वं हरिश्चंद्रभूपेनेवेह लभ्यते
ayamātmā priyo baṃdhurayamātmā mahaddhanam ||
dhamārthakāmamokṣāṇāmayamātmārjakaḥ paraḥ
||55||अयमात्मा प्रियो बंधुरयमात्मा महद्धनम् ॥
धमार्थकाममोक्षाणामयमात्मार्जकः परः
yāvadātmani vai kṣemaṃ tāvatkṣemaṃ jagattraye ||
sopi kṣemaḥ sumatinā yaśasā saha vāṃchyate
||56||यावदात्मनि वै क्षेमं तावत्क्षेमं जगत्त्रये ॥
सोपि क्षेमः सुमतिना यशसा सह वांछ्यते
yaśohīnaṃ tu yatkṣemaṃ tatkṣemānnidhanaṃ varam ||
tadyaśaḥ prāpyate puṃbhirnītimārgapravartane
||57||यशोहीनं तु यत्क्षेमं तत्क्षेमान्निधनं वरम् ॥
तद्यशः प्राप्यते पुंभिर्नीतिमार्गप्रवर्तने
ato nītipathaṃ śrutvā nātha sthānādito vraja ||
na gamiṣyasi cetprātastato me saṃsmariṣyasi
||58||अतो नीतिपथं श्रुत्वा नाथ स्थानादितो व्रज ॥
न गमिष्यसि चेत्प्रातस्ततो मे संस्मरिष्यसि
ityuktopi sa vai patnyā pārāvatyā sumedhayā ||
na niryayau pratisthānādbhavitryā prativāritaḥ
||59||इत्युक्तोपि स वै पत्न्या पारावत्या सुमेधया ॥
न निर्ययौ प्रतिस्थानाद्भवित्र्या प्रतिवारितः
athoṣasi samāgatya śyenena balinā tadā ||
tannirgamādhvā saṃruddhaḥ kiṃcidbhakṣyavatā mune
||60||अथोषसि समागत्य श्येनेन बलिना तदा ॥
तन्निर्गमाध्वा संरुद्धः किंचिद्भक्ष्यवता मुने
dināni katicittatra sthitvā śyeno mahāmatiḥ ||
pārāvatamuvācedaṃ dhiktvāṃ pauruṣavarjitam
||61||दिनानि कतिचित्तत्र स्थित्वा श्येनो महामतिः ॥
पारावतमुवाचेदं धिक्त्वां पौरुषवर्जितम्
kiṃvā yudhyasva durbuddhe kiṃvā niryāhi me girā ||
kṣudhākṣīṇo mṛtaḥ paścānnirayaṃ yāsyasi dhruvam
||62||किंवा युध्यस्व दुर्बुद्धे किंवा निर्याहि मे गिरा ॥
क्षुधाक्षीणो मृतः पश्चान्निरयं यास्यसि ध्रुवम्
dvau bhavaṃtāvahaṃ caikaścalau jayaparājayau !|
sthānārthaṃ yudhyataḥ sattvātsvargo vā durgameva vā
||63||द्वौ भवंतावहं चैकश्चलौ जयपराजयौ !।
स्थानार्थं युध्यतः सत्त्वात्स्वर्गो वा दुर्गमेव वा
purupārthaṃ samālaṃbya ye yataṃte mahādhiyaḥ ||
vidhireva hi sāhāyyaṃ kuryāttatsattvacoditaḥ
||64||पुरुपार्थं समालंब्य ये यतंते महाधियः ॥
विधिरेव हि साहाय्यं कुर्यात्तत्सत्त्वचोदितः
itthaṃ sa śyenasaṃproktaḥ patnyāpyutsāhitaḥ khagaḥ ||
ayudhyattena śyenena svadurgadvāramāśritaḥ
||65||इत्थं स श्येनसंप्रोक्तः पत्न्याप्युत्साहितः खगः ॥
अयुध्यत्तेन श्येनेन स्वदुर्गद्वारमाश्रितः
kṣudhitastṛṣitaḥ sotha śyenena balinā dhṛtaḥ ||
caraṇena dṛḍhenāśu caṃcvā sāpi dhṛtā khagī
||66||क्षुधितस्तृषितः सोथ श्येनेन बलिना धृतः ॥
चरणेन दृढेनाशु चंच्वा सापि धृता खगी
tāvādāyoḍḍayāṃcakre śyeno vyomani satvaram ||
ciṃtayadbhakṣaṇasthānamanyapakṣivivarjitam
||67||तावादायोड्डयांचक्रे श्येनो व्योमनि सत्वरम् ॥
चिंतयद्भक्षणस्थानमन्यपक्षिविवर्जितम्
atha patnyā kalaravaḥ proktastatra sumedhayā ||
vacovamānitaṃ nātha tvayā me strīti buddhitaḥ
||68||अथ पत्न्या कलरवः प्रोक्तस्तत्र सुमेधया ॥
वचोवमानितं नाथ त्वया मे स्त्रीति बुद्धितः
ato'vasthāmimāṃ prāptaḥ kiṃ kuryāmabalāyataḥ ||
adhunāpi vacaścaikaṃ karoṣi yadi me priya
||65||अतोऽवस्थामिमां प्राप्तः किं कुर्यामबलायतः ॥
अधुनापि वचश्चैकं करोषि यदि मे प्रिय
tadā hitaṃ te vakṣyāmi kuru caivāvicāritam ||
mamaikavākyakaraṇātstrījito na bhavipyasi
||70||तदा हितं ते वक्ष्यामि कुरु चैवाविचारितम् ॥
ममैकवाक्यकरणात्स्त्रीजितो न भविप्यसि
yāvadāsyagatāsmyasya yāvatkhastho na bhūmigaḥ ||
tāvadātmavimuktyaivamareḥ pādaṃ dṛḍhaṃ daśa
||71||यावदास्यगतास्म्यस्य यावत्खस्थो न भूमिगः ॥
तावदात्मविमुक्त्यैवमरेः पादं दृढं दश
iti patnīvacaḥ śrutvā tathā sa kṛtavānkhagaḥ ||
sapīḍito dṛḍhaṃ pāde śyenaścītkṛtavānbahu
||72||इति पत्नीवचः श्रुत्वा तथा स कृतवान्खगः ॥
सपीडितो दृढं पादे श्येनश्चीत्कृतवान्बहु
tena cītkaraṇenātha muktā sā mukhasaṃpuṭāt ||
pādāṃguli ślathatvena sopi pārāvato'patat
||73||तेन चीत्करणेनाथ मुक्ता सा मुखसंपुटात् ॥
पादांगुलि श्लथत्वेन सोपि पारावतोऽपतत्
vipadyapi ca na prājñaiḥ saṃtyā jyaḥ kvacidudyamaḥ ||
kva caṃcupuṭastasya kva ca tatpādapīḍanam
||74||विपद्यपि च न प्राज्ञैः संत्या ज्यः क्वचिदुद्यमः ॥
क्व चंचुपुटस्तस्य क्व च तत्पादपीडनम्
kva ca dvayostathābhūtā darermokṣaṇamadbhutam ||
durbalepyudyamavati phalaṃ bhāgyaṃ yato'rpayet
||75||क्व च द्वयोस्तथाभूता दरेर्मोक्षणमद्भुतम् ॥
दुर्बलेप्युद्यमवति फलं भाग्यं यतोऽर्पयेत्
tasmādbhāgyānusāreṇa phalatyeva sadodyamaḥ ||
praśaṃsaṃtyudyamaṃ cāto vipadyapi manīṣiṇaḥ
||76||तस्माद्भाग्यानुसारेण फलत्येव सदोद्यमः ॥
प्रशंसंत्युद्यमं चातो विपद्यपि मनीषिणः
atha tau kālayogena vipannau sarayūtaṭe ||
muktipuryāmayodhyāyāmeko vidyādharo'bhavat
||77||अथ तौ कालयोगेन विपन्नौ सरयूतटे ॥
मुक्तिपुर्यामयोध्यायामेको विद्याधरोऽभवत्
mṛtānāṃ yatra jaṃtūnāṃ kāśīprāptirbhaveddhruvam ||
maṃdāradāmatanayo nāmnā parimalālayaḥ
||78||मृतानां यत्र जंतूनां काशीप्राप्तिर्भवेद्ध्रुवम् ॥
मंदारदामतनयो नाम्ना परिमलालयः
anekavidyānilayaḥ kalākauśalabhājanam ||
kaumāraṃ vaya āsādya śivabhaktiparobhavat
||79||अनेकविद्यानिलयः कलाकौशलभाजनम् ॥
कौमारं वय आसाद्य शिवभक्तिपरोभवत्
niyamaṃ cātijagrāha vijiteṃdriyamānasaḥ ||
ekapatnīvrataṃ nityaṃ cariṣyāmīti niścitam
||80||नियमं चातिजग्राह विजितेंद्रियमानसः ॥
एकपत्नीव्रतं नित्यं चरिष्यामीति निश्चितम्
parayoṣitsamāsaktirāyuḥ kīrti balaṃ sukham ||
haretsvarga gatiṃ cāpi tasmāttāṃ varjayetsudhīḥ
||81||परयोषित्समासक्तिरायुः कीर्ति बलं सुखम् ॥
हरेत्स्वर्ग गतिं चापि तस्मात्तां वर्जयेत्सुधीः
aparaṃ cāpi niyamaṃ sa śuciṣmānsamādade ||
gatajanmāṃtarābhyāsāttrilocanasamāśrayāt
||82||अपरं चापि नियमं स शुचिष्मान्समाददे ॥
गतजन्मांतराभ्यासात्त्रिलोचनसमाश्रयात्
samastapuṇyanilayaṃ samastārthaprakāśakam ||
samastakāmajanakaṃ parānaṃdaikakāraṇam
||83||समस्तपुण्यनिलयं समस्तार्थप्रकाशकम् ॥
समस्तकामजनकं परानंदैककारणम्
yāvaccharīramarujaṃ yāvanneṃdriyaviplavaḥ ||
tāvattrilocanaṃ kāśyāmanarcyāśnāmi nāṇvapi
||84||यावच्छरीरमरुजं यावन्नेंद्रियविप्लवः ॥
तावत्त्रिलोचनं काश्यामनर्च्याश्नामि नाण्वपि
itthaṃ māṃdāradāmiḥ sa nityaṃ parimalālayaḥ ||
kāśyāṃ triviṣṭapaṃ draṣṭuṃ samāgacchetprayatnavān
||85||इत्थं मांदारदामिः स नित्यं परिमलालयः ॥
काश्यां त्रिविष्टपं द्रष्टुं समागच्छेत्प्रयत्नवान्
pārāvatyapi sā jātā ratnadīpasya maṃdire ||
nāgarājasya pātāle nāmnā ratnāvalīti ca
||86||पारावत्यपि सा जाता रत्नदीपस्य मंदिरे ॥
नागराजस्य पाताले नाम्ना रत्नावलीति च
samastanāgakanyānāṃ rūpaśīlakalāguṇaiḥ ||
ekaiva ratnabhūtāsīdratnadīporagātmajā
||87||समस्तनागकन्यानां रूपशीलकलागुणैः ॥
एकैव रत्नभूतासीद्रत्नदीपोरगात्मजा
tasyā sakhīdvayaṃ cāsīdekā nāmnā prabhāvatī ||
kalāvatī tathānyā ca nityaṃ tadanuge ubhe
||88||तस्या सखीद्वयं चासीदेका नाम्ना प्रभावती ॥
कलावती तथान्या च नित्यं तदनुगे उभे
svadehādanapāyinyau chāyākāṃtī yathā tayā ||
te dve sakhyāvabhūtāṃhi ratnāvalyā ghaṭodbhava
||89||स्वदेहादनपायिन्यौ छायाकांती यथा तया ॥
ते द्वे सख्यावभूतांहि रत्नावल्या घटोद्भव
sā tu bālye vyatikrāṃte kiṃcidudrinnayauvanā ||
śivabhaktaṃ svapitaraṃ dṛṣṭvā niyamamagrahīt
||90||सा तु बाल्ये व्यतिक्रांते किंचिदुद्रिन्नयौवना ॥
शिवभक्तं स्वपितरं दृष्ट्वा नियममग्रहीत्
pitastrilocanaṃ kāśyāmarcayitvā dinedine ||
ābhyāṃ sakhībhyāṃ sahitā maunaṃ tyakṣyāmi nānyathā
||91||पितस्त्रिलोचनं काश्यामर्चयित्वा दिनेदिने ॥
आभ्यां सखीभ्यां सहिता मौनं त्यक्ष्यामि नान्यथा
evaṃ nāgakumārī sā sakhīdvayasamanvitā ||
trilocanaṃ samabhyarcya gṛhānaharahovrajet
||92||एवं नागकुमारी सा सखीद्वयसमन्विता ॥
त्रिलोचनं समभ्यर्च्य गृहानहरहोव्रजेत्
dinedine sā pratyagraiḥ kusumairiṣṭagaṃdhibhiḥ ||
suvicitrāṇi mālyāni pariguṃphyārcayedvibhum
||93||दिनेदिने सा प्रत्यग्रैः कुसुमैरिष्टगंधिभिः ॥
सुविचित्राणि माल्यानि परिगुंफ्यार्चयेद्विभुम्
tisropi gītaṃ gāyaṃti lasadgāṃdhārasuṃdaram ||
rāsamaṃḍalabhedena lāsyaṃ tisropi kurvate
||94||तिस्रोपि गीतं गायंति लसद्गांधारसुंदरम् ॥
रासमंडलभेदेन लास्यं तिस्रोपि कुर्वते
vīṇāveṇumṛdaṃgāṃśca layatālavicakṣaṇāḥ ||
vādayaṃti mudā yuktāstisropīśvarasannidhau
||95||वीणावेणुमृदंगांश्च लयतालविचक्षणाः ॥
वादयंति मुदा युक्तास्तिस्रोपीश्वरसन्निधौ
itthamārādhayaṃtīśaṃ tisro nāgakumārikāḥ ||
vicitragaṃdhamālābhiḥ saṃmārjanavilepanaiḥ
||96||इत्थमाराधयंतीशं तिस्रो नागकुमारिकाः ॥
विचित्रगंधमालाभिः संमार्जनविलेपनैः
ekadā mādhave māsi tṛtīyāyāmupoṣitāḥ ||
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā nṛtyagītakathādibhiḥ
||97||एकदा माधवे मासि तृतीयायामुपोषिताः ॥
रात्रौ जागरणं कृत्वा नृत्यगीतकथादिभिः
prātaścaturthīṃ snātvātha tīrthaṃ pailipile śubhe ||
trilocanaṃ samarcyātha prasuptā raṃgamaṃḍape
||98||प्रातश्चतुर्थीं स्नात्वाथ तीर्थं पैलिपिले शुभे ॥
त्रिलोचनं समर्च्याथ प्रसुप्ता रंगमंडपे
suptāsu tāsu bālāsu trinetraḥ śaśibhūṣaṇaḥ ||
śuddhakarpūragaurāṃgo jaṭāmukuṭamaṃḍalaḥ
||99||सुप्तासु तासु बालासु त्रिनेत्रः शशिभूषणः ॥
शुद्धकर्पूरगौरांगो जटामुकुटमंडलः
tamālanīlasugrīvaḥ sphuratphaṇivibhūṣaṇaḥ ||
vāmārdhavilasacchaktirnāgayajñopavītavān
||100||तमालनीलसुग्रीवः स्फुरत्फणिविभूषणः ॥
वामार्धविलसच्छक्तिर्नागयज्ञोपवीतवान्
tasmādeva viniṣkramya liṃgātpannagamekhalāt ||
uvāca ca tato bālā vibhuruttiṣṭhateti saḥ
||1||तस्मादेव विनिष्क्रम्य लिंगात्पन्नगमेखलात् ॥
उवाच च ततो बाला विभुरुत्तिष्ठतेति सः
utthāya tā vinirmārjya locane śrutisaṃgate ||
aṃgamoṭanavatyaśca jṛṃbhābhiḥ kvaṇitānanāḥ
||2||उत्थाय ता विनिर्मार्ज्य लोचने श्रुतिसंगते ॥
अंगमोटनवत्यश्च जृंभाभिः क्वणिताननाः
yāvatpaśyaṃti purataḥ saṃbhramāpannamānasāḥ ||
atarkitāgamastāvattābhirdṛṣṭastrilocanaḥ
||3||यावत्पश्यंति पुरतः संभ्रमापन्नमानसाः ॥
अतर्कितागमस्तावत्ताभिर्दृष्टस्त्रिलोचनः
vavaṃduratha tā bālā jñātvā lakṣmabhirīśvaram ||
tuṣṭvuśca prahṛṣṭāsyāḥ sannakaṃṭhyotigadgadam
||4||ववंदुरथ ता बाला ज्ञात्वा लक्ष्मभिरीश्वरम् ॥
तुष्ट्वुश्च प्रहृष्टास्याः सन्नकंठ्योतिगद्गदम्
jayaśaṃbho jayeśāna jaya sarvaga sarvada ||
jaya tripurasaṃhartarjayāṃdhakaniṣūdana
||5||जयशंभो जयेशान जय सर्वग सर्वद ॥
जय त्रिपुरसंहर्तर्जयांधकनिषूदन
jaya jālaṃdharahara jaya kaṃdarpadarpahṛt ||
jaya trailokyajanaka jaya trailokyavardhana
||6||जय जालंधरहर जय कंदर्पदर्पहृत् ॥
जय त्रैलोक्यजनक जय त्रैलोक्यवर्धन
jaya trailokyanilaya jaya trailokyavaṃdita ||
jaya bhaktajanādhīna jaya pramathanāyaka
||7||जय त्रैलोक्यनिलय जय त्रैलोक्यवंदित ॥
जय भक्तजनाधीन जय प्रमथनायक
jaya tripathagāpāthaḥ prakṣālitajaṭātaṭa ||
jaya caṃdrakalājyotirvidyotitajagattraya
||8||जय त्रिपथगापाथः प्रक्षालितजटातट ॥
जय चंद्रकलाज्योतिर्विद्योतितजगत्त्रय
jaya sarpaphaṇāratna prabhābhāsitavigraha ||
jayādrirājatanayā tapaḥkrītārdhadehaka
||9||जय सर्पफणारत्न प्रभाभासितविग्रह ॥
जयाद्रिराजतनया तपःक्रीतार्धदेहक
jaya śmaśānanilaya jaya vārāṇasīpriya ||
jayānaṃdavanādhyāsi prāṇinirvāṇadāyaka
||110||जय श्मशाननिलय जय वाराणसीप्रिय ॥
जयानंदवनाध्यासि प्राणिनिर्वाणदायक
jaya viśvapate śarva śarvarīparivarjita ||
jaya nṛtyapriyeśogra jaya gītaviśārada
||11||जय विश्वपते शर्व शर्वरीपरिवर्जित ॥
जय नृत्यप्रियेशोग्र जय गीतविशारद
jaya praṇavasadvāsa jaya dhāma mahānidhe ||
jaya śūlinvirūpākṣa jaya praṇatasarvada
||12||जय प्रणवसद्वास जय धाम महानिधे ॥
जय शूलिन्विरूपाक्ष जय प्रणतसर्वद
vidhiḥ sarvavidhijñopi na tvāṃ stotuṃ vicakṣaṇaḥ ||
vāco vācaspaternātha tvatstutau parikuṃṭhitāḥ
||13||विधिः सर्वविधिज्ञोपि न त्वां स्तोतुं विचक्षणः ॥
वाचो वाचस्पतेर्नाथ त्वत्स्तुतौ परिकुंठिताः
vidaṃti vedāḥ sarvajña na tvāṃ nātha yathārthataḥ ||
manatīha mano na tvāmanaṃtaṃ cādivarjitam
||14||विदंति वेदाः सर्वज्ञ न त्वां नाथ यथार्थतः ॥
मनतीह मनो न त्वामनंतं चादिवर्जितम्
namastubhyaṃ namastubhyaṃ namastubhyaṃ namonamaḥ ||
trilocana namastubhyaṃ triviṣṭapa namostu te
||15||नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमोनमः ॥
त्रिलोचन नमस्तुभ्यं त्रिविष्टप नमोस्तु ते
ityuktvā daṃḍavadbhūmau praṇipetuḥ kumārikāḥ ||
athotthāpya kumārīstāḥ provāca śaśibhūṣaṇaḥ
||16||इत्युक्त्वा दंडवद्भूमौ प्रणिपेतुः कुमारिकाः ॥
अथोत्थाप्य कुमारीस्ताः प्रोवाच शशिभूषणः
suto maṃdāradāmnaśca nāmnā parimalālayaḥ ||
patirvidyādharavaro bhavatīnāṃ bhaviṣyati
||17||सुतो मंदारदाम्नश्च नाम्ना परिमलालयः ॥
पतिर्विद्याधरवरो भवतीनां भविष्यति
ciraṃ vidyādhare loke bhogānbhuktvā samaṃtataḥ ||
tato nirvedamāpannāḥ kāśīsiddhimavāpsyatha
||18||चिरं विद्याधरे लोके भोगान्भुक्त्वा समंततः ॥
ततो निर्वेदमापन्नाः काशीसिद्धिमवाप्स्यथ
yūyaṃ tisropi me bhaktāḥ sa ca vidyādharo yuvā ||
catvāropyeta evātra pratimokṣamavāpsyatha
||19||यूयं तिस्रोपि मे भक्ताः स च विद्याधरो युवा ॥
चत्वारोप्येत एवात्र प्रतिमोक्षमवाप्स्यथ
janmāṃtarepi me sevā bhavatībhiśca tena ca ||
vihitā tena vo janma nirmalaṃ bhaktibhāvitam
||120||जन्मांतरेपि मे सेवा भवतीभिश्च तेन च ॥
विहिता तेन वो जन्म निर्मलं भक्तिभावितम्
etacca bhavatī stotraṃ yaḥ paṭhiṣyati me puraḥ ||
tasya kāmaṃ pradāsyāmi bhavatīnāmiva sphuṭam
||21||एतच्च भवती स्तोत्रं यः पठिष्यति मे पुरः ॥
तस्य कामं प्रदास्यामि भवतीनामिव स्फुटम्
tyajetkṣapākṛtaṃ pāpaṃ śuciḥ prātaḥ paṭhannaraḥ ||
divākṛtamalaṃ haṃti sāyaṃ paṭhanataḥ sphuṭam
||22||त्यजेत्क्षपाकृतं पापं शुचिः प्रातः पठन्नरः ॥
दिवाकृतमलं हंति सायं पठनतः स्फुटम्
ityuktavati deveśe tāḥ kanyā hṛṣṭamānasāḥ ||
praṇamya procurīśānaṃ prabaddhakarasaṃpuṭāḥ
||23||इत्युक्तवति देवेशे ताः कन्या हृष्टमानसाः ॥
प्रणम्य प्रोचुरीशानं प्रबद्धकरसंपुटाः
nāgakanyā ūcuḥ
pṛcchāmo brūhi no nātha karuṇākara śaṃkara ||
janmāṃtare kathaṃ sevā caturbhirbhavataḥ kṛtā
||24||पृच्छामो ब्रूहि नो नाथ करुणाकर शंकर ॥
जन्मांतरे कथं सेवा चतुर्भिर्भवतः कृता
bhavaprāgbhava vṛttāṃtaṃ tasyāpi sukṛtātmanaḥ ||
asmākamapi cākhyāhi kṛpāṃ kuru kṛpānidhe
||25||भवप्राग्भव वृत्तांतं तस्यापि सुकृतात्मनः ॥
अस्माकमपि चाख्याहि कृपां कुरु कृपानिधे
iti śrutvā praṇayato bālodīritamīśitā ||
provāca tāsāṃ tasyāpi bhavāṃtaraviceṣṭitam
||26||इति श्रुत्वा प्रणयतो बालोदीरितमीशिता ॥
प्रोवाच तासां तस्यापि भवांतरविचेष्टितम्
īśvara uvāva ||
śṛṇudhvaṃ nāgatanayāstisropi hi samāhitāḥ ||
prāgbhave bhavatīnāṃ ca tasyāpi kathayāmyaham
||97||ईश्वर उवाव ॥
शृणुध्वं नागतनयास्तिस्रोपि हि समाहिताः ॥
प्राग्भवे भवतीनां च तस्यापि कथयाम्यहम्
eṣā ratnāvalī pūrvamāsītpārāvatī khagī ||
sa ca vidyādharavaraḥ patirasyāḥ khagobhavat
||28||एषा रत्नावली पूर्वमासीत्पारावती खगी ॥
स च विद्याधरवरः पतिरस्याः खगोभवत्
prāsādetra mamaitābhyāmuṣitaṃ suciraṃ sukham ||
rajaḥprāsādasaṃlagnaṃ nunnaṃ pakṣānilaiḥ punaḥ
||29||प्रासादेत्र ममैताभ्यामुषितं सुचिरं सुखम् ॥
रजःप्रासादसंलग्नं नुन्नं पक्षानिलैः पुनः
upariṣṭādadhastācca kṛtā bahvyaḥ pradakṣiṇāḥ ||
vyomnā saṃcaramāṇābhyāṃ saṃcaradbhyāṃ mamājire
||130||उपरिष्टादधस्ताच्च कृता बह्व्यः प्रदक्षिणाः ॥
व्योम्ना संचरमाणाभ्यां संचरद्भ्यां ममाजिरे
snātaṃ caturnade tīrthe pītaṃ tatrāṃbu cāsakṛt ||
ābhyāṃ kalaravābhyāṃ ca kṛtaḥ kalaravo mude
||31||स्नातं चतुर्नदे तीर्थे पीतं तत्रांबु चासकृत् ॥
आभ्यां कलरवाभ्यां च कृतः कलरवो मुदे
etābhyāṃ sthiracetobhyāṃ muditābhyāmatīva hi ||
dṛṣṭāni kautukānyatra mama bhaktaiḥ kṛtāni vai
||32||एताभ्यां स्थिरचेतोभ्यां मुदिताभ्यामतीव हि ॥
दृष्टानि कौतुकान्यत्र मम भक्तैः कृतानि वै
amūbhyāṃ bahuśo dṛṣṭā mama maṃgaladīpikāḥ ||
pītaṃ śrutipuṭābhyāṃ ca mama nāmākṣarāmṛtam
||33||अमूभ्यां बहुशो दृष्टा मम मंगलदीपिकाः ॥
पीतं श्रुतिपुटाभ्यां च मम नामाक्षरामृतम्
tiryagyoniprabhāvena na mṛtau mama sannidhau ||
mṛtaṃ puryāmayodhyāyāṃ kāśīprāptikṛti dhruvam
||34||तिर्यग्योनिप्रभावेन न मृतौ मम सन्निधौ ॥
मृतं पुर्यामयोध्यायां काशीप्राप्तिकृति ध्रुवम्
ayodhyānidhanādeṣā ratnadīpasutābhavat ||
patiḥ pārāvato'syāḥ sa jāto vidyādharāṃgajaḥ
||35||अयोध्यानिधनादेषा रत्नदीपसुताभवत् ॥
पतिः पारावतोऽस्याः स जातो विद्याधरांगजः
eṣā prabhāvatī nāgī nāgarājasya padminaḥ ||
iha janmani kanyāsītpūrvaṃ janma bravīmi vaḥ
||36||एषा प्रभावती नागी नागराजस्य पद्मिनः ॥
इह जन्मनि कन्यासीत्पूर्वं जन्म ब्रवीमि वः
triśikhasyorageṃdrasya sutā ceyaṃ kalāvatī ||
etasyā api vṛttāṃtaṃ niśāmayata vacmyaham
||37||त्रिशिखस्योरगेंद्रस्य सुता चेयं कलावती ॥
एतस्या अपि वृत्तांतं निशामयत वच्म्यहम्
bhavāṃtare tṛtīye'taḥ kanye cārāyaṇasya ha ||
āstāṃ maharṣeḥ śīlāḍhye premavatyau parasparam
||38||भवांतरे तृतीयेऽतः कन्ये चारायणस्य ह ॥
आस्तां महर्षेः शीलाढ्ये प्रेमवत्यौ परस्परम्
pitrā cārāyaṇenāpi tābhyāṃ saṃpreritena te ||
āmuṣyāyaṇa putrāya datte nārāyaṇāya hi
||39||पित्रा चारायणेनापि ताभ्यां संप्रेरितेन ते ॥
आमुष्यायण पुत्राय दत्ते नारायणाय हि
aprāptayauvanaḥ sotha samidāharaṇāya vai ||
gato vidhivaśāddaṣṭo daṃdaśūkena kānane
||140||अप्राप्तयौवनः सोथ समिदाहरणाय वै ॥
गतो विधिवशाद्दष्टो दंदशूकेन कानने
bhavānīgautamī nāmnyo te tu cārāyaṇāṃgaje ||
vaidhavya duḥkhamāpanne dainyagraste babhūvatuḥ
||41||भवानीगौतमी नाम्न्यो ते तु चारायणांगजे ॥
वैधव्य दुःखमापन्ने दैन्यग्रस्ते बभूवतुः
ataeva prayatnena pariṇetā vivarjayet ||
devatāsaridāhvānāṃ kanyā pāṇigrahe sudhīḥ
||42||अतएव प्रयत्नेन परिणेता विवर्जयेत् ॥
देवतासरिदाह्वानां कन्या पाणिग्रहे सुधीः
atharṣeḥ kasyaciddaivādāśrame paramādbhute ||
raṃbhāphalānyadattāni mohājjagṛhatustadā
||43||अथर्षेः कस्यचिद्दैवादाश्रमे परमाद्भुते ॥
रंभाफलान्यदत्तानि मोहाज्जगृहतुस्तदा
kṛtvā māsopavāsādi vratāni brāhmaṇāṃgaje ||
avāpya nidhanaṃ kālācchākhāmṛgyau babhūvatuḥ
||44||कृत्वा मासोपवासादि व्रतानि ब्राह्मणांगजे ॥
अवाप्य निधनं कालाच्छाखामृग्यौ बभूवतुः
phalacauryavipākena vānarītvaṃ tayorabhūt ||
śīlarakṣaṇadharmeṇa kāśyāṃ janimavāpatuḥ
||45||फलचौर्यविपाकेन वानरीत्वं तयोरभूत् ॥
शीलरक्षणधर्मेण काश्यां जनिमवापतुः
sa ca nārāyaṇo vipraḥ pitṛśuśrūṣaṇavrataḥ ||
daṣṭopi daṃdaśūkena kāśyāṃ pārāvatobhavat
||46||स च नारायणो विप्रः पितृशुश्रूषणव्रतः ॥
दष्टोपि दंदशूकेन काश्यां पारावतोभवत्
evaṃ bhavāṃtarecāsīdetayoḥ patireṣa kaḥ ||
tisṛṇāṃ bhavatīnāṃ ca bhāvī bhartādhunāpi hi
||47||एवं भवांतरेचासीदेतयोः पतिरेष कः ॥
तिसृणां भवतीनां च भावी भर्ताधुनापि हि
prāsādasyāsya pārśve tu nyagrodhastu mahānabhūt ||
tasmiñśākhini śākhāḍhye śākhāmṛgyau babhūvatuḥ
||48||प्रासादस्यास्य पार्श्वे तु न्यग्रोधस्तु महानभूत् ॥
तस्मिञ्शाखिनि शाखाढ्ये शाखामृग्यौ बभूवतुः
catuḥsrotasvinī tīrthe krīḍayā ca mamajjatuḥ ||
papatuścāpi pānīyaṃ tasmiṃstīrthaṃ tṛṣāture
||49||चतुःस्रोतस्विनी तीर्थे क्रीडया च ममज्जतुः ॥
पपतुश्चापि पानीयं तस्मिंस्तीर्थं तृषातुरे
jātisvabhāvacāpalyātkrīḍaṃtyau ca pradakṣiṇam ||
cakraturbahukṛtvaśca liṃgaṃ dadṛśaturbahu
||150||जातिस्वभावचापल्यात्क्रीडंत्यौ च प्रदक्षिणम् ॥
चक्रतुर्बहुकृत्वश्च लिंगं ददृशतुर्बहु
vicaraṃtyāviti svairaṃ tatra nyagrodha sannidhau ||
kenacidyogiveṣeṇa pāśena ca niyaṃtrite
||51||विचरंत्याविति स्वैरं तत्र न्यग्रोध सन्निधौ ॥
केनचिद्योगिवेषेण पाशेन च नियंत्रिते
bhikṣārthaṃ śikṣite tena tadutplutyādi nartanam ||
atha te kvāpi markaṭyau kāladharmavaśaṃgate
||52||भिक्षार्थं शिक्षिते तेन तदुत्प्लुत्यादि नर्तनम् ॥
अथ ते क्वापि मर्कट्यौ कालधर्मवशंगते
kāśīvāsaja puṇyena trailocanyānusevayā ||
prādakṣiṇyādirūpiṇyā jāte nāgasute iti
||53||काशीवासज पुण्येन त्रैलोचन्यानुसेवया ॥
प्रादक्षिण्यादिरूपिण्या जाते नागसुते इति
adhunā taṃ patiṃ prāpya vidyādharakumārakam ||
nirviśya svargabhogāṃśca kāśyāṃ nirvṛtimeṣyatha
||54||अधुना तं पतिं प्राप्य विद्याधरकुमारकम् ॥
निर्विश्य स्वर्गभोगांश्च काश्यां निर्वृतिमेष्यथ
yadalpamapi vai kāśyāṃ kṛtaṃ karma śubhāvaham ||
tasya mokṣaḥ parīpāko niścitaṃ madanugrahāt
||55||यदल्पमपि वै काश्यां कृतं कर्म शुभावहम् ॥
तस्य मोक्षः परीपाको निश्चितं मदनुग्रहात्
trilokyā api sarvasyāḥ śreṣṭhā vārāṇasī purī ||
tatopi liṃgamoṃkāraṃ tatopyatra trilocanam
||56||त्रिलोक्या अपि सर्वस्याः श्रेष्ठा वाराणसी पुरी ॥
ततोपि लिंगमोंकारं ततोप्यत्र त्रिलोचनम्
tiṣṭhamānotra liṃgehaṃ bhaktamuktiṃ diśāmyaham ||
tataḥ sarvaprayatnena kāśyāṃ pūjyastrilocanaḥ
||57||तिष्ठमानोत्र लिंगेहं भक्तमुक्तिं दिशाम्यहम् ॥
ततः सर्वप्रयत्नेन काश्यां पूज्यस्त्रिलोचनः
ityuktvā devadeveśastatprāsādāṃtaraṃ viśat ||
avācyarūpamāsādya sthūlaṃ tribhuvanādapi
||58||इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तत्प्रासादांतरं विशत् ॥
अवाच्यरूपमासाद्य स्थूलं त्रिभुवनादपि
tāśca svaṃ svaṃ padaṃ prāpya tadvṛttāṃtamaśeṣataḥ ||
svamātṛpurataścoktvā kṛtakṛtyā ivābhavan
||59||ताश्च स्वं स्वं पदं प्राप्य तद्वृत्तांतमशेषतः ॥
स्वमातृपुरतश्चोक्त्वा कृतकृत्या इवाभवन्
ekadā mādhave māsi mahāyātrā samāgatā ||
vidyādharāstathā nāgā militāḥ saparicchadāḥ
||160||एकदा माधवे मासि महायात्रा समागता ॥
विद्याधरास्तथा नागा मिलिताः सपरिच्छदाः
virajaske mahākṣetre trilocanasamīpataḥ ||
devasya varadānācca pṛṣṭvānyonyaṃ kulāvalīm
||61||विरजस्के महाक्षेत्रे त्रिलोचनसमीपतः ॥
देवस्य वरदानाच्च पृष्ट्वान्योन्यं कुलावलीम्
vidyādharāya tā nāgaiḥ kanyāstisropi kalpitāḥ ||
maṃdāradāmā saṃtuṣṭaḥ prāpya tacca snuṣātrayam
||62||विद्याधराय ता नागैः कन्यास्तिस्रोपि कल्पिताः ॥
मंदारदामा संतुष्टः प्राप्य तच्च स्नुषात्रयम्
ratnadīpaśca nāgeṃdraḥ padmī ca bhujageśvaraḥ ||
triśikhopi phaṇīṃdraśca hṛṣṭā ete trayopi ca
||63||रत्नदीपश्च नागेंद्रः पद्मी च भुजगेश्वरः ॥
त्रिशिखोपि फणींद्रश्च हृष्टा एते त्रयोपि च
jāmātaraṃ samāsādya śubhaṃ parimalālayam ||
anyonyaṃ svajanāste tu mudā vikasitekṣaṇāḥ
||64||जामातरं समासाद्य शुभं परिमलालयम् ॥
अन्योन्यं स्वजनास्ते तु मुदा विकसितेक्षणाः
vivāhotsava mākalpya svaṃ svaṃ bhuvanamāviśan ||
trilocanasya liṃgasya varṇayaṃtotigauravam
||65||विवाहोत्सव माकल्प्य स्वं स्वं भुवनमाविशन् ॥
त्रिलोचनस्य लिंगस्य वर्णयंतोतिगौरवम्
sa ca vidyādharaḥ śrīmānnāgībhirvipulaṃ sukham ||
bhuktvā vārāṇasīṃ prāpya saṃsevyātha trilocanam
||66||स च विद्याधरः श्रीमान्नागीभिर्विपुलं सुखम् ॥
भुक्त्वा वाराणसीं प्राप्य संसेव्याथ त्रिलोचनम्
gāyangītaṃ sumadhuraṃ nāgībhiḥ sahitaḥ kṛtī ||
ātmānaṃ cātisaṃsmṛtya madhye liṃgaṃ layaṃ gataḥ
||67||गायन्गीतं सुमधुरं नागीभिः सहितः कृती ॥
आत्मानं चातिसंस्मृत्य मध्ये लिंगं लयं गतः
skaṃda uvāca
trilocanasya mahimā kalau devena gopitaḥ ||
atolpasattvā manujā na talliṃgamupāsate
||68||त्रिलोचनस्य महिमा कलौ देवेन गोपितः ॥
अतोल्पसत्त्वा मनुजा न तल्लिंगमुपासते
trilocanakathāmetāṃ śrutvā pāpānvitopyaho ||
vipāpmā jāyate martyo labhate ca parāṃ gatim
||169||त्रिलोचनकथामेतां श्रुत्वा पापान्वितोप्यहो ॥
विपाप्मा जायते मर्त्यो लभते च परां गतिम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe trilocanaprabhāvonāma ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ || 76 ||