nirṛtivaruṇalokavarṇanam
śivaśarmovāca
nairṛtādīn kramāllokānākhyātaṃ puruṣottamau ||
puruṣottamapādābjaparāgoddhūsarālakau
||1||नैर्ऋतादीन् क्रमाल्लोकानाख्यातं पुरुषोत्तमौ ॥
पुरुषोत्तमपादाब्जपरागोद्धूसरालकौ
gaṇāvūcatuḥ
ākarṇaya mahābhāga saṃyaminyāḥ purīṃ parām ||
dikpaternirṛtasyāsau puṇyāpuṇyajanoṣitā
||2||आकर्णय महाभाग संयमिन्याः पुरीं पराम् ॥
दिक्पतेर्निर्ऋतस्यासौ पुण्यापुण्यजनोषिता
rākṣasānivasaṃtyasyāmaparadrohiṇaḥ sadā ||
jātimātreṇa rakṣāṃsi vṛttaiḥ puṇyajanā ime
||3||राक्षसानिवसंत्यस्यामपरद्रोहिणः सदा ॥
जातिमात्रेण रक्षांसि वृत्तैः पुण्यजना इमे
smṛtyuktaśrutivartmāno jātavarṇāvareṣvapi ||
nādriyaṃte'nnapānānāmasmṛtyuktaṃ kadācana
||4||स्मृत्युक्तश्रुतिवर्त्मानो जातवर्णावरेष्वपि ॥
नाद्रियंतेऽन्नपानानामस्मृत्युक्तं कदाचन
paradāra paradravya paradrohaparāṅmukhāḥ ||
jātājātau nikṛṣṭāyāmapipuṇyānusāriṇaḥ
||5||परदार परद्रव्य परद्रोहपराङ्मुखाः ॥
जाताजातौ निकृष्टायामपिपुण्यानुसारिणः
dvijātibhaktyutpannārthairātmānaṃ poṣayaṃti ye ||
sadā saṃkucitāṃgāśca dvijasaṃbhāṣaṇādiṣu
||6||द्विजातिभक्त्युत्पन्नार्थैरात्मानं पोषयंति ये ॥
सदा संकुचितांगाश्च द्विजसंभाषणादिषु
āhūtā vastravadanā vadaṃti dvijasaṃnidhau ||
jayajīvabhagonātha svāminniti hi vādinaḥ
||7||आहूता वस्त्रवदना वदंति द्विजसंनिधौ ॥
जयजीवभगोनाथ स्वामिन्निति हि वादिनः
tīrthasnānaparānityaṃ nityaṃ devaparāyaṇāḥ ||
dvijeṣu nityaṃ praṇatāḥ svanāmākhyānapūrvakam
||8||तीर्थस्नानपरानित्यं नित्यं देवपरायणाः ॥
द्विजेषु नित्यं प्रणताः स्वनामाख्यानपूर्वकम्
dama dāna dayā kṣāṃti śauceṃdriya vinigrahāḥ ||
asteya satyāhiṃsāśca sarveṣāṃ dharmahetavaḥ
||9||दम दान दया क्षांति शौचेंद्रिय विनिग्रहाः ॥
अस्तेय सत्याहिंसाश्च सर्वेषां धर्महेतवः
āvaśyeṣu sadodyuktā ye jātā yatrakutracit ||
sarvabhogasamṛddhāste vasaṃtyatra purottame
||10||आवश्येषु सदोद्युक्ता ये जाता यत्रकुत्रचित् ॥
सर्वभोगसमृद्धास्ते वसंत्यत्र पुरोत्तमे
mlecchā api sutīrtheṣu ye mṛtānātmaghātakāḥ ||
vihāya kāśīṃ nirvāṇa viśrāṇāṃte'tra bhoginaḥ
||11||म्लेच्छा अपि सुतीर्थेषु ये मृतानात्मघातकाः ॥
विहाय काशीं निर्वाण विश्राणांतेऽत्र भोगिनः
aṃdhaṃ tamo viśeyuste ye caivātmahano janāḥ ||
bhuktvā nirayasāhasraṃ te ca syurgrāmasūkarāḥ
||12||अंधं तमो विशेयुस्ते ये चैवात्महनो जनाः ॥
भुक्त्वा निरयसाहस्रं ते च स्युर्ग्रामसूकराः
ātmaghāto na kartavyastasmātkvāpi vipaścitā ||
ihāpi ca paratrāpi na śubhānyātmaghātinām
||13||आत्मघातो न कर्तव्यस्तस्मात्क्वापि विपश्चिता ॥
इहापि च परत्रापि न शुभान्यात्मघातिनाम्
yatheṣṭamaraṇaṃ kecidāhustattvāvabodhakāḥ ||
prayāge sarvatīrthānāṃ rājñisarvābhilāṣade
||14||यथेष्टमरणं केचिदाहुस्तत्त्वावबोधकाः ॥
प्रयागे सर्वतीर्थानां राज्ञिसर्वाभिलाषदे
aṃtyajā api ye keciddayādharmānusāriṇaḥ ||
paropakṛtiniṣṭhāste vasaṃtyatra tu sattamāḥ
||15||अंत्यजा अपि ये केचिद्दयाधर्मानुसारिणः ॥
परोपकृतिनिष्ठास्ते वसंत्यत्र तु सत्तमाः
asya svarūpaṃ vakṣyāvo dikpateḥ kṣaṇataḥ śṛṇu ||
madhye viṃdhyāṭavi purā pakkaṇasthajanāgraṇīḥ
||15||अस्य स्वरूपं वक्ष्यावो दिक्पतेः क्षणतः शृणु ॥
मध्ये विंध्याटवि पुरा पक्कणस्थजनाग्रणीः
pallīpatirabhūdugraḥ piṃgākṣa iti viśrutaḥ ||
nirviṃdhyāyāstaṭe śūraḥ krūrakarmaparāṅmukhaḥ
||17||पल्लीपतिरभूदुग्रः पिंगाक्ष इति विश्रुतः ॥
निर्विंध्यायास्तटे शूरः क्रूरकर्मपराङ्मुखः
ghātayeddūrasaṃsthopi yaḥ pāṃthaparipaṃthinaḥ ||
vyāghrādīn duṣṭasattvāṃśca sa hinasti prayatnataḥ
||18||घातयेद्दूरसंस्थोपि यः पांथपरिपंथिनः ॥
व्याघ्रादीन् दुष्टसत्त्वांश्च स हिनस्ति प्रयत्नतः
jīvenmṛgayu dharmeṇa tatrāpi karuṇāparaḥ ||
na viśvastānpakṣimṛgānna suptānna vyavāyinaḥ
||19||जीवेन्मृगयु धर्मेण तत्रापि करुणापरः ॥
न विश्वस्तान्पक्षिमृगान्न सुप्तान्न व्यवायिनः
na toyagṛdhnūnna śiśūnnāṃtarvartnitvalakṣaṇān ||
sa ghātayati dharmajño jātidharmaparāṅmukhaḥ
||20||न तोयगृध्नून्न शिशून्नांतर्वर्त्नित्वलक्षणान् ॥
स घातयति धर्मज्ञो जातिधर्मपराङ्मुखः
śramāturebhyaḥ pāṃthebhyaḥ sa viśrāmaṃ prayacchati ||
haretkṣudhā kṣudhārtānāmupānaddo'nupānahe
||21||श्रमातुरेभ्यः पांथेभ्यः स विश्रामं प्रयच्छति ॥
हरेत्क्षुधा क्षुधार्तानामुपानद्दोऽनुपानहे
mṛgattvacotimṛdulā vivastrebhyātisarjati ||
anuvrajati kāṃtāre prāṃtare pathikānpathi
||22||मृगत्त्वचोतिमृदुला विवस्त्रेभ्यातिसर्जति ॥
अनुव्रजति कांतारे प्रांतरे पथिकान्पथि
na jighṛkṣati tebhyorthamabhayaṃ ceti yacchati ||
āviṃdhyāṭavi me nāma grāhyaṃ duṣṭabhayāpaham
||23||न जिघृक्षति तेभ्योर्थमभयं चेति यच्छति ॥
आविंध्याटवि मे नाम ग्राह्यं दुष्टभयापहम्
nityaṃ kārpaṭikānsarvān sa putreṇa prapaśyati ||
tepi ca pratitīrthaṃ hi tamāśīrvādayaṃ ti vai
||24||नित्यं कार्पटिकान्सर्वान् स पुत्रेण प्रपश्यति ॥
तेपि च प्रतितीर्थं हि तमाशीर्वादयं ति वै
iti tiṣṭhati piṃgākṣe sāṭavī nagarāyitā ||
adhvanīne 'dhvagānkopi na ruṇaddhi sasādhvasaḥ
||25||इति तिष्ठति पिंगाक्षे साटवी नगरायिता ॥
अध्वनीने ऽध्वगान्कोपि न रुणद्धि ससाध्वसः
kadācittatpitṛvyeṇa samīpa grāmavāsinā ||
śrutaḥ kārpaṭikānāṃ hi sārthaḥ sārtho mahāsvanaḥ
||205||कदाचित्तत्पितृव्येण समीप ग्रामवासिना ॥
श्रुतः कार्पटिकानां हि सार्थः सार्थो महास्वनः
lubdhakastaddhane lubdhaḥ kṣudrastannidhanodyataḥ ||
sa rurodha tamadhvānamagre gatvā'tigūḍhavat
||27||लुब्धकस्तद्धने लुब्धः क्षुद्रस्तन्निधनोद्यतः ॥
स रुरोध तमध्वानमग्रे गत्वाऽतिगूढवत्
tadā yupyasyaśeṣeṇa piṃgākṣo mṛgayāṃ gataḥ ||
tasminnaraṇye tanmārgaṃ nikaṣādhyuṣito niśi
||28||तदा युप्यस्यशेषेण पिंगाक्षो मृगयां गतः ॥
तस्मिन्नरण्ये तन्मार्गं निकषाध्युषितो निशि
paraprāṇadruhāṃ puṃsāṃ na siddhyeyurmanorathāḥ ||
viśvaṃ kuśalitenaitadviśveśaparirakṣitam
||29||परप्राणद्रुहां पुंसां न सिद्ध्येयुर्मनोरथाः ॥
विश्वं कुशलितेनैतद्विश्वेशपरिरक्षितम्
na ciṃtayedaniṣṭāni tasmātkṛṣṭiḥ kadācana ||
vidhidṛṣṭaṃ yato bhāvi kaluṣaṃbhāvi kevalam
||30||न चिंतयेदनिष्टानि तस्मात्कृष्टिः कदाचन ॥
विधिदृष्टं यतो भावि कलुषंभावि केवलम्
tasmādātmasukhaṃprepsu riṣṭāniṣṭaṃ na ciṃtayet ||
ciṃtayeccettadāciṃtyo mokṣopāyo na cetaraḥ
||31||तस्मादात्मसुखंप्रेप्सु रिष्टानिष्टं न चिंतयेत् ॥
चिंतयेच्चेत्तदाचिंत्यो मोक्षोपायो न चेतरः
vyuṣṭāyāmathayāminyāmabhūtkolāhalo mahān ||
ghātayadhvaṃ pātayadhvaṃ nagnayadhvaṃ drutaṃ bhaṭāḥ
||32||व्युष्टायामथयामिन्यामभूत्कोलाहलो महान् ॥
घातयध्वं पातयध्वं नग्नयध्वं द्रुतं भटाः
mā mārayadhvaṃ trāyadhvaṃ bhaṭāḥ kārpaṭikā vayam ||
anāyāsaṃ luṃṭhayadhvaṃ nayadhvaṃ ca yadasti naḥ
||33||मा मारयध्वं त्रायध्वं भटाः कार्पटिका वयम् ॥
अनायासं लुंठयध्वं नयध्वं च यदस्ति नः
vayaṃ pāṃthā anāthāḥ smo viśvanāthaparāyaṇāḥ ||
sanāthāste na dūraṃ sanāthatāṃ pathiko'paraḥ
||34||वयं पांथा अनाथाः स्मो विश्वनाथपरायणाः ॥
सनाथास्ते न दूरं सनाथतां पथिकोऽपरः
vayaṃ piṃgākṣaviśvāsādasminmārge'kutobhayāḥ ||
yātāyātaṃ sadā kurmaḥ sa ca dūra ito vanāt
||35||वयं पिंगाक्षविश्वासादस्मिन्मार्गेऽकुतोभयाः ॥
यातायातं सदा कुर्मः स च दूर इतो वनात्
iti śrutvā'tha piṃgākṣo bhaṭaḥ kārpaṭikeritama ||
dūrānmā bhaiṣṭa mābhaiṣṭa bruvanniti samāgataḥ
||36||इति श्रुत्वाऽथ पिंगाक्षो भटः कार्पटिकेरितम ॥
दूरान्मा भैष्ट माभैष्ट ब्रुवन्निति समागतः
tatkarmasūtrairākṛṣṭo bhillaḥkārpaṭikapriyaḥ ||
tūrṇaṃ tadāyuṣyamiva tatropasthitavān kṣaṇāt
||37||तत्कर्मसूत्रैराकृष्टो भिल्लःकार्पटिकप्रियः ॥
तूर्णं तदायुष्यमिव तत्रोपस्थितवान् क्षणात्
koyaṃkoyaṃ durācāraḥ piṃgākṣe mayi jīvati ||
ulluluṃṭhayiṣuḥ pāṃthānprāṇaliṃgasamānmama
||38||कोयंकोयं दुराचारः पिंगाक्षे मयि जीवति ॥
उल्लुलुंठयिषुः पांथान्प्राणलिंगसमान्मम
iti tadvākyamākarṇya tārākṣastatpitṛvyakaḥ ||
dhanalobhena piṃgākṣe pāpaṃ pāpo vyaciṃtayat
||39||इति तद्वाक्यमाकर्ण्य ताराक्षस्तत्पितृव्यकः ॥
धनलोभेन पिंगाक्षे पापं पापो व्यचिंतयत्
kuladharmaṃ vyapāsyaiṣa vartate kulapāṃsanaḥ ||
ciraṃ ciṃtitamadyāmuṃ ghātayiṣyāmyasaṃśayam
||40||कुलधर्मं व्यपास्यैष वर्तते कुलपांसनः ॥
चिरं चिंतितमद्यामुं घातयिष्याम्यसंशयम्
vicāryeti sa duṣṭātmā bhṛtyānājñāpayatkrudhā ||
ādāvenaṃ ghātayaṃtu tataḥ kārpaṭikānimān
||41||विचार्येति स दुष्टात्मा भृत्यानाज्ञापयत्क्रुधा ॥
आदावेनं घातयंतु ततः कार्पटिकानिमान्
tato 'yudhyandurācārāstenaikena ca te'khilāḥ ||
yathākathaṃcittānanayatsa ca svāvasathāṃtikam
||42||ततो ऽयुध्यन्दुराचारास्तेनैकेन च तेऽखिलाः ॥
यथाकथंचित्ताननयत्स च स्वावसथांतिकम्
ācchinnaṃ hi dhanurvāṇaṃ chinnaṃ sannahanaṃ śaraiḥ ||
asūdayiṣyametāṃstadabhaviṣyaṃ yadīśvaraḥ
||43||आच्छिन्नं हि धनुर्वाणं छिन्नं सन्नहनं शरैः ॥
असूदयिष्यमेतांस्तदभविष्यं यदीश्वरः
abhilapyanniti prāṇānatyākṣītsa parārthataḥ ||
tepi kārpaṭikāḥ prāptāstatpallīṃ gatasādhvasāḥ
||44||अभिलप्यन्निति प्राणानत्याक्षीत्स परार्थतः ॥
तेपि कार्पटिकाः प्राप्तास्तत्पल्लीं गतसाध्वसाः
yā matistvaṃtakāle syādgatistadanurūpataḥ ||
digīśatvamataḥ prāpto nirṛtyāṃ nairṛteśvaraḥ
||45||या मतिस्त्वंतकाले स्याद्गतिस्तदनुरूपतः ॥
दिगीशत्वमतः प्राप्तो निर्ऋत्यां नैर्ऋतेश्वरः
itthamasya svarūpaṃ te āvābhyāṃ samudīritam ||
etasyottarato loko varuṇasyāyamadbhutaḥ
||46||इत्थमस्य स्वरूपं ते आवाभ्यां समुदीरितम् ॥
एतस्योत्तरतो लोको वरुणस्यायमद्भुतः
kūpavāpītaḍāgānāṃ kartāro nirmalairdhanaiḥ ||
iha loke mahīyaṃte vāruṇe varuṇaprabhāḥ
||47||कूपवापीतडागानां कर्तारो निर्मलैर्धनैः ॥
इह लोके महीयंते वारुणे वरुणप्रभाः
nirjale jaladātāraḥ parasaṃtāpahāriṇaḥ ||
arthibhyo ye prayacchaṃti citracchatrakamaṃḍalūn
||48||निर्जले जलदातारः परसंतापहारिणः ॥
अर्थिभ्यो ये प्रयच्छंति चित्रच्छत्रकमंडलून्
pānīyaśālikāḥ kuryurnānopaskarasaṃyutāḥ ||
dadyurdharmaghaṭāṃścāpi sugaṃdhodakapūritān
||49||पानीयशालिकाः कुर्युर्नानोपस्करसंयुताः ॥
दद्युर्धर्मघटांश्चापि सुगंधोदकपूरितान्
aśvatthasekaṃ ye kuryuḥ pathi pādaparopakāḥ ||
viśrāmaśālākartāraḥ śrāṃtasaṃtāpanodakāḥ
||50||अश्वत्थसेकं ये कुर्युः पथि पादपरोपकाः ॥
विश्रामशालाकर्तारः श्रांतसंतापनोदकाः
grīṣmoṣprahaṃti māyūrapicchādi racitānyapi ||
citrāṇi tālavṛṃtāni vitaraṃti tapāgame
||51||ग्रीष्मोष्प्रहंति मायूरपिच्छादि रचितान्यपि ॥
चित्राणि तालवृंतानि वितरंति तपागमे
rasavaṃti sugaṃdhīni himavaṃti tapartuṣu ||
viśrāṇayaṃti vā tṛpti pānakāni prayatnataḥ
||52||रसवंति सुगंधीनि हिमवंति तपर्तुषु ॥
विश्राणयंति वा तृप्ति पानकानि प्रयत्नतः
ikṣukṣetrāṇi saṃkalpya brāhmaṇebhyo dadatyapi ||
tathā nānāprakārāṃśca vikārānaikṣavānbahūn
||53||इक्षुक्षेत्राणि संकल्प्य ब्राह्मणेभ्यो ददत्यपि ॥
तथा नानाप्रकारांश्च विकारानैक्षवान्बहून्
gorasānāṃ pradātārastathā gomahiṣīpradāḥ ||
dhārāmaṃḍapakartāraśchāyāmaṃḍapakāriṇaḥ
||54||गोरसानां प्रदातारस्तथा गोमहिषीप्रदाः ॥
धारामंडपकर्तारश्छायामंडपकारिणः
devālayeṣu ye dadyurbahudhārāgalaṃtikāḥ ||
tīrthe vā karahartārastīrthamārgāvanejakā.
||55||देवालयेषु ये दद्युर्बहुधारागलंतिकाः ॥
तीर्थे वा करहर्तारस्तीर्थमार्गावनेजका.
abhayaṃ ye prayacchaṃti bhayārtodyata pāṇayaḥ ||
nirbhayā vāruṇe loke te vasaṃti lasaṃti ca
||56||अभयं ये प्रयच्छंति भयार्तोद्यत पाणयः ॥
निर्भया वारुणे लोके ते वसंति लसंति च
vipāśayaṃti ye puṇyā durvṛtaiḥ kaṃṭhapāśitān ||
te pāśapāṇe lokesminnivasaṃtyakutobhayāḥ
||57||विपाशयंति ये पुण्या दुर्वृतैः कंठपाशितान् ॥
ते पाशपाणे लोकेस्मिन्निवसंत्यकुतोभयाः
naukādyupāyairna dyādau pāṃthānye tārayaṃtyapi ||
tārayaṃtyapi duḥkhābdhestatra nāgarikā dvija
||58||नौकाद्युपायैर्न द्यादौ पांथान्ये तारयंत्यपि ॥
तारयंत्यपि दुःखाब्धेस्तत्र नागरिका द्विज
ghaṭṭānpuṇyataṭinyāderbaṃdhayaṃti śilādibhiḥ ||
toyārthisukhasiddhyarthaṃ ye narāstetra bhoginaḥ
||59||घट्टान्पुण्यतटिन्यादेर्बंधयंति शिलादिभिः ॥
तोयार्थिसुखसिद्ध्यर्थं ये नरास्तेत्र भोगिनः
vitarpayaṃti ye puṇyāstṛṣitāñśītalairjalaiḥ ||
te'tra vai vāruṇe loke sukhasaṃtatibhāginaḥ
||60||वितर्पयंति ये पुण्यास्तृषिताञ्शीतलैर्जलैः ॥
तेऽत्र वै वारुणे लोके सुखसंततिभागिनः
jalāśayānāṃ sarveṣāmayamekatamaḥ patiḥ ||
pracetā yādasāṃnāthaḥ sākṣī sarveṣukarmasu
||61||जलाशयानां सर्वेषामयमेकतमः पतिः ॥
प्रचेता यादसांनाथः साक्षी सर्वेषुकर्मसु
asyotpattiṃ śṛṇu patervaruṇasyamahātmanaḥ ||
āsīnmunirameyātmā kardamasya prajāpateḥ
||62||अस्योत्पत्तिं शृणु पतेर्वरुणस्यमहात्मनः ॥
आसीन्मुनिरमेयात्मा कर्दमस्य प्रजापतेः
śuciṣmāniti vikhyātastanayo vinayocitaḥ ||
sthairya mādhurya dhairyādyairguṇairupacitohitaḥ
||63||शुचिष्मानिति विख्यातस्तनयो विनयोचितः ॥
स्थैर्य माधुर्य धैर्याद्यैर्गुणैरुपचितोहितः
acchode sarasi snātuṃ sa gato bālakaiḥ saha ||
jalakrīḍanasaṃsaktaṃ śiśumāro haracca tam
||64||अच्छोदे सरसि स्नातुं स गतो बालकैः सह ॥
जलक्रीडनसंसक्तं शिशुमारो हरच्च तम्
tatastasminmunisute hṛte'tyāhitaśaṃsibhiḥ ||
taiḥ samāgatya śiśubhiḥ kathitaṃ tatpituḥ puraḥ
||65||ततस्तस्मिन्मुनिसुते हृतेऽत्याहितशंसिभिः ॥
तैः समागत्य शिशुभिः कथितं तत्पितुः पुरः
harārcanopaviṣṭasya samādhau niścalātmanaḥ ||
śrutabālavipatteśca cacāla na manoharāt
||66||हरार्चनोपविष्टस्य समाधौ निश्चलात्मनः ॥
श्रुतबालविपत्तेश्च चचाल न मनोहरात्
adhikaṃ śīlayāmāsa sa sarvajñaṃ trilocanam ||
paśyañśaṃbhoḥ samīpe sa bhuvanāni caturdaśa
||67||अधिकं शीलयामास स सर्वज्ञं त्रिलोचनम् ॥
पश्यञ्शंभोः समीपे स भुवनानि चतुर्दश
nānā bhūtāni bhūtāni brahmāṃḍāṃtargatāni ca ||
caṃdrasūryarkṣatārāśca parvatānsarito drumān
||68||नाना भूतानि भूतानि ब्रह्मांडांतर्गतानि च ॥
चंद्रसूर्यर्क्षताराश्च पर्वतान्सरितो द्रुमान्
samudrānaṃtarīyāṇi hyaraṇyānīssarāṃsi ca ||
nānā devanikāyāṃśca bahvīrdiviṣadāṃ purīḥ
||69||समुद्रानंतरीयाणि ह्यरण्यानीस्सरांसि च ॥
नाना देवनिकायांश्च बह्वीर्दिविषदां पुरीः
vāpīkūpataḍāgāni kulyāḥ puṣkariṇīrbahu ||
ekasminkvāpi sarasi jalakrīḍāparāyaṇān
||70||वापीकूपतडागानि कुल्याः पुष्करिणीर्बहु ॥
एकस्मिन्क्वापि सरसि जलक्रीडापरायणान्
bahūnmunikumārāṃśca majjanonmajjanādibhiḥ ||
karayaṃtravinirmuktatoyadhārābhiṣecanaiḥ
||71||बहून्मुनिकुमारांश्च मज्जनोन्मज्जनादिभिः ॥
करयंत्रविनिर्मुक्ततोयधाराभिषेचनैः
karatāḍitapānīyaśabdadiṅmukhanādibhiḥ ||
jalakhelanakairitthaṃ saṃsaktānbahubālakān
||72||करताडितपानीयशब्ददिङ्मुखनादिभिः ॥
जलखेलनकैरित्थं संसक्तान्बहुबालकान्
teṣāṃ madhye dadarśātha samādhisthaḥ sa kardamaḥ ||
svaṃ śiśuṃ śiśumāreṇa nīyamānaṃ suvihvalam
||73||तेषां मध्ये ददर्शाथ समाधिस्थः स कर्दमः ॥
स्वं शिशुं शिशुमारेण नीयमानं सुविह्वलम्
kayācijjaladevyātha tasmāccakrūrayādasaḥ ||
prasahya nītvodadhaye dṛṣṭavāṃstaṃ samarpitam
||74||कयाचिज्जलदेव्याथ तस्माच्चक्रूरयादसः ॥
प्रसह्य नीत्वोदधये दृष्टवांस्तं समर्पितम्
nirbhartsya saritāṃnāthaṃ kenacidrudrarūpiṇā ||
triśūlapāṇinetyuktaṃ krodhatāmrānanenaca
||75||निर्भर्त्स्य सरितांनाथं केनचिद्रुद्ररूपिणा ॥
त्रिशूलपाणिनेत्युक्तं क्रोधताम्राननेनच
kuto jalānāmadhipa śivabhaktasya bālakaḥ ||
prajāpateḥ kardamasya mahābhāgasya dhīmataḥ
||76||कुतो जलानामधिप शिवभक्तस्य बालकः ॥
प्रजापतेः कर्दमस्य महाभागस्य धीमतः
ajñātvā śivasāmarthyaṃ bhavatāciramāsitaḥ ||
bhayatrastena tadvākyaśravaṇāttamudanvatā
||77||अज्ञात्वा शिवसामर्थ्यं भवताचिरमासितः ॥
भयत्रस्तेन तद्वाक्यश्रवणात्तमुदन्वता
bālaṃ ratnairalaṃkṛtya baddhvā taṃ śiśumārakam ||
samarpitaṃ samānīya śaṃbhupādābjasaṃnidhau
||78||बालं रत्नैरलंकृत्य बद्ध्वा तं शिशुमारकम् ॥
समर्पितं समानीय शंभुपादाब्जसंनिधौ
natvā vijñāpayattaṃ ca nāparādhyāmyahaṃ vibho ||
anāthanāthaviśveśa bhaktāpattivināśana
||79||नत्वा विज्ञापयत्तं च नापराध्याम्यहं विभो ॥
अनाथनाथविश्वेश भक्तापत्तिविनाशन
bhaktakalpataro śaṃbho'nenāyaṃ duṣṭayādasā ||
anāyina mayā nātha bhavadbhaktajanārbhakaḥ
||80||भक्तकल्पतरो शंभोऽनेनायं दुष्टयादसा ॥
अनायिन मया नाथ भवद्भक्तजनार्भकः
gaṇena tena vijñāya śaṃbhoratha manogatam ||
pāśena baddhvā tadyādaḥ śiśuhaste samarpitam
||81||गणेन तेन विज्ञाय शंभोरथ मनोगतम् ॥
पाशेन बद्ध्वा तद्यादः शिशुहस्ते समर्पितम्
gṛhāṇemaṃ svatanayaṃ pārṣade śaṃkarājñayā ||
yāhi svabhavanaṃ vatsa bruvatīti sa kardamaḥ
||82||गृहाणेमं स्वतनयं पार्षदे शंकराज्ञया ॥
याहि स्वभवनं वत्स ब्रुवतीति स कर्दमः
samādhisamaye sarvamiti śṛṇvannudāradhīḥ ||
unmīlya nayane yāvatpraṇidhānaṃ visṛjya ca
||83||समाधिसमये सर्वमिति शृण्वन्नुदारधीः ॥
उन्मील्य नयने यावत्प्रणिधानं विसृज्य च
saṃpaśyate śiśuṃ tāvatpurataḥ samavaikṣata ||
gṛhītaśiśumāraṃ ca pārśve'laṃkṛtakarṇikam
||84||संपश्यते शिशुं तावत्पुरतः समवैक्षत ॥
गृहीतशिशुमारं च पार्श्वेऽलंकृतकर्णिकम्
toyārdrakākapakṣāgraṃ kaṣāyanayanāṃcalam ||
kiṃcidvirūkṣaṃ tvakkṣobhaṃ saṃbhramāpannamānasam
||85||तोयार्द्रकाकपक्षाग्रं कषायनयनांचलम् ॥
किंचिद्विरूक्षं त्वक्क्षोभं संभ्रमापन्नमानसम्
kṛtapraṇāmamāliṃgya jighraṃstanmukhapaṃkajam ||
punarjātamivāmaṃsta paśyaṃścāpi muhurmuhuḥ
||86||कृतप्रणाममालिंग्य जिघ्रंस्तन्मुखपंकजम् ॥
पुनर्जातमिवामंस्त पश्यंश्चापि मुहुर्मुहुः
śatānipaṃcavarṣāṇi praṇidhānasthitasya hi ||
kardamasya vyatītāni śaṃbhumarcayatastadā
||87||शतानिपंचवर्षाणि प्रणिधानस्थितस्य हि ॥
कर्दमस्य व्यतीतानि शंभुमर्चयतस्तदा
kardamopi ca tatkālamajñāsītkṣaṇasaṃgatam ||
yato na prabhavetkālo mahākālasya saṃnidhau
||88||कर्दमोपि च तत्कालमज्ञासीत्क्षणसंगतम् ॥
यतो न प्रभवेत्कालो महाकालस्य संनिधौ
tatastaṃ tanayaḥ pṛṣṭvā pitaraṃ praṇipatya ca ||
jagāma tūrṇaṃ tapase śrīmadvārāṇasīṃ purīm
||89||ततस्तं तनयः पृष्ट्वा पितरं प्रणिपत्य च ॥
जगाम तूर्णं तपसे श्रीमद्वाराणसीं पुरीम्
tatra taptvā tapo ghoraṃ liṃgaṃ saṃsthāpya śāṃbhavam ||
paṃcavarṣasahasrāṇi sthitaḥ pāṣāṇaniścalaḥ
||90||तत्र तप्त्वा तपो घोरं लिंगं संस्थाप्य शांभवम् ॥
पंचवर्षसहस्राणि स्थितः पाषाणनिश्चलः
āvirāsīnmahādevastuṣṭastattapasā tataḥ ||
uvāca kārdame brūhi kaṃ dadāmi varottamam
||91||आविरासीन्महादेवस्तुष्टस्तत्तपसा ततः ॥
उवाच कार्दमे ब्रूहि कं ददामि वरोत्तमम्
kārdamiruvāca
yadi nātha prasannosi bhaktānāmanukaṃpaka ||
sarvāsāmādhipatyaṃ me dehyapāṃ yādasāmapi
||92||यदि नाथ प्रसन्नोसि भक्तानामनुकंपक ॥
सर्वासामाधिपत्यं मे देह्यपां यादसामपि
iti śrutvā maheśānaḥ sarvaciṃtitadaḥ prabhuḥ ||
abhyaṣiṃcata taṃ tatra vāruṇe parame pade
||93||इति श्रुत्वा महेशानः सर्वचिंतितदः प्रभुः ॥
अभ्यषिंचत तं तत्र वारुणे परमे पदे
ratnānāmabdhijātānāmabdhīnāṃ saritāmapi ||
sarasāṃ palvalānāṃ ca vāpyaṃbu srotasā punaḥ
||94||रत्नानामब्धिजातानामब्धीनां सरितामपि ॥
सरसां पल्वलानां च वाप्यंबु स्रोतसा पुनः
jalāśayānāṃ sarveṣāṃ pratīcyāścāpi vaidiśaḥ ||
adhīśvaraḥ pāśapāṇirbhava sarvāmarapriyaḥ
||95||जलाशयानां सर्वेषां प्रतीच्याश्चापि वैदिशः ॥
अधीश्वरः पाशपाणिर्भव सर्वामरप्रियः
dadāmi varamanyaṃ ca sarveṣāṃ hitakārakam ||
tvayaitatsthāpitaṃ liṃgaṃ tava nāmnā bhaviṣyati
||96||ददामि वरमन्यं च सर्वेषां हितकारकम् ॥
त्वयैतत्स्थापितं लिंगं तव नाम्ना भविष्यति
varuṇeśamiti khyātaṃ vārāṇasyāṃ susiddhidam ||
maṇikarṇeśa liṃgasya nairṛtyāṃ diśi saṃsthitam
||97||वरुणेशमिति ख्यातं वाराणस्यां सुसिद्धिदम् ॥
मणिकर्णेश लिंगस्य नैर्ऋत्यां दिशि संस्थितम्
ārādhitaṃ sadā puṃsāṃ sarvajāḍyavināśakṛt ||
varuṇeśasya ye bhaktā na teṣāmabbhayaṃ kvacit
||98||आराधितं सदा पुंसां सर्वजाड्यविनाशकृत् ॥
वरुणेशस्य ये भक्ता न तेषामब्भयं क्वचित्
na saṃtāpabhayaṃ teṣāṃ nāpāyamaraṇaṃ kvacit ||
jalodarabhayaṃ naiva na bhayaṃ vai tṛṣaḥ kvacit
||99||न संतापभयं तेषां नापायमरणं क्वचित् ॥
जलोदरभयं नैव न भयं वै तृषः क्वचित्
nīrasānyannapānāni varuṇeśvara saṃsmṛteḥ ||
sarasāni bhaviṣyaṃti nātra kāryā vicāraṇā
||100||नीरसान्यन्नपानानि वरुणेश्वर संस्मृतेः ॥
सरसानि भविष्यंति नात्र कार्या विचारणा
ityuktvāṃtardadhe śaṃbhurvaruṇopi svabaṃdhubhiḥ ||
imaṃ lokamalaṃkurvaṃstadārabhya sthito dvijaḥ
||1||इत्युक्त्वांतर्दधे शंभुर्वरुणोपि स्वबंधुभिः ॥
इमं लोकमलंकुर्वंस्तदारभ्य स्थितो द्विजः
idaṃ varuṇalokasya svarūpaṃ te nirūpitam ||
yacchrutvā na naraḥ kvāpi durapāyaiḥ prabādhyate
||102||इदं वरुणलोकस्य स्वरूपं ते निरूपितम् ॥
यच्छ्रुत्वा न नरः क्वापि दुरपायैः प्रबाध्यते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvāddhe nirṛtivaruṇalokavarṇanaṃnāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||