sa̱hasra̍śīrṣā̱ puru̍ṣaḥ sahasrā̱kṣaḥ sa̱hasra̍pāt |
sa bhūmi sa̱rvata̍ spṛ̱tvā'tya̍tiṣṭhaddaśāṅgu̱lam
||31.1||स भूमि॑ᳪ स॒र्वत॑ स्पृ॒त्वाऽत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒॒लम्
puru̍ṣa e̱veda sarva̱ṃ yadbhū̱taṃ yacca̍ bhā̱vya̱m |
u̱tāmṛ̍ta̱tvasyeśā̍no̱ yadanne̍nāti̱roha̍ti
||31.2||पुरु॑ष ए॒वेदᳪ सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॑ भा॒व्य॒म् ।
उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति
e̱tāvā̍nasya mahi̱māto̱ jyāyā̍m̐śca̱ pūru̍ṣaḥ |
pādo̍'sya̱ viśvā̍ bhū̱tāni̍ tri̱pāda̍syā̱mṛta̍ṃ di̱vi
||31.3||ए॒तावा॑नस्य महि॒मातो॒ ज्यायाँ॑श्च॒ पूरु॑षः ।
पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि
tri̱pādū̱rdhva udai̱tpuru̍ṣa̱: pādo̍'sye̱hābha̍va̱t puna̍: |
tato̱ viṣva̱ṅ vya̱krāmatsāśanānaśa̱ne a̱bhi
||31.4||त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒: पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त् पुन॑: ।
ततो॒ विष्व॒ङ् व्य॒क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि
tato̍ vi̱rāḍa̍jāyata vi̱rājo̱ adhi̱ pūru̍ṣaḥ |
sa jā̱to atya̍ricyata pa̱ścādbhūmi̱matho̍ pu̱raḥ
||31.5||ततो॑ वि॒राड॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।
स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः
tasmā̍dya̱jñātsa̍rva̱huta̱: sambhṛ̍taṃ pṛṣadā̱jyam |
pa̱śūm̐stām̐śca̍kre vāya̱vyā̱nāra̱ṇyā grā̱myāśca̱ ye
||31.6||तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒: सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यम् ।
प॒शूँस्ताँश्च॑क्रे वाय॒व्या॒नार॒ण्या ग्रा॒म्याश्च॒ ये
tasmā̍dya̱jñāt sa̍rva̱huta̱ ṛca̱: sāmā̍ni jajñire |
chandāsi jajñire̱ tasmā̱dyaju̱stasmā̍dajāyata
||31.7||तस्मा॑द्य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुत॒ ऋच॒: सामा॑नि जज्ञिरे ।
छन्दा॑ᳪसि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत
tasmā̱daśvā̍ ajāyanta̱ ye ke co̍bha̱yāda̍taḥ |
gāvo̍ ha jajñire̱ tasmā̱ttasmā̍jjā̱tā a̍jā̱vaya̍:
||31.8||तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये के चो॑भ॒याद॑तः ।
गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वय॑:
taṃ ya̱jñaṃ ba̱rhiṣi̱ praukṣa̱n puru̍ṣaṃ jā̱tama̍gra̱taḥ |
tena̍ de̱vā a̍yajanta sā̱dhyā ṛṣa̍yaśca̱ ye
||31.9||तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न् पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः ।
तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये
yatpuru̍ṣa̱ṃ vyada̍dhuḥ kati̱dhā vya̍kalpayan |
mukha̱ṃ kima̍syāsī̱t kiṃ bā̱hū kimū̱rū pādā̍ ucyete
||31.10||यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् ।
मुखं॒ किम॑स्यासी॒त् किं बा॒हू किमू॒रू पादा॑ उच्येते
brā̱hma̱ṇo̱'sya̱ mukha̍māsīdbā̱hū rā̍ja̱nya̱: kṛ̱taḥ |
ū̱rū tada̍sya̱ yadvai̍śyaḥ pa̱dbhyā śū̱dro a̍jāyata
||31.11||ब्रा॒ह्म॒णो॒ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्य॒: कृ॒तः ।
ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वै॑श्यः प॒द्भ्याᳪ शू॒द्रो अ॑जायत
ca̱ndramā̱ mana̍so jā̱taścakṣo̱ḥ sūryo̍ ajāyata |
śrotrā̍dvā̱yuśca̍ prā̱ṇaśca̱ mukhā̍da̱gnira̍jāyata
||31.12||च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षोः॒ सूर्यो॑ अजायत ।
श्रोत्रा॑द्वा॒युश्च॑ प्रा॒णश्च॒ मुखा॑द॒ग्निर॑जायत
nābhyā̍ āsīda̱ntari̍kṣa śī̱rṣṇo dyau̱: sama̍vartata |
pa̱dbhyāṃ bhūmi̱rdiśa̱: śrotrā̱ttathā̍ lo̱kām̐2 a̍kalpayan
||31.13||नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षᳪ शी॒र्ष्णो द्यौ॒: सम॑वर्तत ।
प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिश॒: श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ२ अ॑कल्पयन्
yatpuru̍ṣeṇa ha̱viṣā̍ de̱vā ya̱jñamata̍nvata |
va̱sa̱nto̱'syāsī̱dājya̍ṃ grī̱ṣma i̱dhmaḥ śa̱raddha̱viḥ
||31.14||यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।
व॒स॒न्तो॒ऽस्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः
sa̱ptāsyā̍san pari̱dhaya̱striḥ sa̱pta sa̱midha̍: kṛ̱tāḥ |
de̱vā yadya̱jñaṃ ta̍nvā̱nā aba̍dhna̱n puru̍ṣaṃ pa̱śum
||31.15||स॒प्तास्या॑सन् परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिध॑: कृ॒ताः ।
दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न् पुरु॑षं प॒शुम्
ya̱jñena̍ ya̱jñama̍yajanta de̱vāstāni̱ dharmā̍ṇi pratha̱mānyā̍san |
te ha̱ nāka̍ṃ mahi̱māna̍: sacanta̱ yatra̱ pūrve̍ sā̱dhyāḥ santi̍ de̱vāḥ
||31.16||य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ।
ते ह॒ नाकं॑ महि॒मान॑: सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः
a̱dbhyaḥ sambhṛ̍taḥ pṛthivyai̱ rasā̍cca vi̱śvaka̍rmaṇa̱: sama̍varta̱tāgre̍ |
tasya̱ tvaṣṭā̍ vi̱dadha̍drū̱pame̍ti̱ tanmartya̍sya deva̱tvamā̱jāna̱magre̍
||31.17||अ॒द्भ्यः सम्भृ॑तः पृथिव्यै॒ रसा॑च्च वि॒श्वक॑र्मण॒: सम॑वर्त॒ताग्रे॑ ।
तस्य॒ त्वष्टा॑ वि॒दध॑द्रू॒पमे॑ति॒ तन्मर्त्य॑स्य देव॒त्वमा॒जान॒मग्रे॑
vedā̱hame̱taṃ puru̍ṣaṃ ma̱hānta̍mādi̱tyava̍rṇa̱ṃ tama̍saḥ pa̱rastā̍t |
tame̱va vi̍di̱tvāti̍ mṛ̱tyume̍ti̱ nānyaḥ panthā̍ vidya̱te'ya̍nāya
||31.18||वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं म॒हान्त॑मादि॒त्यव॑र्णं॒ तम॑सः प॒रस्ता॑त् ।
तमे॒व वि॑दि॒त्वाति॑ मृ॒त्युमे॑ति॒ नान्यः पन्था॑ विद्य॒तेऽय॑नाय
pra̱jāpa̍tiśca̱rati̱ garbhe̍ a̱ntarajā̍yamāno bahu̱dhā vi jā̍yate |
tasya̱ yoni̱ṃ pari̍ paśyanti̱ dhīrā̱stasmi̍n ha tasthu̱rbhuva̍nāni̱ viśvā̍
||31.19||प्र॒जाप॑तिश्च॒रति॒ गर्भे॑ अ॒न्तरजा॑यमानो बहु॒धा वि जा॑यते ।
तस्य॒ योनिं॒ परि॑ पश्यन्ति॒ धीरा॒स्तस्मि॑न् ह तस्थु॒र्भुव॑नानि॒ विश्वा॑
yo de̱vebhya̍ ā̱tapa̍ti̱ yo de̱vānā̍ṃ pu̱rohi̍taḥ |
pūrvo̱ yo de̱vebhyo̍ jā̱to namo̍ ru̱cāya̱ brāhma̍ye
||31.20||यो दे॒वेभ्य॑ आ॒तप॑ति॒ यो दे॒वानां॑ पु॒रोहि॑तः ।
पूर्वो॒ यो दे॒वेभ्यो॑ जा॒तो नमो॑ रु॒चाय॒ ब्राह्म॑ये
ru̱caṃ brā̱hmyaṃ ja̱naya̍nto de̱vā agre̱ tada̍bruvan |
yastvai̱vaṃ brā̍hma̱ṇo vi̱dyāttasya̍ de̱vā a̍sa̱n vaśe̍
||31.21||रु॒चं ब्रा॒ह्म्यं ज॒नय॑न्तो दे॒वा अग्रे॒ तद॑ब्रुवन् ।
यस्त्वै॒वं ब्रा॑ह्म॒णो वि॒द्यात्तस्य॑ दे॒वा अ॑स॒न् वशे॑
śrīśca̍ te la̱kṣmīśca̱ patnyā̍vahorā̱tre pā̱rśve nakṣa̍trāṇi rū̱pama̱śvinau̱ vyātta̍m |
i̱ṣṇanni̍ṣāṇā̱muṃ ma̍ iṣāṇa sarvalo̱kaṃ ma̍ iṣāṇa
||31.22||श्रीश्च॑ ते ल॒क्ष्मीश्च॒ पत्न्या॑वहोरा॒त्रे पा॒र्श्वे नक्ष॑त्राणि रू॒पम॒श्विनौ॒ व्यात्त॑म् ।
इ॒ष्णन्नि॑षाणा॒मुं म॑ इषाण सर्वलो॒कं म॑ इषाण