duḥśīlākhyaprāsādotpattivarṇanam
sūta uvāca
athāpaśyatsa viprāṇāṃ vṛndaṃ vṛndārakopamam ||
saṃniviṣṭaṃ dharāpṛṣṭhe līlābhāji dvijottamāḥ ||
eke vedavidastatra vedavyākhyānatatparāḥ ||
parasparaṃ susaṃkruddhā vivadaṃti jigīṣavaḥ
||2||अथापश्यत्स विप्राणां वृन्दं वृन्दारकोपमम् ॥
संनिविष्टं धरापृष्ठे लीलाभाजि द्विजोत्तमाः ॥
एके वेदविदस्तत्र वेदव्याख्यानतत्पराः ॥
परस्परं सुसंक्रुद्धा विवदंति जिगीषवः
yajñavidyāvido'nye'pi yajñākhyānaparāyaṇāḥ ||
tatra viprāḥ pradṛśyaṃte śataśo brahmavādinaḥ
||3||यज्ञविद्याविदोऽन्येऽपि यज्ञाख्यानपरायणाः ॥
तत्र विप्राः प्रदृश्यंते शतशो ब्रह्मवादिनः
anye brāhmaṇaśārdūlā vedāṃgeṣu vicakṣaṇāḥ ||
pravadaṃti ca saṃdehānvṛndānāmagrataḥ sthitāḥ
||4||अन्ये ब्राह्मणशार्दूला वेदांगेषु विचक्षणाः ॥
प्रवदंति च संदेहान्वृन्दानामग्रतः स्थिताः
vedābhyāsaparāścānye tāranādena sarvaśaḥ ||
nādayaṃto diśāṃ cakraṃ tatra samyagdvijottamāḥ
||5||वेदाभ्यासपराश्चान्ये तारनादेन सर्वशः ॥
नादयंतो दिशां चक्रं तत्र सम्यग्द्विजोत्तमाः
anye kautūhalāviṣṭāḥ saṃcarānviṣamānmithaḥ ||
papracchurjahasuścānye jñātvā mārgapravartinam
||6||अन्ये कौतूहलाविष्टाः संचरान्विषमान्मिथः ॥
पप्रच्छुर्जहसुश्चान्ये ज्ञात्वा मार्गप्रवर्तिनम्
smṛtivādaparāścānye tathānye śrutipāṭhakāḥ ||
saṃdehānsmṛtijānanye pṛcchaṃti ca parasparam
||7||स्मृतिवादपराश्चान्ये तथान्ये श्रुतिपाठकाः ॥
संदेहान्स्मृतिजानन्ये पृच्छंति च परस्परम्
kīrtayaṃti tathā cānye purāṇaṃ brāhmaṇottamāḥ ||
vṛddhānāṃ puratastatra sabhāmadhye vyavasthitāḥ
||8||कीर्तयंति तथा चान्ये पुराणं ब्राह्मणोत्तमाः ॥
वृद्धानां पुरतस्तत्र सभामध्ये व्यवस्थिताः
atha tānsa munirdṛṣṭvā brāhmaṇānsaṃśitavratān ||
abhivādya tataḥ prāha sādaraṃ vinayānvitaḥ
||9||अथ तान्स मुनिर्दृष्ट्वा ब्राह्मणान्संशितव्रतान् ॥
अभिवाद्य ततः प्राह सादरं विनयान्वितः
mama buddhiḥ samutpannā śambhorāyatanaṃ prati ||
kartuṃ brāhmaṇaśārdūlāstasmātsthānaṃ pradarśyatām
||10||मम बुद्धिः समुत्पन्ना शम्भोरायतनं प्रति ॥
कर्तुं ब्राह्मणशार्दूलास्तस्मात्स्थानं प्रदर्श्यताम्
tavāhaṃ devadevasya śambhoḥ prāsādamuttamam ||
vidhāyārādhayiṣyāmi tameva vṛṣabhadhvajam
||11||तवाहं देवदेवस्य शम्भोः प्रासादमुत्तमम् ॥
विधायाराधयिष्यामि तमेव वृषभध्वजम्
sa evaṃ jalpamāno'pi muhurmuhurataṃdritaḥ ||
na teṣāmuttaraṃ lebhe śubhaṃ vā yadi vāśubham
||12||स एवं जल्पमानोऽपि मुहुर्मुहुरतंद्रितः ॥
न तेषामुत्तरं लेभे शुभं वा यदि वाशुभम्
tataḥ kopaparītātmā samunistāndvijottamān ||
śaśāpa tāraśabdena yathā śṛṇvaṃti kṛtsnaśaḥ
||13||ततः कोपपरीतात्मा समुनिस्तान्द्विजोत्तमान् ॥
शशाप तारशब्देन यथा शृण्वंति कृत्स्नशः
durvāsā uvāca
vidyāmado dhanamadastṛtīyo'bhijanodbhavaḥ ||
ete madāvaliptānāmeta eva satāṃ damāḥ
||14||विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनोद्भवः ॥
एते मदावलिप्तानामेत एव सतां दमाः
tatra ye'pi hi yuṣmākaṃ madā eva vyavasthitāḥ ||
yatastato'nvaye'pyevaṃ bhaviṣyati madānvitāḥ
||15||तत्र येऽपि हि युष्माकं मदा एव व्यवस्थिताः ॥
यतस्ततोऽन्वयेऽप्येवं भविष्यति मदान्विताः
sadā sauhṛdanirmuktāḥ pitaro'pi sutaiḥ saha ||
bhaviṣyaṃti pure hyasminkiṃ punarbāṃdhavādayaḥ
||16||सदा सौहृदनिर्मुक्ताः पितरोऽपि सुतैः सह ॥
भविष्यंति पुरे ह्यस्मिन्किं पुनर्बांधवादयः
evamuktvā sa viprendro nivṛttastadanantaram ||
apamānaṃ paraṃ prāpya brāhmaṇānāṃ dvijottamāḥ
||17||एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रो निवृत्तस्तदनन्तरम् ॥
अपमानं परं प्राप्य ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः
atha tanmadhyago vipra āsīdvṛddhatamaḥ sudhīḥ ||
suśīla iti vikhyāto vedavedāṃgapāragaḥ
||18||अथ तन्मध्यगो विप्र आसीद्वृद्धतमः सुधीः ॥
सुशील इति विख्यातो वेदवेदांगपारगः
sa dṛṣṭvā taṃ muniṃ kruddhaṃ gacchaṃtamapamānitam ||
satvaraṃ prayayau pṛṣṭhe tiṣṭha tiṣṭheti ca bruvan
||19||स दृष्ट्वा तं मुनिं क्रुद्धं गच्छंतमपमानितम् ॥
सत्वरं प्रययौ पृष्ठे तिष्ठ तिष्ठेति च ब्रुवन्
athāsādya gataṃ dūraṃ praṇipatya muniṃ ca saḥ ||
provāca kṣamyatāṃ vipra viprāṇāṃ vacanānmama
||20||अथासाद्य गतं दूरं प्रणिपत्य मुनिं च सः ॥
प्रोवाच क्षम्यतां विप्र विप्राणां वचनान्मम
etaiḥ svādhyāyasaṃpannairna śrutaṃ vacanaṃ tava ||
nottaraṃ tena saṃdattaṃ satyametadbravīmyaham
||21||एतैः स्वाध्यायसंपन्नैर्न श्रुतं वचनं तव ॥
नोत्तरं तेन संदत्तं सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
tasmādbhūmirmayā dattā śaṃbhuharmyakṛte tava ||
asminsthāne dvijaśreṣṭha prāsādaṃ kartumarhasi
||22||तस्माद्भूमिर्मया दत्ता शंभुहर्म्यकृते तव ॥
अस्मिन्स्थाने द्विजश्रेष्ठ प्रासादं कर्तुमर्हसि
tasya tadvacanaṃ śrutvā durvāsā harṣasaṃyutaḥ ||
kṣitidānodbhavāṃ cakre svasti brāhmaṇasattamāḥ ||
prāsādaṃ nirmame paścāttasya vākye vyavasthitaḥ
||23||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुर्वासा हर्षसंयुतः ॥
क्षितिदानोद्भवां चक्रे स्वस्ति ब्राह्मणसत्तमाः ॥
प्रासादं निर्ममे पश्चात्तस्य वाक्ये व्यवस्थितः
atha te brāhmaṇā jñātvā suśīlena vasundharā ||
devatāyatanārthāya dattā tasmai tapasvine
||24||अथ ते ब्राह्मणा ज्ञात्वा सुशीलेन वसुन्धरा ॥
देवतायतनार्थाय दत्ता तस्मै तपस्विने
sarve kopasamāyuktāḥ suśīlaṃ prati te dvijāḥ
||25||सर्वे कोपसमायुक्ताः सुशीलं प्रति ते द्विजाः
tataḥ procuḥ samāsādya yena śaptā durātmanā ||
vayaṃ tasmai tvayā dattā prāsādārthaṃ vasundharā
||26||ततः प्रोचुः समासाद्य येन शप्ता दुरात्मना ॥
वयं तस्मै त्वया दत्ता प्रासादार्थं वसुन्धरा
tasmāttvamapi cāsmākaṃ bāhya eva bhaviṣyasi ||
suśīlo'pi hi duḥśīlo nāmnā saṃkīrtyase budhaiḥ
||27||तस्मात्त्वमपि चास्माकं बाह्य एव भविष्यसि ॥
सुशीलोऽपि हि दुःशीलो नाम्ना संकीर्त्यसे बुधैः
eṣo'pi tāpaso duṣṭo yaḥ karoti śivālayam ||
naiva tasya bhavetsiddhiścāpi varṣaśatairapi
||28||एषोऽपि तापसो दुष्टो यः करोति शिवालयम् ॥
नैव तस्य भवेत्सिद्धिश्चापि वर्षशतैरपि
tathā kīrtikṛtāṃ loke kīrtanaṃ kriyate naraiḥ ||
tataḥ saṃpaśyatāṃ cāsya kīrtirnāsya tu durmateḥ
||29||तथा कीर्तिकृतां लोके कीर्तनं क्रियते नरैः ॥
ततः संपश्यतां चास्य कीर्तिर्नास्य तु दुर्मतेः
eṣa duḥśīlasaṃjño vai tava nāmnā bhaviṣyati ||
prāsādo nāmamātreṇa na saṃpūrṇaḥ kadācana
||30||एष दुःशीलसंज्ञो वै तव नाम्ना भविष्यति ॥
प्रासादो नाममात्रेण न संपूर्णः कदाचन
yasmātsauhṛdanirmuktāḥ kṛtāstena vayaṃ dvijāḥ ||
madaistribhiḥ samāyuktāḥ sarvānvayasamanvitāḥ
||31||यस्मात्सौहृदनिर्मुक्ताः कृतास्तेन वयं द्विजाः ॥
मदैस्त्रिभिः समायुक्ताः सर्वान्वयसमन्विताः
tasmādeṣo'pi pāpātmā bhaviṣyati sa kopabhāk ||
taptaṃ taptaṃ tapo yena saṃprayāsyati saṃkṣayam
||32||तस्मादेषोऽपि पापात्मा भविष्यति स कोपभाक् ॥
तप्तं तप्तं तपो येन संप्रयास्यति संक्षयम्
evamuktvātha te viprāḥ kopasaṃraktalocanāḥ ||
duḥśīlaṃ saṃparityajya praviṣṭāḥ svapure tataḥ
||33||एवमुक्त्वाथ ते विप्राः कोपसंरक्तलोचनाः ॥
दुःशीलं संपरित्यज्य प्रविष्टाः स्वपुरे ततः
duḥśīlo'pi bahiścakre gṛhaṃ tasya purasya ca ||
devaśarmā yathāpūrvaṃ saṃtyaktaḥ puravāsibhiḥ
||34||दुःशीलोऽपि बहिश्चक्रे गृहं तस्य पुरस्य च ॥
देवशर्मा यथापूर्वं संत्यक्तः पुरवासिभिः
tasyānvaye'pi ye jātāste bāhyāḥ saṃprakīrtitāḥ ||
bāhyāḥ kriyāsu sarvāsu sarveṣāṃ puravāsinām
||35||तस्यान्वयेऽपि ये जातास्ते बाह्याः संप्रकीर्तिताः ॥
बाह्याः क्रियासु सर्वासु सर्वेषां पुरवासिनाम्
sūta uvāca
evaṃ teṣu dvijeṃdreṣu śāpaṃ dattvā gateṣu ca ||
durvāsāḥ prāha duḥśīlaṃ kopasaṃraktalo canaḥ
||36||एवं तेषु द्विजेंद्रेषु शापं दत्त्वा गतेषु च ॥
दुर्वासाः प्राह दुःशीलं कोपसंरक्तलो चनः
mama siddhiṃ gatā maṃtrāḥ samarthāḥ śatrusaṃkṣaye ||
ātharvaṇāstathā cānye vedatrayasamudbhavāḥ
||37||मम सिद्धिं गता मंत्राः समर्थाः शत्रुसंक्षये ॥
आथर्वणास्तथा चान्ये वेदत्रयसमुद्भवाः
tasmādetatpuraṃ kṛtsnaṃ paśupakṣi samanvitam ||
nāśamadya nayiṣyāmi yathā śatrorhi duṣṭakaḥ
||38||तस्मादेतत्पुरं कृत्स्नं पशुपक्षि समन्वितम् ॥
नाशमद्य नयिष्यामि यथा शत्रोर्हि दुष्टकः
duḥśīla uvāca
naitadyuktaṃ naraśreṣṭha tava kartuṃ kathaṃcana ||
brāhmaṇānāṃ kṛte karma brāhmaṇasya viśeṣataḥ
||39||नैतद्युक्तं नरश्रेष्ठ तव कर्तुं कथंचन ॥
ब्राह्मणानां कृते कर्म ब्राह्मणस्य विशेषतः
nighnaṃto vā śapaṃto vā vadaṃto vāpi niṣṭhuram ||
pūjanīyāḥ sadā viprā divyām̐llokānabhīpsubhiḥ
||40||निघ्नंतो वा शपंतो वा वदंतो वापि निष्ठुरम् ॥
पूजनीयाः सदा विप्रा दिव्याँल्लोकानभीप्सुभिः
brāhmaṇairnirjitairmene ya ātmānaṃ jayānvitam ||
tāmisrādiṣu ghoreṣu narakeṣu sa pacyate
||41||ब्राह्मणैर्निर्जितैर्मेने य आत्मानं जयान्वितम् ॥
तामिस्रादिषु घोरेषु नरकेषु स पच्यते
ātmanaśca parābhūtiṃ tasmādviprātsaheta vai ||
ya icchedvasatiṃ svarge śāśvatīṃ dvijasattama
||42||आत्मनश्च पराभूतिं तस्माद्विप्रात्सहेत वै ॥
य इच्छेद्वसतिं स्वर्गे शाश्वतीं द्विजसत्तम
eteṣāṃ brāhmaṇeṃdrāṇāṃ kṣetre siddhiṃ samāgatāḥ ||
maṃtrāste tatkathaṃ nāśaṃ tvameteṣāṃ kariṣyasi
||43||एतेषां ब्राह्मणेंद्राणां क्षेत्रे सिद्धिं समागताः ॥
मंत्रास्ते तत्कथं नाशं त्वमेतेषां करिष्यसि
brahmaghne ca surāpe ca caure bhagnavate tathā ||
niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ
||44||ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नवते तथा ॥
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
tasmātkopo na kartavyaḥ kṣetre cātra vyavasthitaiḥ ||
kṣamāṃ kuru muniśreṣṭha kṛpāṃ kṛtvā mamopari
||45||तस्मात्कोपो न कर्तव्यः क्षेत्रे चात्र व्यवस्थितैः ॥
क्षमां कुरु मुनिश्रेष्ठ कृपां कृत्वा ममोपरि
sūta uvāca
sa tatheti pratijñāya tatra kṛtvāvasattapaḥ ||
prāptaśca paramāṃ siddhiṃ durlabhāṃ tridaśairapi
||46||स तथेति प्रतिज्ञाय तत्र कृत्वावसत्तपः ॥
प्राप्तश्च परमां सिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि
duḥśīlākhyaḥ kṣitau so'pi prāsādaḥ khyāti māgataḥ ||
yasya saṃdarśanādeva naraḥ pāpātpramucyate
||47||दुःशीलाख्यः क्षितौ सोऽपि प्रासादः ख्याति मागतः ॥
यस्य संदर्शनादेव नरः पापात्प्रमुच्यते
tasya madhyagataṃ liṃgaṃ śuklāṣṭamyāṃ sadā naraḥ ||
yaḥ paśyati kṣaṇaṃ dhyātvā narakaṃ sa na paśyati
||48||तस्य मध्यगतं लिंगं शुक्लाष्टम्यां सदा नरः ॥
यः पश्यति क्षणं ध्यात्वा नरकं स न पश्यति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇe ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye duḥśīlākhyaprāsādotpatti varṇanaṃnāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37 ||