tathānyacca biladvāri śayanārthe vyavasthitam
sūta uvāca
tathānyacca biladvāri śayanārthe vyavasthitam ||
dṛṣṭvā pramucyate pāpī devaṃ ca jalaśāyinam
||1||तथान्यच्च बिलद्वारि शयनार्थे व्यवस्थितम् ॥
दृष्ट्वा प्रमुच्यते पापी देवं च जलशायिनम्
snātvā tasminbiladvāre pavitre lokasaṃśraye ||
yastaṃ pūjayate bhaktyā śeṣaparyaṃkaśāyinam ||
ājanmamaraṇātpāpātsa ca muktimavāpnuyāt
||2||स्नात्वा तस्मिन्बिलद्वारे पवित्रे लोकसंश्रये ॥
यस्तं पूजयते भक्त्या शेषपर्यंकशायिनम् ॥
आजन्ममरणात्पापात्स च मुक्तिमवाप्नुयात्
caturo vārṣikānmāsānsuprasuptaṃ sureśvaram ||
saṃpūjayati yo bhaktyā na sa bhūyo'tra jāyate
||3||चतुरो वार्षिकान्मासान्सुप्रसुप्तं सुरेश्वरम् ॥
संपूजयति यो भक्त्या न स भूयोऽत्र जायते
tatra pūrvaṃ mahābhāgā munayaḥ sevya taṃ prabhum ||
mṛttikāgrahaṇaṃ kṛtvā tasya cāyatane śubhe
||4||तत्र पूर्वं महाभागा मुनयः सेव्य तं प्रभुम् ॥
मृत्तिकाग्रहणं कृत्वा तस्य चायतने शुभे
saṃprāptāḥ paramaṃ sthānaṃ tadriṣṇoḥ paramaṃ padam ||
yatphalaṃ sarvatīrtheṣu sarvayajñeṣu yatphalam ||
tatphalaṃ tasya pūjāyāṃ cāturmāsyāṃ prajāyate
||5||संप्राप्ताः परमं स्थानं तद्रिष्णोः परमं पदम् ॥
यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम् ॥
तत्फलं तस्य पूजायां चातुर्मास्यां प्रजायते
yatphalaṃ gograhe mṛtyuṃ saṃprāptā yāṃti mānavāḥ ||
tatphalaṃ caturo māsānpūjayā jalaśāyinaḥ
||6||यत्फलं गोग्रहे मृत्युं संप्राप्ता यांति मानवाः ॥
तत्फलं चतुरो मासान्पूजया जलशायिनः
api pāpasamācāraḥ paradārarato'pica ||
brahmaghno'pi surāpo'pi strīhantā'pi vigarhitaḥ ||
pūjayā caturo māsāṃstasya devasya mucyate
||7||अपि पापसमाचारः परदाररतोऽपिच ॥
ब्रह्मघ्नोऽपि सुरापोऽपि स्त्रीहन्ताऽपि विगर्हितः ॥
पूजया चतुरो मासांस्तस्य देवस्य मुच्यते
ṛṣaya ūcuḥ
yadetadbhavatā proktaṃ tatrasthaṃ jalaśāyinam ||
biladvāre kathaṃ sūta tatra naḥ saṃśayo mahān
||8||यदेतद्भवता प्रोक्तं तत्रस्थं जलशायिनम् ॥
बिलद्वारे कथं सूत तत्र नः संशयो महान्
sa kila śrūyate devaḥ kṣīrābdhau madhusūdanaḥ ||
sadaiva bhagavāñchete yoganidrāṃ samāśritaḥ
||9||स किल श्रूयते देवः क्षीराब्धौ मधुसूदनः ॥
सदैव भगवाञ्छेते योगनिद्रां समाश्रितः
. kathaṃ sa bhagavāñchete biladvāre vyavasthitaḥ ||
etatkīrtaya kārtsnyena paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||10||. कथं स भगवाञ्छेते बिलद्वारे व्यवस्थितः ॥
एतत्कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः
sūta uvāca
satyametanmahābhāgāḥ kṣīrābdhau madhusūdanaḥ ||
yoganidrāṃ gataḥ śete śeṣaparyaṃkaśā yakaḥ
||11||सत्यमेतन्महाभागाः क्षीराब्धौ मधुसूदनः ॥
योगनिद्रां गतः शेते शेषपर्यंकशा यकः
sa yathā tatra kṣetre tu saṃśrito bhagavānsvayam ||
jalaśāyisvarūpeṇa tacchṛśudhvaṃ samāhitāḥ 12 ||
yathā ca caturo māsānpūjitastatra saṃsthitaḥ ||
muktiṃ dadāti puṃsāṃ sa tathā saṃkīrtayāmyaham
||13||स यथा तत्र क्षेत्रे तु संश्रितो भगवान्स्वयम् ॥
जलशायिस्वरूपेण तच्छृशुध्वं समाहिताः १२ ॥
यथा च चतुरो मासान्पूजितस्तत्र संस्थितः ॥
मुक्तिं ददाति पुंसां स तथा संकीर्तयाम्यहम्
catvāro'pi yathā māsā garhaṇīyā dharātale ||
sarvakarmasu mukhyeṣu yajñodvā hādiṣu dvijāḥ
||14||चत्वारोऽपि यथा मासा गर्हणीया धरातले ॥
सर्वकर्मसु मुख्येषु यज्ञोद्वा हादिषु द्विजाः
tadvo'haṃ kīrtayiṣyāmi namaskṛtya dvijotamāḥ ||
tasmai devādhidevāya nirguṇāya guṇātmane
||15||तद्वोऽहं कीर्तयिष्यामि नमस्कृत्य द्विजोतमाः ॥
तस्मै देवाधिदेवाय निर्गुणाय गुणात्मने
avyaktāyā'prameyāya sarvadevamayāya ca ||
sarvajñāya kavīśāya sarvabhūtātmane tathā
||16||अव्यक्तायाऽप्रमेयाय सर्वदेवमयाय च ॥
सर्वज्ञाय कवीशाय सर्वभूतात्मने तथा
purāsīddānavo raudro hiraṇyakaśipurmahān ||
nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā viṣṇunā yo nipātitaḥ
||17||पुरासीद्दानवो रौद्रो हिरण्यकशिपुर्महान् ॥
नारसिंहं वपुः कृत्वा विष्णुना यो निपातितः
tasya putradvayaṃ jajñe sarvalakṣaṇalakṣitam ||
prahlādaścāṃdhakaścaiva vīryeṇāpratimau yudhi
||19||तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे सर्वलक्षणलक्षितम् ॥
प्रह्लादश्चांधकश्चैव वीर्येणाप्रतिमौ युधि
hiraṇyakaśipau prāpte paraṃ lokaṃ mahāsure ||
amātyairabhiṣekāya prahlādaḥ sa niyojitaḥ
||19||हिरण्यकशिपौ प्राप्ते परं लोकं महासुरे ॥
अमात्यैरभिषेकाय प्रह्लादः स नियोजितः
sa naicchata tadā rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ mahat ||
samāgatamapi prājño yasmāttadvo vadāmyaham
||20||स नैच्छत तदा राज्यं पितृपैतामहं महत् ॥
समागतमपि प्राज्ञो यस्मात्तद्वो वदाम्यहम्
dānavānāṃ sadā dveṣo devena saha cakriṇā ||
na karoti punardveṣaṃ taṃ samuddiśya sarvadā
||21||दानवानां सदा द्वेषो देवेन सह चक्रिणा ॥
न करोति पुनर्द्वेषं तं समुद्दिश्य सर्वदा
etasmātkāraṇātsarve tena tyaktā diteḥ sutāḥ ||
svarājyamapi saṃtyajya viṣṇustena samāśritaḥ
||22||एतस्मात्कारणात्सर्वे तेन त्यक्ता दितेः सुताः ॥
स्वराज्यमपि संत्यज्य विष्णुस्तेन समाश्रितः
tatastairdānavaiḥ kṣudrairviṣṇudveṣaparāyaṇaiḥ ||
andhakaḥ sthāpito rājye pitṛpaitāmahe tadā
||23||ततस्तैर्दानवैः क्षुद्रैर्विष्णुद्वेषपरायणैः ॥
अन्धकः स्थापितो राज्ये पितृपैतामहे तदा
andhako'pi samārādhya devadevaṃ caturmukham ||
amaratvaṃ tato lebhe yāvaccandrārkatārakam
||24||अन्धकोऽपि समाराध्य देवदेवं चतुर्मुखम् ॥
अमरत्वं ततो लेभे यावच्चन्द्रार्कतारकम्
varapuṣṭastataḥ so'pi cakre śakreṇa vigraham
||25||वरपुष्टस्ततः सोऽपि चक्रे शक्रेण विग्रहम्
jitvā śakraṃ mahāsaṃkhye yajñāṃśāñjagṛhe svayam ||
gatvā'marāvatīṃ daityo niḥsārya ca śatakratum ||
svavargeṇa samopetaḥ svargaṃ samaharattadā
||26||जित्वा शक्रं महासंख्ये यज्ञांशाञ्जगृहे स्वयम् ॥
गत्वाऽमरावतीं दैत्यो निःसार्य च शतक्रतुम् ॥
स्ववर्गेण समोपेतः स्वर्गं समहरत्तदा
śakro'pi ca samārādhya śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram ||
sarvadevasamopeto bhṛtyavatparivartate
||27||शक्रोऽपि च समाराध्य शंकरं लोकशंकरम् ॥
सर्वदेवसमोपेतो भृत्यवत्परिवर्तते
tataḥ kālena mahatā tasya tuṣṭaḥ pinākadhṛk ||
taṃ prāha varado'smīti vada śakra karomi kim
||28||ततः कालेन महता तस्य तुष्टः पिनाकधृक् ॥
तं प्राह वरदोऽस्मीति वद शक्र करोमि किम्
indra uvāca
aṃdhakena hṛtaṃ rājyaṃ mama vīryātsureśvara ||
yajñabhāgaiḥ samopetaṃ hatvā''śu tatprayaccha me
||29||अंधकेन हृतं राज्यं मम वीर्यात्सुरेश्वर ॥
यज्ञभागैः समोपेतं हत्वाऽऽशु तत्प्रयच्छ मे
tacchrutvā tasya dīnasya bhagavāñchaśiśekharaḥ ||
provāca tava dāsyāmi rājyaṃ trailokyasaṃbhavam
||30||तच्छ्रुत्वा तस्य दीनस्य भगवाञ्छशिशेखरः ॥
प्रोवाच तव दास्यामि राज्यं त्रैलोक्यसंभवम्
tataḥ saṃpreṣayāmāsa dūtaṃ tasya vicakṣaṇam ||
gaṇeśaṃ vīrabhadrākhyaṃ gatvā taṃ brūhi cāṃdhakam
||31||ततः संप्रेषयामास दूतं तस्य विचक्षणम् ॥
गणेशं वीरभद्राख्यं गत्वा तं ब्रूहि चांधकम्
mamādeśātparityajya svargaṃ gaccha dharātalam ||
pitṛpaitāmahaṃ sthānaṃ rājyaṃ tatra samācara
||32||ममादेशात्परित्यज्य स्वर्गं गच्छ धरातलम् ॥
पितृपैतामहं स्थानं राज्यं तत्र समाचर
parityajasva yajñāṃśānno ceddhaṃtāsmi satvaram ||
sa gatvā cāṃdhakaṃ prāha yathoktaṃ śaṃbhunā sphuṭam
||33||परित्यजस्व यज्ञांशान्नो चेद्धंतास्मि सत्वरम् ॥
स गत्वा चांधकं प्राह यथोक्तं शंभुना स्फुटम्
saviśeṣamahābuddhiḥ svāmikāryaprasiddhaye ||
atha taṃ cādhakaḥ prāha pravihasya mahābalaḥ
||34||सविशेषमहाबुद्धिः स्वामिकार्यप्रसिद्धये ॥
अथ तं चाधकः प्राह प्रविहस्य महाबलः
avadhyo hi yathā dūtastena tvāṃ na nihanmyaham ||
ka syādvai śaṃkaronāma yo māmevaṃ prabhāṣate
||35||अवध्यो हि यथा दूतस्तेन त्वां न निहन्म्यहम् ॥
क स्याद्वै शंकरोनाम यो मामेवं प्रभाषते
na māṃ vetti sa kiṃ mūḍhaḥ kiṃ vā mṛtyu mabhīpsate
||36||न मां वेत्ति स किं मूढः किं वा मृत्यु मभीप्सते
athavā satyamevaitānnirviṇṇo jīvitācca saḥ ||
daridropahato nityaṃ sarvabhogavivarjitaḥ
||37||अथवा सत्यमेवैतान्निर्विण्णो जीविताच्च सः ॥
दरिद्रोपहतो नित्यं सर्वभोगविवर्जितः
smaśāne krīḍanaṃ yasya bhasma gātravilepanam ||
bhūṣaṇaṃ cāhayo vastraṃ diśo yasya jaṭālakā
||38||स्मशाने क्रीडनं यस्य भस्म गात्रविलेपनम् ॥
भूषणं चाहयो वस्त्रं दिशो यस्य जटालका
kastasya jīvitenārthastenedaṃ māṃ bravīti saḥ ||
tasmādgatvā drutaṃ brūhi madvākyaṃ dūta sasphuṭam
||39||कस्तस्य जीवितेनार्थस्तेनेदं मां ब्रवीति सः ॥
तस्माद्गत्वा द्रुतं ब्रूहि मद्वाक्यं दूत सस्फुटम्
tyaktvā kailāsamenaṃ tvaṃ vārāṇasyāṃ tapaḥ kuru ||
mayā sthānamidaṃ dattaṃ kailāsaṃ svasutasya ca
||40||त्यक्त्वा कैलासमेनं त्वं वाराणस्यां तपः कुरु ॥
मया स्थानमिदं दत्तं कैलासं स्वसुतस्य च
vṛkasyāpi na sandeho vibhavena samanvitam ||
no cetprāṇānhariṣyāmi seṃdrasya tava śaṃkara
||41||वृकस्यापि न सन्देहो विभवेन समन्वितम् ॥
नो चेत्प्राणान्हरिष्यामि सेंद्रस्य तव शंकर
tacchrutvā vīrabhadrastu nirbhartsya ca muhurmuhuḥ ||
krodhena mahatāviṣṭaḥ kailāsaṃ samupāviśat
||42||तच्छ्रुत्वा वीरभद्रस्तु निर्भर्त्स्य च मुहुर्मुहुः ॥
क्रोधेन महताविष्टः कैलासं समुपाविशत्
tataḥ sa kathayāmāsa tadvākyaṃ ca pinākinaḥ ||
atikrūraṃ viśeṣeṇa tata kruddhaḥ pinākadhṛk
||43||ततः स कथयामास तद्वाक्यं च पिनाकिनः ॥
अतिक्रूरं विशेषेण तत क्रुद्धः पिनाकधृक्
iti śrīskānde mahā purāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye jalaśāyyupākhyāne brahmadattavarapradānoddhatāndhakāsurakṛtaśaṃkarājñāva mānanavarṇanaṃnāmāṣṭāviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 228 ||