duḥśīleśvarasaṃjñāprāptikāraṇavṛttāntavarṇanam
sūta uvāca
tathānyadapi tatrāsti durvāsaḥsthāpitaṃ purā ||
talliṃgaṃ devadevasya trinetrasya mahātmanaḥ
||1||तथान्यदपि तत्रास्ति दुर्वासःस्थापितं पुरा ॥
तल्लिंगं देवदेवस्य त्रिनेत्रस्य महात्मनः
caitramāsi naro yastu tamārādhayate dvijāḥ ||
nṛtyagītapravādyaiśca trikālaṃ vihitakṣaṇaḥ ||
sa nūnaṃ tatprasādena gandharvādhipatirbhavet 1
||2||चैत्रमासि नरो यस्तु तमाराधयते द्विजाः ॥
नृत्यगीतप्रवाद्यैश्च त्रिकालं विहितक्षणः ॥
स नूनं तत्प्रसादेन गन्धर्वाधिपतिर्भवेत् १
ṛṣaya ūcuḥ
durvāsā nāmakaścāyaṃ kenāyaṃ sthāpito haraḥ ||
kasminkāle mahābhāga sarvaṃ no vistarādvada
||3||दुर्वासा नामकश्चायं केनायं स्थापितो हरः ॥
कस्मिन्काले महाभाग सर्वं नो विस्तराद्वद
sūta uvāca
āsītpurā niṃbaśuco vaidiśe ca purottame
||4||आसीत्पुरा निंबशुचो वैदिशे च पुरोत्तमे
sa ca pūjayate liṃgaṃ kiṃcinmaṭhapatiḥ sthitaḥ ||
sa yatkiṃcidavāpnoti vastrādyaṃ ca tathā param
||5||स च पूजयते लिंगं किंचिन्मठपतिः स्थितः ॥
स यत्किंचिदवाप्नोति वस्त्राद्यं च तथा परम्
māheśvarasya lokasya vikrīṇīte tatastataḥ ||
tato gṛhṇāti nityaṃ sa hema mūlyena tasya ca
||6||माहेश्वरस्य लोकस्य विक्रीणीते ततस्ततः ॥
ततो गृह्णाति नित्यं स हेम मूल्येन तस्य च
na karoti vyayaṃ tasya kevalaṃ saṃcaye rataḥ ||
tataḥ kālena mahatā maṃjūṣā'sya nirargalā ||
jātā hemamayī viprāḥ kārpaṇyaniratasya ca
||7||न करोति व्ययं तस्य केवलं संचये रतः ॥
ततः कालेन महता मंजूषाऽस्य निरर्गला ॥
जाता हेममयी विप्राः कार्पण्यनिरतस्य च
atha saṃsthāpya bhūmadhye maṃjūṣāṃ tāṃ prapūritām ||
karoti vyavahāraṃ sa kakṣāṃ tāṃ naiva muṃcati
||8||अथ संस्थाप्य भूमध्ये मंजूषां तां प्रपूरिताम् ॥
करोति व्यवहारं स कक्षां तां नैव मुंचति
kadāciddevapūjāyāṃ so'pi brāhmaṇasattamāḥ ||
viśvāsaṃ naiva niryāti kasyacicca kathaṃcana
||9||कदाचिद्देवपूजायां सोऽपि ब्राह्मणसत्तमाः ॥
विश्वासं नैव निर्याति कस्यचिच्च कथंचन
kasyacittvatha kālasya paravittāpahārakaḥ ||
alakṣadbrāhmaṇastacca duḥśīlākhyo vyaciṃtayat
||10||कस्यचित्त्वथ कालस्य परवित्तापहारकः ॥
अलक्षद्ब्राह्मणस्तच्च दुःशीलाख्यो व्यचिंतयत्
tataḥ śiṣyo bhaviṣyāmi viśvāsārthaṃ durātmanaḥ ||
sudīnaiḥ kṛpaṇairvākyaiścāṭukāraiḥ pṛthagvidhaiḥ
||11||ततः शिष्यो भविष्यामि विश्वासार्थं दुरात्मनः ॥
सुदीनैः कृपणैर्वाक्यैश्चाटुकारैः पृथग्विधैः
ālasyaṃ ca divānaktaṃ sādhayiṣyāmyasaṃśayam ||
anyasminnahani prāpte dṛṣṭvā taṃ maṭhamadhyagam
||12||आलस्यं च दिवानक्तं साधयिष्याम्यसंशयम् ॥
अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते दृष्ट्वा तं मठमध्यगम्
tataḥ samīpamagamaddaṃḍākāraṃ praṇamya ca ||
abravītprāṃjalirbhūtvā vinayāvanataḥ sthitaḥ
||13||ततः समीपमगमद्दंडाकारं प्रणम्य च ॥
अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा विनयावनतः स्थितः
bhagavaṃste prabhāvo'dya tapasā vai mayā śrutaḥ
||14||भगवंस्ते प्रभावोऽद्य तपसा वै मया श्रुतः
yadanyastāpaso nāsti īdṛśo'tra dharātale ||
tenāhaṃ dūrataḥ prāpto vairāgyeṇa samanvitaḥ
||15||यदन्यस्तापसो नास्ति ईदृशोऽत्र धरातले ॥
तेनाहं दूरतः प्राप्तो वैराग्येण समन्वितः
saṃsārāsāratāṃ jñātvā janmamṛtyujarātmikām ||
arthātsvapnapratīkāśaṃ yauvanaṃ ca nṛṇā miha
||16||संसारासारतां ज्ञात्वा जन्ममृत्युजरात्मिकाम् ॥
अर्थात्स्वप्नप्रतीकाशं यौवनं च नृणा मिह
yadvatparvatasaṃjātā nadī ca kṣaṇabhaṃgurā ||
putrāḥ kalatrāṇi ca vā ye cānye bāṃdhavādayaḥ
||17||यद्वत्पर्वतसंजाता नदी च क्षणभंगुरा ॥
पुत्राः कलत्राणि च वा ये चान्ये बांधवादयः
te sarve ca parijñeyā yathā pāpa samāgamāḥ ||
tatsaṃsārasamudrasya tāraṇārthaṃ bravīhi me
||18||ते सर्वे च परिज्ञेया यथा पाप समागमाः ॥
तत्संसारसमुद्रस्य तारणार्थं ब्रवीहि मे
upāyaṃ kaṃcidadyaiva upadeśe vyavasthitam ||
tarāmi yena saṃsāraṃ prasādāttava suvrata
||19||उपायं कंचिदद्यैव उपदेशे व्यवस्थितम् ॥
तरामि येन संसारं प्रसादात्तव सुव्रत
tasya tadvacanaṃ śrutvā romāṃcita tanūruhaḥ ||
jñātvā māheśvaraḥ ko'yaṃ ciṃtāvānsamupasthitaḥ
||20||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रोमांचित तनूरुहः ॥
ज्ञात्वा माहेश्वरः कोऽयं चिंतावान्समुपस्थितः
yathā bravīṣi dhanyo'si yasya te matirīdṛśī ||
tāruṇye vartamānasya sukumārasya caiva hi ||
tāruṇye vartamāno yaḥ śāṃtaḥ so'tra nigadyate ||
dhātuṣu kṣīyamāṇeṣu śamaḥ kasya na jāyate
||22||यथा ब्रवीषि धन्योऽसि यस्य ते मतिरीदृशी ॥
तारुण्ये वर्तमानस्य सुकुमारस्य चैव हि ॥
तारुण्ये वर्तमानो यः शांतः सोऽत्र निगद्यते ॥
धातुषु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न जायते
yadyevaṃ suviraktiḥ syātsaṃsāropari saṃsthitā ||
samārādhaya deveśaṃ śaṃkaraṃ śaśiśekharam
||23||यद्येवं सुविरक्तिः स्यात्संसारोपरि संस्थिता ॥
समाराधय देवेशं शंकरं शशिशेखरम्
nānyathā ghorajāpyena tīryate bhavasāgaraḥ ||
mayā samyakparijñātametacchāstrasamāgamāt
||24||नान्यथा घोरजाप्येन तीर्यते भवसागरः ॥
मया सम्यक्परिज्ञातमेतच्छास्त्रसमागमात्
śūdro vā yadi vā vipro mlecho vā pāpakṛnnaraḥ ||
śivadīkṣāsamopetaḥ puṣpamekaṃ tu yo nyasait [
||25||शूद्रो वा यदि वा विप्रो म्लेछो वा पापकृन्नरः ॥
शिवदीक्षासमोपेतः पुष्पमेकं तु यो न्यसैत् [
ṣaḍakṣareṇa maṃtreṇa liṃgasyopari bhaktitaḥ ||
sa tāṃ gatimavāpnoti yāṃyāṃ yāṃtīha yajvinaḥ
||56||षडक्षरेण मंत्रेण लिंगस्योपरि भक्तितः ॥
स तां गतिमवाप्नोति यांयां यांतीह यज्विनः
yo dadāti prabhaktyā ca śivadīkṣānvitāya ca ||
vastropānahakaupīnaṃ sa yajñaiḥ kiṃ kariṣyati
||27||यो ददाति प्रभक्त्या च शिवदीक्षान्विताय च ॥
वस्त्रोपानहकौपीनं स यज्ञैः किं करिष्यति
tacchrutvā caraṇau tasya duḥśīlo'sau tadā''dade ||
vinyasya svaśira stābhyāṃ tatovākyamuvāca ha
||28||तच्छ्रुत्वा चरणौ तस्य दुःशीलोऽसौ तदाऽऽददे ॥
विन्यस्य स्वशिर स्ताभ्यां ततोवाक्यमुवाच ह
śivadīkṣāpramāṇena prasādaṃ kuru me prabho ||
śuśrūṣāṃ yena te nityaṃ prakaromi samāhitaḥ
||29||शिवदीक्षाप्रमाणेन प्रसादं कुरु मे प्रभो ॥
शुश्रूषां येन ते नित्यं प्रकरोमि समाहितः
tato'sau tāpaso viprāściṃtayāmāsa cetami ||
dakṣo'yaṃ dṛśyate ko'pi pumāṃścaiva samāgataḥ
||30||ततोऽसौ तापसो विप्राश्चिंतयामास चेतमि ॥
दक्षोऽयं दृश्यते कोऽपि पुमांश्चैव समागतः
mamāsti nāparaḥ śiṣyastasmādenaṃ karomyaham ||
tato'bravītkare gṛhya yadyevaṃ vatsa me samam ||
samayaṃ kuru yena tvāṃ dīkṣayāmyadya caiva hi
||31||ममास्ति नापरः शिष्यस्तस्मादेनं करोम्यहम् ॥
ततोऽब्रवीत्करे गृह्य यद्येवं वत्स मे समम् ॥
समयं कुरु येन त्वां दीक्षयाम्यद्य चैव हि
tvayā kuṭīrakaṃ kāryaṃ maṭhasyāsya vidūrataḥ ||
praveśo naiva kāryastu mamātrāstaṃ gate ravau
||32||त्वया कुटीरकं कार्यं मठस्यास्य विदूरतः ॥
प्रवेशो नैव कार्यस्तु ममात्रास्तं गते रवौ
duḥśīla uvāca
tavādeśaḥ pramāṇaṃ me kevalaṃ tāpasottama ||
kiṃ maṭhena kariṣyāmi viśeṣādrā trisaṃgame
||33||तवादेशः प्रमाणं मे केवलं तापसोत्तम ॥
किं मठेन करिष्यामि विशेषाद्रा त्रिसंगमे
yaḥ śiṣyo guruvākyaṃ tu na karoti yathoditam ||
tasya vrataṃ ca tadvyarthaṃ narakaṃ ca tataḥ param
||34||यः शिष्यो गुरुवाक्यं तु न करोति यथोदितम् ॥
तस्य व्रतं च तद्व्यर्थं नरकं च ततः परम्
tacchrutvā tuṣṭimāpannaḥ śivadīkṣāṃ tato dadau ||
tasmai vinayayuktāya tadā niṃbaśuco muniḥ
||35||तच्छ्रुत्वा तुष्टिमापन्नः शिवदीक्षां ततो ददौ ॥
तस्मै विनययुक्ताय तदा निंबशुचो मुनिः
tataḥprabhṛti so'tīva tasya śuśrūṣaṇe rataḥ ||
raṃjayāmāsa taccittaṃ paricaryāparāyaṇaḥ
||36||ततःप्रभृति सोऽतीव तस्य शुश्रूषणे रतः ॥
रंजयामास तच्चित्तं परिचर्यापरायणः
manasā cintayānastu tanmātrārthaṃ dinedine ||
na cchidraṃ vīkṣate kiṃcidvīkṣamāṇo'pi yatnataḥ
||37||मनसा चिन्तयानस्तु तन्मात्रार्थं दिनेदिने ॥
न च्छिद्रं वीक्षते किंचिद्वीक्षमाणोऽपि यत्नतः
śaivo'pi ca sa kakṣyāṃ tāṃ tāṃ mātrāṃ hemasaṃbhavām ||
kathaṃcinmokṣate bhūmau bhojye devārcane'pi na
||38||शैवोऽपि च स कक्ष्यां तां तां मात्रां हेमसंभवाम् ॥
कथंचिन्मोक्षते भूमौ भोज्ये देवार्चनेऽपि न
tato'sau cintayāmāsa duḥśīlo nijacetasi ||
maṭhe tāvatpraveśo'sti naiva rātrau kathaṃcana
||39||ततोऽसौ चिन्तयामास दुःशीलो निजचेतसि ॥
मठे तावत्प्रवेशोऽस्ति नैव रात्रौ कथंचन
sūryāstamānavelāyāṃ yatprayacchati tatkṣaṇāt ||
parighaṃ sudṛḍhaṃ pāpastatkaromi ca kiṃ punaḥ
||40||सूर्यास्तमानवेलायां यत्प्रयच्छति तत्क्षणात् ॥
परिघं सुदृढं पापस्तत्करोमि च किं पुनः
maṭho'yaṃ suśilābaddho naiva khātaṃ prajāyate ||
tuṃgatvānna praveśaḥ syādupāyairvividhaiḥ paraiḥ
||41||मठोऽयं सुशिलाबद्धो नैव खातं प्रजायते ॥
तुंगत्वान्न प्रवेशः स्यादुपायैर्विविधैः परैः
tatkiṃ viṣaṃ prayacchāmi śastrairvyāpādayāmi kim ||
divāpi paśumāreṇa paṃcatvaṃ vā nayāmi kim
||42||तत्किं विषं प्रयच्छामि शस्त्रैर्व्यापादयामि किम् ॥
दिवापि पशुमारेण पंचत्वं वा नयामि किम्
evaṃ cintayatastasya prāvṛṭkāla upasthitaḥ ||
śrāvaṇasyāsite pakṣe karkaṭasthe divākare
||43||एवं चिन्तयतस्तस्य प्रावृट्काल उपस्थितः ॥
श्रावणस्यासिते पक्षे कर्कटस्थे दिवाकरे
prāpto maheśvarastasya ko'pi tatra dhanī drutam ||
tenoktaṃ praṇipatyoccaiḥ kariṣyāmi pavitrakam
||44||प्राप्तो महेश्वरस्तस्य कोऽपि तत्र धनी द्रुतम् ॥
तेनोक्तं प्रणिपत्योच्चैः करिष्यामि पवित्रकम्
caturddaśyāmahaṃ svāminyadyādeśo bhavettava ||
yadyāgacchasi me grāmaṃ prasādena sama nvitaḥ
||45||चतुर्द्दश्यामहं स्वामिन्यद्यादेशो भवेत्तव ॥
यद्यागच्छसि मे ग्रामं प्रसादेन सम न्वितः
sūta uvāca
tacchrutvā tuṣṭimāpannastato niṃbaśuco muniḥ ||
tatheti caivamuktvā taṃ preṣayāmāsa tatkṣaṇāt
||46||तच्छ्रुत्वा तुष्टिमापन्नस्ततो निंबशुचो मुनिः ॥
तथेति चैवमुक्त्वा तं प्रेषयामास तत्क्षणात्
āgamiṣyāmyahaṃ kāle svaśiṣyeṇa samanvitaḥ ||
kariṣyāmi paraṃ śreyastava vatsa na saṃśayaḥ
||47||आगमिष्याम्यहं काले स्वशिष्येण समन्वितः ॥
करिष्यामि परं श्रेयस्तव वत्स न संशयः
atha kāle tu saṃprāpte cintayitvā prabhātikam ||
prabhātasamaye prāpte sa śaivaḥ prasthitastadā ||
duḥśīlena samāyuktaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ
||48||अथ काले तु संप्राप्ते चिन्तयित्वा प्रभातिकम् ॥
प्रभातसमये प्राप्ते स शैवः प्रस्थितस्तदा ॥
दुःशीलेन समायुक्तः संप्रहृष्टतनूरुहः
tato vai gacchamānasya tasya mārge vyavasthitā ||
puṇyā nadī suvikhyātā muralā sāgaraṃgamā
||49||ततो वै गच्छमानस्य तस्य मार्गे व्यवस्थिता ॥
पुण्या नदी सुविख्याता मुरला सागरंगमा
sa tāṃ dṛṣṭvā'bravīdvākyaṃ vatsa śiṣya karomyaham ||
bhavatā saha devārcāṃ muralāyāṃ sthiro bhava
||50||स तां दृष्ट्वाऽब्रवीद्वाक्यं वत्स शिष्य करोम्यहम् ॥
भवता सह देवार्चां मुरलायां स्थिरो भव
bāḍhamityeva sa proktvā saṃsthito'syāstaṭe śubhe ||
so'pi niṃbaśucastasya raṃjitaḥ sarvadā guṇaiḥ
||51||बाढमित्येव स प्रोक्त्वा संस्थितोऽस्यास्तटे शुभे ॥
सोऽपि निंबशुचस्तस्य रंजितः सर्वदा गुणैः
suśiṣyaṃ taṃ parijñāya viśvāsaṃ paramaṃ gataḥ ||
sthagitāṃ tāṃ samādāya hemamātrāsamudbhavām
||52||सुशिष्यं तं परिज्ञाय विश्वासं परमं गतः ॥
स्थगितां तां समादाय हेममात्रासमुद्भवाम्
jāgeśvarasamopetāṃ sa kanthāṃ vyākṣipatkṣitau ||
purīṣotsargakāryeṇa tatastokāṃtaraṃ gataḥ
||53||जागेश्वरसमोपेतां स कन्थां व्याक्षिपत्क्षितौ ॥
पुरीषोत्सर्गकार्येण ततस्तोकांतरं गतः
yāvaccādarśanaṃ prāpto vetasaiḥ parivāritaḥ ||
tāvanmātrāṃ samādāya duḥśīlaḥ prasthito drutam ||
uttarāṃ diśamāśritya prahṛṣṭenāṃtarātmanā
||54||यावच्चादर्शनं प्राप्तो वेतसैः परिवारितः ॥
तावन्मात्रां समादाय दुःशीलः प्रस्थितो द्रुतम् ॥
उत्तरां दिशमाश्रित्य प्रहृष्टेनांतरात्मना
athāsau cāgato yāvadduḥśīlaṃ naiva paśyati ||
kevalaṃ dṛśyate kanthā jāgeśvarasamanvitā
||55||अथासौ चागतो यावद्दुःशीलं नैव पश्यति ॥
केवलं दृश्यते कन्था जागेश्वरसमन्विता
tataḥ śīghrataraṃ śaucaṃ kiñcitkṛtvā sudurmanāḥ ||
vinaivācamanaṃ prāptaḥ sā kanthā yatra tiṣṭhati
||56||ततः शीघ्रतरं शौचं किञ्चित्कृत्वा सुदुर्मनाः ॥
विनैवाचमनं प्राप्तः सा कन्था यत्र तिष्ठति
yāvanmātrāvihīnāṃ ca tato jñātvā ca tāṃ hṛtām ||
tena śiṣyeṇa mūrcchāḍhyo nipapāta mahītale
||57||यावन्मात्राविहीनां च ततो ज्ञात्वा च तां हृताम् ॥
तेन शिष्येण मूर्च्छाढ्यो निपपात महीतले
tataśca cetanāṃ prāpya kṛcchrāccotthāya tatkṣaṇāt ||
śilāyāṃ tāḍayāmāsa nijāṃgāni śirastathā
||58||ततश्च चेतनां प्राप्य कृच्छ्राच्चोत्थाय तत्क्षणात् ॥
शिलायां ताडयामास निजांगानि शिरस्तथा
hā hato'smi vinaṣṭo'smi muṣṭastena durātmanā ||
kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ taṃ vīkṣayāmyaham
||59||हा हतोऽस्मि विनष्टोऽस्मि मुष्टस्तेन दुरात्मना ॥
किं करोमि क्व गच्छामि कथं तं वीक्षयाम्यहम्
tatastu padavīṃ vīkṣya tasya tāṃ calito dhruvam ||
vṛddha bhāvātpariśrāṃto vāvṛtya sa maṭhaṃ gataḥ
||60||ततस्तु पदवीं वीक्ष्य तस्य तां चलितो ध्रुवम् ॥
वृद्ध भावात्परिश्रांतो वावृत्य स मठं गतः
duḥśīlo'pi samādāya mātrāṃ sthānāṃtaraṃ gataḥ ||
tatastena suvarṇena vyavahārānkaroti saḥ
||61||दुःशीलोऽपि समादाय मात्रां स्थानांतरं गतः ॥
ततस्तेन सुवर्णेन व्यवहारान्करोति सः
tato gṛhasthatāṃ prāptaḥ kṛtadāraparigrahaḥ ||
vṛddhabhāvaṃ samāpannaḥ saṃtānena vivarjitaḥ
||62||ततो गृहस्थतां प्राप्तः कृतदारपरिग्रहः ॥
वृद्धभावं समापन्नः संतानेन विवर्जितः
kasyacittvatha kālasya tīrthayātrāparāyaṇaḥ ||
bhāryayā sahito vipraścamatkārapuraṃ gataḥ
||63||कस्यचित्त्वथ कालस्य तीर्थयात्रापरायणः ॥
भार्यया सहितो विप्रश्चमत्कारपुरं गतः
snātvā tīrtheṣu sarveṣu devatāyataneṣu ca ||
bhramamāṇena saṃdṛṣṭo durvāsā nāma sanmuniḥ
||64||स्नात्वा तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च ॥
भ्रममाणेन संदृष्टो दुर्वासा नाम सन्मुनिः
nijadevasya sadbhaktyā nṛtyagītaparāyaṇaḥ ||
taṃ ca dṛṣṭvā namaskṛtya vākyametaduvāca saḥ
||65||निजदेवस्य सद्भक्त्या नृत्यगीतपरायणः ॥
तं च दृष्ट्वा नमस्कृत्य वाक्यमेतदुवाच सः
kenaitatsthāpitaṃ liṃgaṃ nirmalaṃ śaṃkarodbhavam ||
kiṃ tvaṃ nṛtyasi gītaṃ ca puro'sya prakaroṣi ca ||
munīnāṃ yujyate naiva yadetattava ceṣṭitam
||66||केनैतत्स्थापितं लिंगं निर्मलं शंकरोद्भवम् ॥
किं त्वं नृत्यसि गीतं च पुरोऽस्य प्रकरोषि च ॥
मुनीनां युज्यते नैव यदेतत्तव चेष्टितम्
durvāsā uvāca
mayaitatsthāpitaṃ liṃgaṃ devadevasya śūlinaḥ ||
nṛtyagītapriyo yasmāddevadevo maheśvaraḥ
||67||मयैतत्स्थापितं लिंगं देवदेवस्य शूलिनः ॥
नृत्यगीतप्रियो यस्माद्देवदेवो महेश्वरः
na me'sti vibhavaḥ kaścidyena bhogaṃ karomyaham
||68||न मेऽस्ति विभवः कश्चिद्येन भोगं करोम्यहम्
etasminnaṃtare prāptaścirbhaṭirnāma yogavit ||
tena pṛṣṭaḥ sa durvāsā vedāṃtikamidaṃ vacaḥ
||69||एतस्मिन्नंतरे प्राप्तश्चिर्भटिर्नाम योगवित् ॥
तेन पृष्टः स दुर्वासा वेदांतिकमिदं वचः
cirbhaṭi asūryā nāma te lokā aṃdhena tamasā vṛtāḥ ||
tāṃste pretyā'bhigacchaṃti ye kecātmahano janāḥ
||70||चिर्भटि असूर्या नाम ते लोका अंधेन तमसा वृताः ॥
तांस्ते प्रेत्याऽभिगच्छंति ये केचात्महनो जनाः
upaviśya tatastena tasya dattastu nirṇayaḥ ||
duḥśīlenāpi tatsarva vijñātaṃ tasya saṃstutam
||71||उपविश्य ततस्तेन तस्य दत्तस्तु निर्णयः ॥
दुःशीलेनापि तत्सर्व विज्ञातं तस्य संस्तुतम्
tato viśeṣato jātā bhaktistasya haraṃ prati ||
taṃ praṇamya tataścoccairvākyametaduvāca ha
||72||ततो विशेषतो जाता भक्तिस्तस्य हरं प्रति ॥
तं प्रणम्य ततश्चोच्चैर्वाक्यमेतदुवाच ह
bhagavan brāhmaṇo'smīti jātyā caiva na karmaṇā ||
na kasyacinmayā dattaṃ kadācinnaiva bhojanam ||
kevalaṃ devaviprāṇāṃ vaṃcayitvā dhanaṃ hṛtam ||
vyasanenābhibhūtena dyūtaveśyodbhavena ca
||74||भगवन् ब्राह्मणोऽस्मीति जात्या चैव न कर्मणा ॥
न कस्यचिन्मया दत्तं कदाचिन्नैव भोजनम् ॥
केवलं देवविप्राणां वंचयित्वा धनं हृतम् ॥
व्यसनेनाभिभूतेन द्यूतवेश्योद्भवेन च
tathā ca brāhmaṇenāpi mayā śaivo guruḥ kṛtaḥ ||
vaṃcitaśca tathānekaiścāṭubhirvihṛtaṃ dhanam
||75||तथा च ब्राह्मणेनापि मया शैवो गुरुः कृतः ॥
वंचितश्च तथानेकैश्चाटुभिर्विहृतं धनम्
tasya saktaṃ dhanaṃ bhūyaḥ sādhumārgeṇa cāhṛtam ||
sa cāpi ca gururmahyaṃ paralokamihāgataḥ
||76||तस्य सक्तं धनं भूयः साधुमार्गेण चाहृतम् ॥
स चापि च गुरुर्मह्यं परलोकमिहागतः
paścāttāpena tenaiva pradahyāmi divāniśam ||
puraścaraṇadānena tatprasādaṃ kuruṣva me
||77||पश्चात्तापेन तेनैव प्रदह्यामि दिवानिशम् ॥
पुरश्चरणदानेन तत्प्रसादं कुरुष्व मे
asti me vipulaṃ vittaṃ na saṃtānaṃ munīśvara ||
tanme vada mune śreyastadvittasya yathā bhavet ||
iha loke pare caiva yena sarvaṃ karomyaham
||78||अस्ति मे विपुलं वित्तं न संतानं मुनीश्वर ॥
तन्मे वद मुने श्रेयस्तद्वित्तस्य यथा भवेत् ॥
इह लोके परे चैव येन सर्वं करोम्यहम्
durvāsā uvāca
kṛtvā pāpasahasrāṇi paścāddharmaparo bhavet ||
yaḥ pumānso'tikṛcchreṇa taretsaṃsārasāgaram
||79||कृत्वा पापसहस्राणि पश्चाद्धर्मपरो भवेत् ॥
यः पुमान्सोऽतिकृच्छ्रेण तरेत्संसारसागरम्
dinenāpi gururyo'sau tvayā śaivo vinirmitaḥ |
adharmeṇāpi saṃjātaḥ sa gurustena saṃśayaḥ
||80||दिनेनापि गुरुर्योऽसौ त्वया शैवो विनिर्मितः ।
अधर्मेणापि संजातः स गुरुस्तेन संशयः
brāhmaṇo brahmacārī syādgrahasthastadanaṃtaram ||
vānaprastho yatiścaiva tata ścaiva kuṭīcaraḥ
||81||ब्राह्मणो ब्रह्मचारी स्याद्ग्रहस्थस्तदनंतरम् ॥
वानप्रस्थो यतिश्चैव तत श्चैव कुटीचरः
bahūdakastato haṃsaḥ paramaśca tato bhavet ||
tataśca muktimāyāti mārgamenaṃ samāśritaḥ
||82||बहूदकस्ततो हंसः परमश्च ततो भवेत् ॥
ततश्च मुक्तिमायाति मार्गमेनं समाश्रितः
tvayā punaḥ kumārgeṇa yadvrataṃ brāhmaṇena ca [|
śaivamārgaṃ samāsthāya tanmahāpātakaṃ kṛtam
||83||त्वया पुनः कुमार्गेण यद्व्रतं ब्राह्मणेन च [।
शैवमार्गं समास्थाय तन्महापातकं कृतम्
duḥśīla uvāca
sarveṣveva hi vedeṣu rudraḥ saṃkīrtyate prabhuḥ ||
tatkiṃ doṣastvayā proktastasya dīkṣāsamudbhavaḥ
||84||सर्वेष्वेव हि वेदेषु रुद्रः संकीर्त्यते प्रभुः ॥
तत्किं दोषस्त्वया प्रोक्तस्तस्य दीक्षासमुद्भवः
durvāsā uvāca
satyametattvayā khyātaṃ vede rudraḥ prakīrtitaḥ ||
bahudhā vāsudevo'pi brahmā caiva viśeṣataḥ
||85||सत्यमेतत्त्वया ख्यातं वेदे रुद्रः प्रकीर्तितः ॥
बहुधा वासुदेवोऽपि ब्रह्मा चैव विशेषतः
paraṃ viprasya yā dīkṣā vratavaṃdhasamudbhavā ||
gāyatrī paramā jāpye gururvrataparo hi saḥ ||
vaiṣṇavīṃ cātha śaivīṃ ca yo'nyāṃ dīkṣāṃ samācaret
||86||परं विप्रस्य या दीक्षा व्रतवंधसमुद्भवा ॥
गायत्री परमा जाप्ये गुरुर्व्रतपरो हि सः ॥
वैष्णवीं चाथ शैवीं च योऽन्यां दीक्षां समाचरेत्
brāhmaṇo na bhavetso'tra yadyapi syātṣaḍaṃgavit ||
aparaṃ liṃgabhedaste saṃjātaḥ kapaṭādiṣu
||87||ब्राह्मणो न भवेत्सोऽत्र यद्यपि स्यात्षडंगवित् ॥
अपरं लिंगभेदस्ते संजातः कपटादिषु
vratatyāgānna saṃdehastatra te nāsti kiṃcana ||
prāyaścittaṃ mayā samyaksmṛtimārgeṇa ciṃtitam
||88||व्रतत्यागान्न संदेहस्तत्र ते नास्ति किंचन ॥
प्रायश्चित्तं मया सम्यक्स्मृतिमार्गेण चिंतितम्
duḥśīla uvāca
satāṃ saptapadīṃ maitrīṃ pravadaṃti manīṣiṇaḥ ||
mitratāṃ tu puraskṛtya kiṃcidvakṣyāmi tacchṛṇu
||89||सतां सप्तपदीं मैत्रीं प्रवदंति मनीषिणः ॥
मित्रतां तु पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु
asti me vipulaṃ vittaṃ yadi tena prasiddhyati ||
tadvadasva mahābhāga yena sarvaṃ karomyaham
||90||अस्ति मे विपुलं वित्तं यदि तेन प्रसिद्ध्यति ॥
तद्वदस्व महाभाग येन सर्वं करोम्यहम्
durvāsā uvāca
eka eva hyupāyo'sti tava pātakanāśane ||
taṃ cetkaroṣi me vākyādviśuddhaḥ saṃbhaviṣyasi
||91||एक एव ह्युपायोऽस्ति तव पातकनाशने ॥
तं चेत्करोषि मे वाक्याद्विशुद्धः संभविष्यसि
tapaḥ kṛte praśaṃsaṃti tretāyāṃ jñānameva ca ||
dvāpare tīrthayātrāṃ ca dānameva kalau yuge
||92||तपः कृते प्रशंसंति त्रेतायां ज्ञानमेव च ॥
द्वापरे तीर्थयात्रां च दानमेव कलौ युगे
sāṃprataṃ kalikālo'yaṃ vartate dāruṇākṛtiḥ ||
tasmātkṛṣṇājinaṃ dehi sarvapāpaviśuddhaye
||93||सांप्रतं कलिकालोऽयं वर्तते दारुणाकृतिः ॥
तस्मात्कृष्णाजिनं देहि सर्वपापविशुद्धये
tathā ca te ghṛṇā'pyasti guruvittasamudbhavā ||
tadarthaṃ kuru tannāmnā śaṃkarasya niveśanam
||94||तथा च ते घृणाऽप्यस्ति गुरुवित्तसमुद्भवा ॥
तदर्थं कुरु तन्नाम्ना शंकरस्य निवेशनम्
yena tasmādapi tvaṃ hi ānṛṇyaṃ yāsi tatkṣaṇāt ||
anyatrāpi ca tadvittaṃ yatkiṃcicca prapadyate
||95||येन तस्मादपि त्वं हि आनृण्यं यासि तत्क्षणात् ॥
अन्यत्रापि च तद्वित्तं यत्किंचिच्च प्रपद्यते
brāhmaṇebhyo viśiṣṭebhyo nityaṃ dehi samāhitaḥ ||
tilapātraṃ sadā dehi sahiraṇyaṃ viśeṣataḥ
||96||ब्राह्मणेभ्यो विशिष्टेभ्यो नित्यं देहि समाहितः ॥
तिलपात्रं सदा देहि सहिरण्यं विशेषतः
yena te sakalaṃ pāpaṃ dehānnāśaṃ pragacchati ||
aparaṃ caitramāse'haṃ sadā''gacchāmi bhaktitaḥ
||97||येन ते सकलं पापं देहान्नाशं प्रगच्छति ॥
अपरं चैत्रमासेऽहं सदाऽऽगच्छामि भक्तितः
kalpagrāmātsudūrācca prāsāde'tra svayaṃ kṛte ||
punaryāmi ca tatraiva vratametaddhi me sthitam
||98||कल्पग्रामात्सुदूराच्च प्रासादेऽत्र स्वयं कृते ॥
पुनर्यामि च तत्रैव व्रतमेतद्धि मे स्थितम्
tasmācciṃtyastvayāhyeṣa prāsādo yo mayā kṛtaḥ ||
ciṃtanīyaṃ sadaiveha snānādibhiranekaśaḥ
||99||तस्माच्चिंत्यस्त्वयाह्येष प्रासादो यो मया कृतः ॥
चिंतनीयं सदैवेह स्नानादिभिरनेकशः
duḥśīla uvāca
kariṣyāmi vacaste'haṃ yathā vadasi sanmune
||100||करिष्यामि वचस्तेऽहं यथा वदसि सन्मुने
durvāsā uvāca
sarvapāpaviśuddhyarthaṃ datte kṛṣṇājine dvijaḥ ||
prayaccha tilapātrāṇi guptapāpasya śuddhaye
||101||सर्वपापविशुद्ध्यर्थं दत्ते कृष्णाजिने द्विजः ॥
प्रयच्छ तिलपात्राणि गुप्तपापस्य शुद्धये
sūta uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā dattaṃ tena mahātmanā ||
tataḥ kṛṣṇājinaṃ bhaktyā brāhmaṇāyāhitāgnaye
||102||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दत्तं तेन महात्मना ॥
ततः कृष्णाजिनं भक्त्या ब्राह्मणायाहिताग्नये
durvāsasaḥ samā deśādyathoktavidhinā dvijāḥ |
yacchatastilapātrāṇi tasya nityaṃ prabhaktitaḥ
||103||दुर्वाससः समा देशाद्यथोक्तविधिना द्विजाः ।
यच्छतस्तिलपात्राणि तस्य नित्यं प्रभक्तितः
gatapāpasya dīkṣāṃ ca dadau nirvāṇasaṃbhavām ||
tathāsau gatapāpasya dīkṣāṃ dattvā yathāvidhi
||104||गतपापस्य दीक्षां च ददौ निर्वाणसंभवाम् ॥
तथासौ गतपापस्य दीक्षां दत्त्वा यथाविधि
tataḥ provāca madhuraṃ dehi me gurudakṣiṇām
||105||ततः प्रोवाच मधुरं देहि मे गुरुदक्षिणाम्
duḥśīla uvāca
yācasva tvaṃ prabho śīghraṃ yāṃ te yacchāmi dakṣiṇām ||
tāṃ pradāsyāmi cecchaktirvittaśāṭhyavivarjitām
||106||याचस्व त्वं प्रभो शीघ्रं यां ते यच्छामि दक्षिणाम् ॥
तां प्रदास्यामि चेच्छक्तिर्वित्तशाठ्यविवर्जिताम्
durvāsā uvāca
kalpagrāmaṃ gamiṣyāmi sāṃprataṃ vartate kaliḥ ||
nāhamatrāgamiṣyāmi yāvannaiva kṛtaṃ bhavet
||107||कल्पग्रामं गमिष्यामि सांप्रतं वर्तते कलिः ॥
नाहमत्रागमिष्यामि यावन्नैव कृतं भवेत्
ardhaniṣpādito hyeṣa prāsādo yo mayā kṛtaḥ ||
paripūrtiṃ tvayā neya eṣā me gurudakṣiṇā
||108||अर्धनिष्पादितो ह्येष प्रासादो यो मया कृतः ॥
परिपूर्तिं त्वया नेय एषा मे गुरुदक्षिणा
nṛtyagītādikaṃ yacca tathā kāryaṃ svaśaktitaḥ ||
purato'sya balirdeyastathānyatkusumādikam
||109||नृत्यगीतादिकं यच्च तथा कार्यं स्वशक्तितः ॥
पुरतोऽस्य बलिर्देयस्तथान्यत्कुसुमादिकम्
evamuktvā gataḥ so'tha kalpagrāmaṃ munīśvaraḥ ||
duḥśīlo'pi tathā cakre yattena samudāhṛtam
||110||एवमुक्त्वा गतः सोऽथ कल्पग्रामं मुनीश्वरः ॥
दुःशीलोऽपि तथा चक्रे यत्तेन समुदाहृतम्
sūta uvāca
evaṃ tasya prabhaktasya tatkāryāṇi prakurvataḥ ||
tannāmnā kīrtyate so'tha duḥśīla iti saṃjñitaḥ
||111||एवं तस्य प्रभक्तस्य तत्कार्याणि प्रकुर्वतः ॥
तन्नाम्ना कीर्त्यते सोऽथ दुःशील इति संज्ञितः
caitramāse ca yo nityaṃ taṃ ca devaṃ prapaśyati ||
kṣaṇaṃ kṛtvā sa pāpena vārṣikeṇa pramucyate
||112||चैत्रमासे च यो नित्यं तं च देवं प्रपश्यति ॥
क्षणं कृत्वा स पापेन वार्षिकेण प्रमुच्यते
yaḥ punaḥ snapanaṃ tasya sarvaṃ caiva karoti ca ||
triṃśadvarṣodbhavaṃ pāpaṃ tasya gātrātpraṇaśyati
||113||यः पुनः स्नपनं तस्य सर्वं चैव करोति च ॥
त्रिंशद्वर्षोद्भवं पापं तस्य गात्रात्प्रणश्यति
yaḥ punarnṛtyagītādyaṃ kurute ca tadagrataḥ ||
ājanmamaraṇātpāpātso'pi muktimavāpnuyāt
||114||यः पुनर्नृत्यगीताद्यं कुरुते च तदग्रतः ॥
आजन्ममरणात्पापात्सोऽपि मुक्तिमवाप्नुयात्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye durvāsaḥsthāpita śivaliṃgasya duḥśīleśvarasaṃjñāprāptikāraṇavṛttāntavarṇanaṃ nāma catuḥsaptatyuttara dviśatatamo'dhyāyaḥ || 274 ||