śaṃkarakṛtapārvatyanunayaḥ
śūdra uvāca
pārvatīkupitā devī kathaṃ devena śūlinā ||
prasādaṃ ca gatā śaptvā yatkopātkṣubhyate jagat
||1||पार्वतीकुपिता देवी कथं देवेन शूलिना ॥
प्रसादं च गता शप्त्वा यत्कोपात्क्षुभ्यते जगत्
kathaṃ sa bhagavānrudro bhāryāśāpamavāpa ha ||
vaikṛtaṃ rūpamāsādya punardivyaṃ vapuḥ śritaḥ
||2||कथं स भगवान्रुद्रो भार्याशापमवाप ह ॥
वैकृतं रूपमासाद्य पुनर्दिव्यं वपुः श्रितः
gālava uvāca
devā rūpāṇyadṛśyāni kṛtvā devyā mahābhayāt ||
manuṣyaloke sakale pratimāsu ca saṃsthitāḥ
||3||देवा रूपाण्यदृश्यानि कृत्वा देव्या महाभयात् ॥
मनुष्यलोके सकले प्रतिमासु च संस्थिताः
teṣāmapi prasannā sā'nugrahaṃ samupākarot ||
viṣṇustutā mahābhāgā viśvamātā'ghanāśinī ||
4 [|
teṣāṃ balācca pārvatyāḥ śāpabhāreṇa yantritaḥ ||
tāṃ nityamevānunayannṛce sovāca śaṃkaram
||5||तेषामपि प्रसन्ना साऽनुग्रहं समुपाकरोत् ॥
विष्णुस्तुता महाभागा विश्वमाताऽघनाशिनी ॥
४ [।
तेषां बलाच्च पार्वत्याः शापभारेण यन्त्रितः ॥
तां नित्यमेवानुनयन्नृचे सोवाच शंकरम्
ete devā viśva pūjyā viśvasya ca varapradāḥ ||
matprasādādbhaviṣyaṃti bhaktitastoṣitā naraiḥ
||6||एते देवा विश्व पूज्या विश्वस्य च वरप्रदाः ॥
मत्प्रसादाद्भविष्यंति भक्तितस्तोषिता नरैः
tvāmṛte mama karmedaṃ kṛtaṃ sādhuvininditam ||
vedyāṃ vivāha kāle ca pratyakṣaṃ sarvasākṣikam
||7||त्वामृते मम कर्मेदं कृतं साधुविनिन्दितम् ॥
वेद्यां विवाह काले च प्रत्यक्षं सर्वसाक्षिकम्
yatsaptamaṃḍalānāṃ ca gamanaṃ ca karārpaṇam ||
vahniśca varuṇaḥ kṛṣṇo devatāśca savallabhāḥ
||8||यत्सप्तमंडलानां च गमनं च करार्पणम् ॥
वह्निश्च वरुणः कृष्णो देवताश्च सवल्लभाः
caturdikṣvaṃga saṃyuktā devabrāhmaṇasaṃyutāḥ ||
eteṣāmagrato dibyaṃ kṛtvā tvaṃ janasaṃsadi
||9||चतुर्दिक्ष्वंग संयुक्ता देवब्राह्मणसंयुताः ॥
एतेषामग्रतो दिब्यं कृत्वा त्वं जनसंसदि
pramādātsattvamāpanno vyabhicāraṃ kathaṃ kṛthāḥ ||
guruvo'pi na sanmārge pravarttaṃte janaughavat
||10||प्रमादात्सत्त्वमापन्नो व्यभिचारं कथं कृथाः ॥
गुरुवोऽपि न सन्मार्गे प्रवर्त्तंते जनौघवत्
nigrāhyāḥ sarvalokeṣu prabuddhaiḥ śrūyate śrutau ||
putreṇāpi pitā śāsyaḥ śiṣyeṇāpi guruḥ svayam
||11||निग्राह्याः सर्वलोकेषु प्रबुद्धैः श्रूयते श्रुतौ ॥
पुत्रेणापि पिता शास्यः शिष्येणापि गुरुः स्वयम्
kṣatriyairbrāhmaṇaḥ śāsyo bhāryayā ca patistathā ||
unmārgagāminaṃ śreṣṭhamapi vedāntapāragam
||12||क्षत्रियैर्ब्राह्मणः शास्यो भार्यया च पतिस्तथा ॥
उन्मार्गगामिनं श्रेष्ठमपि वेदान्तपारगम्
nīcairapi praśāsyeta śrutirāha sanātanī ||
sanmārga eva sarvatra pūjyate nāpathaḥ kvacit
||13||नीचैरपि प्रशास्येत श्रुतिराह सनातनी ॥
सन्मार्ग एव सर्वत्र पूज्यते नापथः क्वचित्
yena svakulajo dharmastyaktaḥ sa patito bhavet ||
mṛtaśca narakaṃ prāpya duḥkhabhāreṇa yujyate
||14||येन स्वकुलजो धर्मस्त्यक्तः स पतितो भवेत् ॥
मृतश्च नरकं प्राप्य दुःखभारेण युज्यते
dharmaṃ tyajati nāstikyājjñātibhedamupāgataḥ ||
sa nigrāhyaḥ sarvalokairmanudharmaparāyaṇaiḥ
||15||धर्मं त्यजति नास्तिक्याज्ज्ञातिभेदमुपागतः ॥
स निग्राह्यः सर्वलोकैर्मनुधर्मपरायणैः
kuladharmāñjñātidharmāndeśadharmānmaheśvara ||
ye tyajaṃti ca te'vaśyaṃ kulācca patitā janāḥ
||16||कुलधर्माञ्ज्ञातिधर्मान्देशधर्मान्महेश्वर ॥
ये त्यजंति च तेऽवश्यं कुलाच्च पतिता जनाः
agnityāgo vratatyāgo vacanatyāga eva ca ||
dharmatyāgo naiva kāryaḥ kurvanpatita eva hi
||17||अग्नित्यागो व्रतत्यागो वचनत्याग एव च ॥
धर्मत्यागो नैव कार्यः कुर्वन्पतित एव हि
na pitā na ca te mātā na bhrātā svajano'pi ca ||
paśyate tava vārtāṃ ca aspṛśyastvamadanviṣam
||18||न पिता न च ते माता न भ्राता स्वजनोऽपि च ॥
पश्यते तव वार्तां च अस्पृश्यस्त्वमदन्विषम्
asthimālācitābhasma jaṭādhārī kucailavān ||
capalo muktamaryādastasthuṃ nārhasi me'grataḥ
||19||अस्थिमालाचिताभस्म जटाधारी कुचैलवान् ॥
चपलो मुक्तमर्यादस्तस्थुं नार्हसि मेऽग्रतः
abrahmaṇyo'vratī bhikṣurduṣṭātmā kapaṭī sadā ||
nārhasi tvaṃ mama puraḥ saṃbhāṣayitumīśvara
||20||अब्रह्मण्योऽव्रती भिक्षुर्दुष्टात्मा कपटी सदा ॥
नार्हसि त्वं मम पुरः संभाषयितुमीश्वर
evaṃ sā rudatī devī bāṣpavyākulalocanā ||
mahāduḥkhayutaivāsīddeveśe'nunayatyapi
||21||एवं सा रुदती देवी बाष्पव्याकुललोचना ॥
महादुःखयुतैवासीद्देवेशेऽनुनयत्यपि
punareva prakupitā haraṃ provāca bhāminī ||
tavārjavaṃ na hṛdaye kāṭhinyaṃ vedmi nityadā
||22||पुनरेव प्रकुपिता हरं प्रोवाच भामिनी ॥
तवार्जवं न हृदये काठिन्यं वेद्मि नित्यदा
brāhmaṇaistvāsurairuktaṃ tanmṛṣā pratibhāti me ||
yasmānmayi mahāduṣṭabhāva eva kṛtastvayā
||23||ब्राह्मणैस्त्वासुरैरुक्तं तन्मृषा प्रतिभाति मे ॥
यस्मान्मयि महादुष्टभाव एव कृतस्त्वया
brāhmaṇā vaṃcitā yasmādbrāhmaṇaistvaṃ haniṣyase ||
evamuktvā bhagavatī punarāha na kiñcana
||24||ब्राह्मणा वंचिता यस्माद्ब्राह्मणैस्त्वं हनिष्यसे ॥
एवमुक्त्वा भगवती पुनराह न किञ्चन
īśaḥ prasannavadanāmupacārairathākarot ||
śanairnītimayairvākyairhetumadbhirmaheśvaraḥ
||25||ईशः प्रसन्नवदनामुपचारैरथाकरोत् ॥
शनैर्नीतिमयैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिर्महेश्वरः
prasannalocanāṃ jñātvā kiṃcitprāha harastataḥ ||
kopena kaluṣaṃ vaktraṃ pūrṇacandra samaprabham
||26||प्रसन्नलोचनां ज्ञात्वा किंचित्प्राह हरस्ततः ॥
कोपेन कलुषं वक्त्रं पूर्णचन्द्र समप्रभम्
kasmāttvaṃ kuruṣe bhadre yuktameva vaco na te ||
sarvabhūtadayā kāryā prāṇināṃ hi hitecchayā
||27||कस्मात्त्वं कुरुषे भद्रे युक्तमेव वचो न ते ॥
सर्वभूतदया कार्या प्राणिनां हि हितेच्छया
yadyapīṣṭo hi yasyārtho na kāryaṃ parapīḍanam ||
jagatsarvaṃ sutaprāyaṃ tavāsti varavarṇini
||28||यद्यपीष्टो हि यस्यार्थो न कार्यं परपीडनम् ॥
जगत्सर्वं सुतप्रायं तवास्ति वरवर्णिनि
jagatpūjyā tvamevaikā sarvarūpadharānaghe ||
mayā yadi kṛtaṃ karmāvadyaṃ deva hitāya vai
||29||जगत्पूज्या त्वमेवैका सर्वरूपधरानघे ॥
मया यदि कृतं कर्मावद्यं देव हिताय वै
tathāpyevaṃ tava suto bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
athavā mama sarvebhyaḥ prāṇebhyo'pi garīyasī
||30||तथाप्येवं तव सुतो भविष्यति न संशयः ॥
अथवा मम सर्वेभ्यः प्राणेभ्योऽपि गरीयसी
yadicchasi tathā kuryāṃ tathā tava manorathān ||
prasannavadanā bhūtvā kathayasva varānane
||31||यदिच्छसि तथा कुर्यां तथा तव मनोरथान् ॥
प्रसन्नवदना भूत्वा कथयस्व वरानने
ityuktā sā bhagavatī punarāha maheśvaram ||
cāturmāsye ca saṃprāpte mahāvrata dharo yadi
||32||इत्युक्ता सा भगवती पुनराह महेश्वरम् ॥
चातुर्मास्ये च संप्राप्ते महाव्रत धरो यदि
devatānāṃ ca pratyakṣaṃ tāṃḍavaṃ nartase yadi ||
pārayitvā vrataṃ samyagbrahmacaryaṃ maheśvara ||
33 [|
matprītyai yadi dehārthaṃ vaiṣṇavaṃ ca prayacchasi ||
śāpasyānugrahaṃ kuryāṃ prasavavadanā satī
||34||देवतानां च प्रत्यक्षं तांडवं नर्तसे यदि ॥
पारयित्वा व्रतं सम्यग्ब्रह्मचर्यं महेश्वर ॥
३३ [।
मत्प्रीत्यै यदि देहार्थं वैष्णवं च प्रयच्छसि ॥
शापस्यानुग्रहं कुर्यां प्रसववदना सती
nānyathā mama cittaṃ tvāṃ viśvāsamanugacchati ||
tacchrutvā bhagavāṃstuṣṭastatheti pratyuvāca tām
||35||नान्यथा मम चित्तं त्वां विश्वासमनुगच्छति ॥
तच्छ्रुत्वा भगवांस्तुष्टस्तथेति प्रत्युवाच ताम्
sāpi hṛṣṭā bhagavatī śāpasyānugrahe vṛtā
||36||सापि हृष्टा भगवती शापस्यानुग्रहे वृता
idaṃ purāṇaṃ manujaḥ śṛṇoti śraddhāyukto bhedabuddhyā dṛḍhatvam ||
tasyā vaśyaṃ jīvitaṃ sarvasiddhaṃ martyāḥ satyāttacchrayatvaṃ prayāṃti
||37||इदं पुराणं मनुजः शृणोति श्रद्धायुक्तो भेदबुद्ध्या दृढत्वम् ॥
तस्या वश्यं जीवितं सर्वसिद्धं मर्त्याः सत्यात्तच्छ्रयत्वं प्रयांति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye śaṃkarakṛtapārvatyanunayo nāma tripaṃcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 253 ||