kṣatriyakṛtanijabhāryāsaṃbodhanavarṇanam
sūta uvāca
tathā'nye tatra tiṣṭhaṃti vasavo'ṣṭau dvijottamāḥ ||
sthānamekaṃ samāśritya sarvadaiva prapūjitāḥ
||1||तथाऽन्ये तत्र तिष्ठंति वसवोऽष्टौ द्विजोत्तमाः ॥
स्थानमेकं समाश्रित्य सर्वदैव प्रपूजिताः
ekādaśa tathā rudrā ādityā dvādaśaiva tu ||
devavaidyau tathā cānyāvaśvinau tatra saṃsthitau
||2||एकादश तथा रुद्रा आदित्या द्वादशैव तु ॥
देववैद्यौ तथा चान्यावश्विनौ तत्र संस्थितौ
devatāstatra tiṣṭhaṃti koṭikoṭipranāyakāḥ ||
ekaikā brāhmaṇaśreṣṭhāḥ kalikālabhayākulāḥ
||3||देवतास्तत्र तिष्ठंति कोटिकोटिप्रनायकाः ॥
एकैका ब्राह्मणश्रेष्ठाः कलिकालभयाकुलाः
hāṭakeśvaraje kṣetre yajñabhāgāptaye sadā ||
aṣṭamyāṃ śuklapakṣe tu madhumāse vyavasthite
||4||हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यज्ञभागाप्तये सदा ॥
अष्टम्यां शुक्लपक्षे तु मधुमासे व्यवस्थिते
yastānvasūñchucirbhūtvā snātvā dhautāṃbaro naraḥ ||
tarpayitvā dvijaśreṣṭhānpaścātsaṃpūjayennaraḥ
||5||यस्तान्वसूञ्छुचिर्भूत्वा स्नात्वा धौतांबरो नरः ॥
तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठान्पश्चात्संपूजयेन्नरः
vasavastvā kṛṇvanniti mantreṇānena bhaktitaḥ ||
naivedyaṃ ca tato dadyādvasavaśchaṃdasāviti
||6||वसवस्त्वा कृण्वन्निति मन्त्रेणानेन भक्तितः ॥
नैवेद्यं च ततो दद्याद्वसवश्छंदसाविति
tato dhūpaṃ sugandhaṃ ca yo yacchati samāhitaḥ ||
vasavastvāṃ jetu tathā mantrametamudīrayet
||7||ततो धूपं सुगन्धं च यो यच्छति समाहितः ॥
वसवस्त्वां जेतु तथा मन्त्रमेतमुदीरयेत्
ārārtikaṃ tato bhūyo yaḥ karoti dvijottamāḥ ||
vasavastvāṃ jetu tathā śrūyatāṃ yatphalaṃ hi tat
||8||आरार्तिकं ततो भूयो यः करोति द्विजोत्तमाः ॥
वसवस्त्वां जेतु तथा श्रूयतां यत्फलं हि तत्
kanyābhiḥ koṭibhiryacca pūjitābhirbhavetphalam ||
vasūnāṃ caiva tatsarvamaṣṭabhistaiḥ prapūjitaiḥ
||9||कन्याभिः कोटिभिर्यच्च पूजिताभिर्भवेत्फलम् ॥
वसूनां चैव तत्सर्वमष्टभिस्तैः प्रपूजितैः
tathā ye dvādaśādityāstasminkṣetre vyavasthitāḥ ||
tānsthāpya pūjayitvā ca saptamyāmarkavāsare ||
samyakchraddhāsamopetaḥ puṣpagandhānulepanaiḥ
||10||तथा ये द्वादशादित्यास्तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः ॥
तान्स्थाप्य पूजयित्वा च सप्तम्यामर्कवासरे ॥
सम्यक्छ्रद्धासमोपेतः पुष्पगन्धानुलेपनैः
paścāttatpuratasteṣāṃ samastānyekaviṃśatiḥ ||
ādityavrata saṃjñāni tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
||11||पश्चात्तत्पुरतस्तेषां समस्तान्येकविंशतिः ॥
आदित्यव्रत संज्ञानि तस्य पुण्यफलं शृणु
koṭidvādaśakaṃ yastu sūryāṇāṃ pūjayennaraḥ ||
tatphalaṃ prāpnuyātkṛtsnaṃ pūjayannātra saṃśayaḥ
||12||कोटिद्वादशकं यस्तु सूर्याणां पूजयेन्नरः ॥
तत्फलं प्राप्नुयात्कृत्स्नं पूजयन्नात्र संशयः
tathaikādaśarudrā ye tatra kṣetre dvijottamāḥ ||
ekasthāne sthitāsteṣāṃ pūjayā śrūyatāṃ phalam
||13||तथैकादशरुद्रा ये तत्र क्षेत्रे द्विजोत्तमाः ॥
एकस्थाने स्थितास्तेषां पूजया श्रूयतां फलम्
yastānpūjayate bhaktyā sthāpayitvā sureśvarān ||
caitraśuklacaturdaśyāṃ japecca śatarudriyam
||14||यस्तान्पूजयते भक्त्या स्थापयित्वा सुरेश्वरान् ॥
चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां जपेच्च शतरुद्रियम्
ekādaśapramāṇena koṭayastena pūjitāḥ ||
bhavaṃti nātra saṃdehaḥ satyametanmayoditam
||15||एकादशप्रमाणेन कोटयस्तेन पूजिताः ॥
भवंति नात्र संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम्
yathā tāvaśvinau tatra devavaidyau vyavasthitau ||
āśvine māsi cāśvinyāṃ pūrṇimāyāṃ tathā tithau
||16||यथा तावश्विनौ तत्र देववैद्यौ व्यवस्थितौ ॥
आश्विने मासि चाश्विन्यां पूर्णिमायां तथा तिथौ
yastau saṃpūjayitvā tu hyaśvinīsūktamuccaret |
dvikoṭi guṇitaṃ puṇyaṃ samyaktena samāpyate |
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ māhātmyaṃ vasusaṃbhavam ||
ādityānāṃ ca rudrāṇāmaśvinordvijasattamāḥ
||198||यस्तौ संपूजयित्वा तु ह्यश्विनीसूक्तमुच्चरेत् ।
द्विकोटि गुणितं पुण्यं सम्यक्तेन समाप्यते ।
एतद्वः सर्वमाख्यातं माहात्म्यं वसुसंभवम् ॥
आदित्यानां च रुद्राणामश्विनोर्द्विजसत्तमाः
sūta uvāca
tathā'nyo'pi ca tatrāsti yājñavalkyapratiṣṭhitaḥ ||
puṣpāditya iti khyātaḥ sarvakāmaprado nṛṇām
||19||तथाऽन्योऽपि च तत्रास्ति याज्ञवल्क्यप्रतिष्ठितः ॥
पुष्पादित्य इति ख्यातः सर्वकामप्रदो नृणाम्
yo yaṃ kāmamabhidhyāya taṃ pūjayati mānavaḥ ||
sa taṃ kṛtsnamavāpnoti yadyapi syātsudurlabham
||20||यो यं काममभिध्याय तं पूजयति मानवः ॥
स तं कृत्स्नमवाप्नोति यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
aputro labhate putrāndhanārthī dhanamāpnuyāt ||
bahuvairo'rināśaṃ ca vidyārthī śāstravidbhavet
||21||अपुत्रो लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् ॥
बहुवैरोऽरिनाशं च विद्यार्थी शास्त्रविद्भवेत्
saptamyāmarkavāreṇa yastaṃ paśyati mānavaḥ ||
mucyeddinodbhavātpāpānmahato'pidvijottamāḥ
||22||सप्तम्यामर्कवारेण यस्तं पश्यति मानवः ॥
मुच्येद्दिनोद्भवात्पापान्महतोऽपिद्विजोत्तमाः
pūjayā hi praṇaśyeta pāpaṃ varṣasamudbhavam ||
nāśaṃ yāti na saṃdehastamaḥ sūryodaye yathā
||23||पूजया हि प्रणश्येत पापं वर्षसमुद्भवम् ॥
नाशं याति न संदेहस्तमः सूर्योदये यथा
aṣṭottaraśataṃ caiva yaḥ karoti pradakṣiṇām ||
phalahastaḥ sa mucyeta hyājanmamaraṇādaghāt
||24||अष्टोत्तरशतं चैव यः करोति प्रदक्षिणाम् ॥
फलहस्तः स मुच्येत ह्याजन्ममरणादघात्
pradakṣiṇāṃ prakuvāṇo yo yaṃ kāmamabhīpsati ||
sa tamāpnotyasaṃdigdhaṃ niṣkāmo mokṣamāpnuyāt
||25||प्रदक्षिणां प्रकुवाणो यो यं काममभीप्सति ॥
स तमाप्नोत्यसंदिग्धं निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्
saṃkrāṃtau sūryavāreṇa yaḥ kuryātsnāpanakriyām ||
abhīṣṭaṃ sidhyate tasya meṣe vā yadi vā tule
||26||संक्रांतौ सूर्यवारेण यः कुर्यात्स्नापनक्रियाम् ॥
अभीष्टं सिध्यते तस्य मेषे वा यदि वा तुले
tasminsarvaprayatnena vāṃchadbhirīpsitaṃ phalam ||
sa devo vīkṣaṇīyaśca pūjanīyo viśeṣataḥ
||27||तस्मिन्सर्वप्रयत्नेन वांछद्भिरीप्सितं फलम् ॥
स देवो वीक्षणीयश्च पूजनीयो विशेषतः
yaddevaiḥ sakalairdṛṣṭaiścamatkārapurodbhavaiḥ ||
phalamāpnoti taddṛṣṭau tena tatphalamāpnuyāt
||28||यद्देवैः सकलैर्दृष्टैश्चमत्कारपुरोद्भवैः ॥
फलमाप्नोति तद्दृष्टौ तेन तत्फलमाप्नुयात्
ṛṣaya ūcuḥ
yājñavalkyena devo'sau yadi tāvatpratiṣṭhitaḥ ||
puṣpādityaḥ kathaṃ prokta etanno vaktumarhasi
||29||याज्ञवल्क्येन देवोऽसौ यदि तावत्प्रतिष्ठितः ॥
पुष्पादित्यः कथं प्रोक्त एतन्नो वक्तुमर्हसि
sūta uvāca
atra vaḥ kīrtayiṣyāmi cetihāsaṃ purātanam ||
puṣpādityo yathā jāto yājñavalkyapratiṣṭhitaḥ
||3||अत्र वः कीर्तयिष्यामि चेतिहासं पुरातनम् ॥
पुष्पादित्यो यथा जातो याज्ञवल्क्यप्रतिष्ठितः
astyatra medinīpṛṣṭhe supuraṃ vaidiśaṃ mahat ||
nānāsaudha samākīrṇaṃ varaprākāraśobhitam
||31||अस्त्यत्र मेदिनीपृष्ठे सुपुरं वैदिशं महत् ॥
नानासौध समाकीर्णं वरप्राकारशोभितम्
udyānaśatasaṃkīrṇaṃ taḍāgairupaśobhitam ||
tatrāsītpārthivaśreṣṭhaścitravarmeti viśrutaḥ
||32||उद्यानशतसंकीर्णं तडागैरुपशोभितम् ॥
तत्रासीत्पार्थिवश्रेष्ठश्चित्रवर्मेति विश्रुतः
na durbhikṣaṃ na ca vyādhirna ca caurakṛtaṃ bhayam ||
tasmiñchāsati dharmajñe satataṃ dharmavatsale
||33||न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्न च चौरकृतं भयम् ॥
तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे सततं धर्मवत्सले
tatpure kṣatriyo jātyā maṇibhadra iti smṛtaḥ ||
sa vai dhanena saṃyuktaḥ pitṛpaitāmahena ca
||34||तत्पुरे क्षत्रियो जात्या मणिभद्र इति स्मृतः ॥
स वै धनेन संयुक्तः पितृपैतामहेन च
tatpuraṃ sakalaṃ caiva sa rājā maṃtribhiḥ saha ||
kusīdāhṛtavittena vartate kārya utthite
||35||तत्पुरं सकलं चैव स राजा मंत्रिभिः सह ॥
कुसीदाहृतवित्तेन वर्तते कार्य उत्थिते
sa ca kāyena kubjaḥ syājjarāvyāptastathaiva ca ||
valīpalitagātraśca hyatyaṃtaṃ ca virūpadhṛk
||36||स च कायेन कुब्जः स्याज्जराव्याप्तस्तथैव च ॥
वलीपलितगात्रश्च ह्यत्यंतं च विरूपधृक्
tathā caiva kukīnāśaḥ prabhūte'pi dhane sati ||
na dadāti sa pāpātmā kasyacitkiñcideva hi ||
na bhakṣayati tṛṣṇārtaḥ svayameva kathaṃcana
||37||तथा चैव कुकीनाशः प्रभूतेऽपि धने सति ॥
न ददाति स पापात्मा कस्यचित्किञ्चिदेव हि ॥
न भक्षयति तृष्णार्तः स्वयमेव कथंचन
evaṃvidho'pi so'tīvavirūpo'pi sudurmatiḥ ||
prārthayāmāsa vai kanyāṃ svajātyāṃ vīkṣya suṃdarīm
||38||एवंविधोऽपि सोऽतीवविरूपोऽपि सुदुर्मतिः ॥
प्रार्थयामास वै कन्यां स्वजात्यां वीक्ष्य सुंदरीम्
biṃboṣṭhīṃ cārudehāṃ ca muṣṭigrāhyakṛśodarīm ||
padmapatraviśālākṣīṃ gūḍhagulphāṃ sukeśikām
||39||बिंबोष्ठीं चारुदेहां च मुष्टिग्राह्यकृशोदरीम् ॥
पद्मपत्रविशालाक्षीं गूढगुल्फां सुकेशिकाम्
raktāṃ saptasu gātreṣu trigaṃbhīrāṃ tathā punaḥ ||
sarvalakṣaṇasaṃpūrṇāṃ jātīyāṃ sumanoramām
||40||रक्तां सप्तसु गात्रेषु त्रिगंभीरां तथा पुनः ॥
सर्वलक्षणसंपूर्णां जातीयां सुमनोरमाम्
kṣatriyāddvijaśārdūlā daridreṇa ca pīḍitāt ||
tena tatsakalaṃ vṛttaṃ bhāryāyai saṃniveditam
||41||क्षत्रियाद्द्विजशार्दूला दरिद्रेण च पीडितात् ॥
तेन तत्सकलं वृत्तं भार्यायै संनिवेदितम्
tacchrutvā sā ca duḥkhena mūrcchitā saṃbabhūva ha ||
saṃbodhitā tatastena vākyairdṛṣṭāṃtasaṃbhavaiḥ
||42||तच्छ्रुत्वा सा च दुःखेन मूर्च्छिता संबभूव ह ॥
संबोधिता ततस्तेन वाक्यैर्दृष्टांतसंभवैः
kṣatriya uvāca
na sā vidyā na tacchilpaṃ na tatkāryaṃ na sā kalā ||
arthārthibhirna tajjñānaṃ dhanināṃ yanna dīyate
||43||न सा विद्या न तच्छिल्पं न तत्कार्यं न सा कला ॥
अर्थार्थिभिर्न तज्ज्ञानं धनिनां यन्न दीयते
iha loke ca dhanināṃ paro'pi svajanāyate ||
svajano'pi daridrāṇāṃ kāryārthe durjanāyate
||44||इह लोके च धनिनां परोऽपि स्वजनायते ॥
स्वजनोऽपि दरिद्राणां कार्यार्थे दुर्जनायते
arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃbhṛtebhyastatastataḥ ||
pravartaṃte kriyāḥ sarvāḥ parvatebhyo yathāpagāḥ
||45||अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस्ततस्ततः ॥
प्रवर्तंते क्रियाः सर्वाः पर्वतेभ्यो यथापगाः
pūjyate yadapūjyo'pi yadagamyo'pi gamyate ||
vaṃdyate yadavandyo'pi hyanubaṃdho dhanasya saḥ
||46||पूज्यते यदपूज्योऽपि यदगम्योऽपि गम्यते ॥
वंद्यते यदवन्द्योऽपि ह्यनुबंधो धनस्य सः
aśanādiṃdriyā ṇīva syuḥ kāryāṇyakhilāniha ||
sarvasmātkāraṇādvittaṃ sarvasādhanamucyate
||47||अशनादिंद्रिया णीव स्युः कार्याण्यखिलानिह ॥
सर्वस्मात्कारणाद्वित्तं सर्वसाधनमुच्यते
arthārthī jīvaloko'yaṃ śmaśānamapi sevate ||
janitāramapi tyaktvā niḥsvaḥ saṃyāti dūrataḥ
||48||अर्थार्थी जीवलोकोऽयं श्मशानमपि सेवते ॥
जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्वः संयाति दूरतः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye puṣpādi tyamāhālaye maṇibhadravṛttāṃte maṇibhadrāya kanyāpradānārthaṃ kṣatriyakṛtanijabhāryāsaṃbodhanavarṇanaṃnāma pañcapañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 155 ||