caturdaśīśastrahataśrāddhanirṇayavarṇanam
bhartṛyajña uvāca
yeṣāṃ ca śastramṛtyuḥ syādapamṛtyurathāpi vā ||
upasargānmṛtānāṃ ca viṣamṛtyumupeyuṣām
||1||येषां च शस्त्रमृत्युः स्यादपमृत्युरथापि वा ॥
उपसर्गान्मृतानां च विषमृत्युमुपेयुषाम्
vahninā ca pradagdhānāṃ jalamṛtyumupeyuṣām ||
sarpavyāghrahatānāṃ ca śṛṃgairudbandhanairapi
||2||वह्निना च प्रदग्धानां जलमृत्युमुपेयुषाम् ॥
सर्पव्याघ्रहतानां च शृंगैरुद्बन्धनैरपि
śrāddhaṃ teṣāṃ prakartavyaṃ caturdaśyāṃ narādhipa ||
teṣāṃ tasminkṛte tṛptistatastatpakṣajā bhavet
||3||श्राद्धं तेषां प्रकर्तव्यं चतुर्दश्यां नराधिप ॥
तेषां तस्मिन्कृते तृप्तिस्ततस्तत्पक्षजा भवेत्
ānarta uvāca
kasmācchastrahatānāṃ ca proktā śrāddhe caturdaśī ||
nānyeṣāṃ divase tatra saṃśayo'yaṃ vadasva me
||4||कस्माच्छस्त्रहतानां च प्रोक्ता श्राद्धे चतुर्दशी ॥
नान्येषां दिवसे तत्र संशयोऽयं वदस्व मे
ekoddiṣṭaṃ na śaṃsaṃti sapiṇḍīkaraṇaṃ param ||
kasmāttatra prakartavyaṃ vadaitanmama vista rāt
||5||एकोद्दिष्टं न शंसंति सपिण्डीकरणं परम् ॥
कस्मात्तत्र प्रकर्तव्यं वदैतन्मम विस्त रात्
kasmānna pārvaṇaṃ tatra kriyate divase sthite ||
pretapakṣe viśeṣeṇa kṛte śrāddhe'khile'pi ca
||6||कस्मान्न पार्वणं तत्र क्रियते दिवसे स्थिते ॥
प्रेतपक्षे विशेषेण कृते श्राद्धेऽखिलेऽपि च
bhartṛyajñauvāca
bṛhatkalpe purā rājanhiraṇyākṣo mahāsuraḥ ||
babhūva balavāñchūraḥ sarvadevabhayaṃkaraḥ
||7||बृहत्कल्पे पुरा राजन्हिरण्याक्षो महासुरः ॥
बभूव बलवाञ्छूरः सर्वदेवभयंकरः
brahmā pratoṣitastena vidhāya vividhaṃ tapaḥ ||
kṛṣṇapakṣe viśeṣeṇa nabhasye māsi saṃsthite
||8||ब्रह्मा प्रतोषितस्तेन विधाय विविधं तपः ॥
कृष्णपक्षे विशेषेण नभस्ये मासि संस्थिते
brahmovāca
parituṣṭosmi te vatsa prārthayasva yathepsitam ||
adeyamapi dāsyāmi tasmātprārthaya mā ciram
||9||परितुष्टोस्मि ते वत्स प्रार्थयस्व यथेप्सितम् ॥
अदेयमपि दास्यामि तस्मात्प्रार्थय मा चिरम्
hiraṇyākṣa uvāca
bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca rākṣasā daityadānavāḥ ||
bubhukṣitāḥ prayācaṃte māṃ nityaṃ padmasaṃbhava
||10||भूताः प्रेताः पिशाचाश्च राक्षसा दैत्यदानवाः ॥
बुभुक्षिताः प्रयाचंते मां नित्यं पद्मसंभव
pretapakṣe kṛte śrāddhe kanyāsaṃsthe divākare ||
ekasminnahani prāyastṛptiḥ syādvarṣasaṃbhavā
||11||प्रेतपक्षे कृते श्राद्धे कन्यासंस्थे दिवाकरे ॥
एकस्मिन्नहनि प्रायस्तृप्तिः स्याद्वर्षसंभवा
tattvamadya dinaṃ dehi tebhyaḥ kamalasambhava ||
tena tṛptiṃ gatāḥ sarve sthāsyaṃtyabdaṃ pitāmaha
||12||तत्त्वमद्य दिनं देहि तेभ्यः कमलसम्भव ॥
तेन तृप्तिं गताः सर्वे स्थास्यंत्यब्दं पितामह
śrībrahmovāca
yaḥ kaścinmānavaḥ śrāddhaṃ svapitṛbhyaḥ pradāsyati ||
pretapakṣe caturdaśyāṃ nabhasye mā si saṃsthite
||13||यः कश्चिन्मानवः श्राद्धं स्वपितृभ्यः प्रदास्यति ॥
प्रेतपक्षे चतुर्दश्यां नभस्ये मा सि संस्थिते
pretānāṃ rākṣasānāṃ ca bhūtādīnāṃ bhaviṣyati ||
mama vākyādasaṃdigdhaṃ ye cānye kīrtitāstvayā
||14||प्रेतानां राक्षसानां च भूतादीनां भविष्यति ॥
मम वाक्यादसंदिग्धं ये चान्ये कीर्तितास्त्वया
durmṛtyunā mṛtā ye ca saṃgrāmeṣu hatāśca ye ||
ekoddiṣṭe sutairdatte teṣāṃ tṛptirbhaviṣyati
||15||दुर्मृत्युना मृता ये च संग्रामेषु हताश्च ये ॥
एकोद्दिष्टे सुतैर्दत्ते तेषां तृप्तिर्भविष्यति
evamuktvā tato brahmā tataścādarśanaṃ gataḥ ||
hiraṇyākṣo'pi saṃhṛṣṭaḥ svameva bhavanaṃ yayau
||16||एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा ततश्चादर्शनं गतः ॥
हिरण्याक्षोऽपि संहृष्टः स्वमेव भवनं ययौ
yacca śastrahatānāṃ ca tasminnahani dīyate ||
ekoddiṣṭaṃ naraiḥ śrāddhaṃ tatte vakṣyāmi kāraṇam
||17||यच्च शस्त्रहतानां च तस्मिन्नहनि दीयते ॥
एकोद्दिष्टं नरैः श्राद्धं तत्ते वक्ष्यामि कारणम्
saṃkhye śastrahatā ye ca nirvikalpena cetasā ||
yudhyamānā na te martye jāyate manujāḥ punaḥ
||18||संख्ये शस्त्रहता ये च निर्विकल्पेन चेतसा ॥
युध्यमाना न ते मर्त्ये जायते मनुजाः पुनः
parāṅmukhāśca hanyaṃte palāyanaparāyaṇāḥ ||
te bhavaṃti narāḥ pretā etadāha pitāmahaḥ
||19||पराङ्मुखाश्च हन्यंते पलायनपरायणाः ॥
ते भवंति नराः प्रेता एतदाह पितामहः
sammukhā api ye dainyaṃ hanyamānā vadaṃti ca ||
paścāttāpaṃ ca vā kuryuḥ prahārairjarjarīkṛtāḥ
||20||सम्मुखा अपि ये दैन्यं हन्यमाना वदंति च ॥
पश्चात्तापं च वा कुर्युः प्रहारैर्जर्जरीकृताः
te'pi pretā bhavantīha manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt ||
kadāciccittacalanaṃ śūrāṇāmapi jāyate
||21||तेऽपि प्रेता भवन्तीह मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥
कदाचिच्चित्तचलनं शूराणामपि जायते
teṣāṃ bhrāṃtyā dine tatra śrāddhaṃ deyaṃ nijaiḥ sutaiḥ ||
apamṛtyumṛtānāṃ ca sarveṣāmapi dehinām
||22||तेषां भ्रांत्या दिने तत्र श्राद्धं देयं निजैः सुतैः ॥
अपमृत्युमृतानां च सर्वेषामपि देहिनाम्
pretatvaṃ jāyate yasmāttasmācchrāddhasya taddinam ||
śrāddhārhaṃ pārthivaśreṣṭha viśeṣeṇa prakīrtitam
||23||प्रेतत्वं जायते यस्मात्तस्माच्छ्राद्धस्य तद्दिनम् ॥
श्राद्धार्हं पार्थिवश्रेष्ठ विशेषेण प्रकीर्तितम्
ekoddiṣṭaṃ prakartavyaṃ yasmāttatra dine naraiḥ ||
sapiṃḍīkaraṇādūrdhvaṃ tatte vakṣyābhi kāraṇam
||24||एकोद्दिष्टं प्रकर्तव्यं यस्मात्तत्र दिने नरैः ॥
सपिंडीकरणादूर्ध्वं तत्ते वक्ष्याभि कारणम्
yadi pretatvamāpannaḥ kadācitsvapitā bhavet |
tṛptyarthaṃ tasya kartavyaṃ śrāddhaṃ tatra dine nṛpa
||25||यदि प्रेतत्वमापन्नः कदाचित्स्वपिता भवेत् ।
तृप्त्यर्थं तस्य कर्तव्यं श्राद्धं तत्र दिने नृप
pitāmahādyāstatrāhni śrāddhaṃ nārhaṃti kutracit ||
atha cedbhrāṃtito dadyāddhiyate(?) rākṣasaistu tat
||26||पितामहाद्यास्तत्राह्नि श्राद्धं नार्हंति कुत्रचित् ॥
अथ चेद्भ्रांतितो दद्याद्धियते(?) राक्षसैस्तु तत्
brahmaṇo vacanādrājanbhūtapretaiśca dānavaiḥ ||
tenaikoddiṣṭamevātra kartavyaṃ na tu pārvaṇam
||27||ब्रह्मणो वचनाद्राजन्भूतप्रेतैश्च दानवैः ॥
तेनैकोद्दिष्टमेवात्र कर्तव्यं न तु पार्वणम्
pitṛpakṣe caturdaśyāṃ kanyāsaṃsthe divākare ||
pitāmaho na gṛhṇāti pitrā tena samaṃ tadā
||28||पितृपक्षे चतुर्दश्यां कन्यासंस्थे दिवाकरे ॥
पितामहो न गृह्णाति पित्रा तेन समं तदा
na ca tasya pitā rājaṃstathaiva prapitāmahaḥ
||29||न च तस्य पिता राजंस्तथैव प्रपितामहः
etasmātkāraṇādrājanpārvaṇaṃ na vidhīyate ||
tasminnahani saṃprāpte vyarthaṃ śrāddhaṃ bhavedyataḥ
||30||एतस्मात्कारणाद्राजन्पार्वणं न विधीयते ॥
तस्मिन्नहनि संप्राप्ते व्यर्थं श्राद्धं भवेद्यतः
nānyasthānodbhavairvipraiḥ śrāddhakarmavratāni ca ||
nāgaro nāgaraiḥ kuryādanyathā tadvṛthā bhavet
||31||नान्यस्थानोद्भवैर्विप्रैः श्राद्धकर्मव्रतानि च ॥
नागरो नागरैः कुर्यादन्यथा तद्वृथा भवेत्
anyasthānodbhavairviprairyacchrāddhaṃ kriyate dhruvam ||
saṃpūrṇaṃ vyarthatāṃ yāti nāgarāṇāṃ kriyāparaiḥ
||32||अन्यस्थानोद्भवैर्विप्रैर्यच्छ्राद्धं क्रियते ध्रुवम् ॥
संपूर्णं व्यर्थतां याति नागराणां क्रियापरैः
athācāraparibhraṣṭāḥ śrāddhārhā eva nāgarāḥ ||
valīvardasamāno'pi jñātīyo yadi labhyate ||
kimanyairbahubhirviprairvedavedāṃgapāragaiḥ
||33||अथाचारपरिभ्रष्टाः श्राद्धार्हा एव नागराः ॥
वलीवर्दसमानोऽपि ज्ञातीयो यदि लभ्यते ॥
किमन्यैर्बहुभिर्विप्रैर्वेदवेदांगपारगैः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śrāddha kalpe caturdaśīśastrahataśrāddhanirṇayavarṇanaṃnāma dvāviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 222 ||