अध्ययनम्
- अनुक्रमणिका
- मूलम्
२० भौमोऽत्रिः। विश्वे देवाः । त्रिष्टुप्, १६-१७ अतिजगती, २० एकपदा विराट्।
को नु वां॑ मित्रावरुणावृता॒यन् दि॒वो वा॑ म॒हः पार्थि॑वस्य वा॒ दे ।
ऋ॒तस्य॑ वा॒ सद॑सि॒ त्रासी॑थां नो यज्ञाय॒ते वा॑ पशु॒षो न वाजा॑न्
॥१॥ko nu vā̍ṃ mitrāvaruṇāvṛtā̱yan di̱vo vā̍ ma̱haḥ pārthi̍vasya vā̱ de |
ṛ̱tasya̍ vā̱ sada̍si̱ trāsī̍thāṃ no yajñāya̱te vā̍ paśu̱ṣo na vājā̍n
ते नो॑ मि॒त्रो वरु॑णो अर्य॒मायुरिन्द्र॑ ऋभु॒क्षा म॒रुतो॑ जुषन्त ।
नमो॑भिर्वा॒ ये दध॑ते सुवृ॒क्तिं स्तोमं॑ रु॒द्राय॑ मी॒ळहुषे॑ स॒जोषा॑:
॥२॥te no̍ mi̱tro varu̍ṇo arya̱māyurindra̍ ṛbhu̱kṣā ma̱ruto̍ juṣanta |
namo̍bhirvā̱ ye dadha̍te suvṛ̱ktiṃ stoma̍ṃ ru̱drāya̍ mī̱l̤ahuṣe̍ sa̱joṣā̍:
आ वां॒ येष्ठा॑श्विना हु॒वध्यै॒ वात॑स्य॒ पत्म॒न् रथ्य॑स्य पु॒ष्टौ ।
उ॒त वा॑ दि॒वो असु॑राय॒ मन्म॒ प्रान्धां॑सीव॒ यज्य॑वे भरध्वम्
॥३॥ā vā̱ṃ yeṣṭhā̍śvinā hu̱vadhyai̱ vāta̍sya̱ patma̱n rathya̍sya pu̱ṣṭau |
u̱ta vā̍ di̱vo asu̍rāya̱ manma̱ prāndhā̍ṃsīva̱ yajya̍ve bharadhvam
प्र स॒क्षणो॑ दि॒व्यः कण्व॑होता त्रि॒तो दि॒वः स॒जोषा॒ वातो॑ अ॒ग्निः ।
पू॒षा भग॑: प्रभृ॒थे वि॒श्वभो॑जा आ॒जिं न ज॑ग्मुरा॒श्व॑श्वतमाः
॥४॥pra sa̱kṣaṇo̍ di̱vyaḥ kaṇva̍hotā tri̱to di̱vaḥ sa̱joṣā̱ vāto̍ a̱gniḥ |
pū̱ṣā bhaga̍: prabhṛ̱the vi̱śvabho̍jā ā̱jiṃ na ja̍gmurā̱śva̍śvatamāḥ
प्र वो॑ र॒यिं यु॒क्ताश्वं॑ भरध्वं रा॒य एषेऽव॑से दधीत॒ धीः ।
सु॒शेव॒ एवै॑रौशि॒जस्य॒ होता॒ ये व॒ एवा॑ मरुतस्तु॒राणा॑म्
॥५॥pra vo̍ ra̱yiṃ yu̱ktāśva̍ṃ bharadhvaṃ rā̱ya eṣe'va̍se dadhīta̱ dhīḥ |
su̱śeva̱ evai̍rauśi̱jasya̱ hotā̱ ye va̱ evā̍ marutastu̱rāṇā̍m
प्र वो॑ वा॒युं र॑थ॒युजं॑ कृणुध्वं॒ प्र दे॒वं विप्रं॑ पनि॒तार॑म॒र्कैः ।
इ॒षु॒ध्यव॑ ऋत॒साप॒: पुरं॑धी॒र्वस्वी॑र्नो॒ अत्र॒ पत्नी॒रा धि॒ये धु॑:
॥६॥pra vo̍ vā̱yuṃ ra̍tha̱yuja̍ṃ kṛṇudhva̱ṃ pra de̱vaṃ vipra̍ṃ pani̱tāra̍ma̱rkaiḥ |
i̱ṣu̱dhyava̍ ṛta̱sāpa̱: pura̍ṃdhī̱rvasvī̍rno̱ atra̱ patnī̱rā dhi̱ye dhu̍:
उप॑ व॒ एषे॒ वन्द्ये॑भिः शू॒षैः प्र य॒ह्वी दि॒वश्चि॒तय॑द्भिर॒र्कैः ।
उ॒षासा॒नक्ता॑ वि॒दुषी॑व॒ विश्व॒मा हा॑ वहतो॒ मर्त्या॑य य॒ज्ञम्
॥७॥upa̍ va̱ eṣe̱ vandye̍bhiḥ śū̱ṣaiḥ pra ya̱hvī di̱vaści̱taya̍dbhira̱rkaiḥ |
u̱ṣāsā̱naktā̍ vi̱duṣī̍va̱ viśva̱mā hā̍ vahato̱ martyā̍ya ya̱jñam
अ॒भि वो॑ अर्चे पो॒ष्याव॑तो॒ नॄन् वास्तो॒ष्पतिं॒ त्वष्टा॑रं॒ ररा॑णः ।
धन्या॑ स॒जोषा॑ धि॒षणा॒ नमो॑भि॒र्वन॒स्पतीँ॒रोष॑धी रा॒य एषे॑
॥८॥a̱bhi vo̍ arce po̱ṣyāva̍to̱ nṝn vāsto̱ṣpati̱ṃ tvaṣṭā̍ra̱ṃ rarā̍ṇaḥ |
dhanyā̍ sa̱joṣā̍ dhi̱ṣaṇā̱ namo̍bhi̱rvana̱spatī̱m̐roṣa̍dhī rā̱ya eṣe̍
तु॒जे न॒स्तने॒ पर्व॑ताः सन्तु॒ स्वैत॑वो॒ ये वस॑वो॒ न वी॒राः ।
प॒नि॒त आ॒प्त्यो य॑ज॒तः सदा॑ नो॒ वर्धा॑न्न॒: शंसं॒ नर्यो॑ अ॒भिष्टौ॑
॥९॥tu̱je na̱stane̱ parva̍tāḥ santu̱ svaita̍vo̱ ye vasa̍vo̱ na vī̱rāḥ |
pa̱ni̱ta ā̱ptyo ya̍ja̱taḥ sadā̍ no̱ vardhā̍nna̱: śaṃsa̱ṃ naryo̍ a̱bhiṣṭau̍
वृष्णो॑ अस्तोषि भू॒म्यस्य॒ गर्भं॑ त्रि॒तो नपा॑तम॒पां सु॑वृ॒क्ति ।
गृ॒णी॒ते अ॒ग्निरे॒तरी॒ न शू॒षैः शो॒चिष्के॑शो॒ नि रि॑णाति॒ वना॑
॥१०॥vṛṣṇo̍ astoṣi bhū̱myasya̱ garbha̍ṃ tri̱to napā̍tama̱pāṃ su̍vṛ̱kti |
gṛ̱ṇī̱te a̱gnire̱tarī̱ na śū̱ṣaiḥ śo̱ciṣke̍śo̱ ni ri̍ṇāti̱ vanā̍
क॒था म॒हे रु॒द्रिया॑य ब्रवाम॒ कद्रा॒ये चि॑कि॒तुषे॒ भगा॑य ।
आप॒ ओष॑धीरु॒त नो॑ऽवन्तु॒ द्यौर्वना॑ गि॒रयो॑ वृ॒क्षके॑शाः
॥११॥ka̱thā ma̱he ru̱driyā̍ya bravāma̱ kadrā̱ye ci̍ki̱tuṣe̱ bhagā̍ya |
āpa̱ oṣa̍dhīru̱ta no̍'vantu̱ dyaurvanā̍ gi̱rayo̍ vṛ̱kṣake̍śāḥ
शृ॒णोतु॑ न ऊ॒र्जां पति॒र्गिर॒: स नभ॒स्तरी॑याँ इषि॒रः परि॑ज्मा ।
शृ॒ण्वन्त्वाप॒: पुरो॒ न शु॒भ्राः परि॒ स्रुचो॑ बबृहा॒णस्याद्रे॑:
॥१२॥śṛ̱ṇotu̍ na ū̱rjāṃ pati̱rgira̱: sa nabha̱starī̍yām̐ iṣi̱raḥ pari̍jmā |
śṛ̱ṇvantvāpa̱: puro̱ na śu̱bhrāḥ pari̱ sruco̍ babṛhā̱ṇasyādre̍:
वि॒दा चि॒न्नु म॑हान्तो॒ ये व॒ एवा॒ ब्रवा॑म दस्मा॒ वार्यं॒ दधा॑नाः ।
वय॑श्च॒न सु॒भ्व१ आव॑ यन्ति क्षु॒भा मर्त॒मनु॑यतं वध॒स्नैः
॥१३॥vi̱dā ci̱nnu ma̍hānto̱ ye va̱ evā̱ bravā̍ma dasmā̱ vārya̱ṃ dadhā̍nāḥ |
vaya̍śca̱na su̱bhva1 āva̍ yanti kṣu̱bhā marta̱manu̍yataṃ vadha̱snaiḥ
आ दैव्या॑नि॒ पार्थि॑वानि॒ जन्मा॒पश्चाच्छा॒ सुम॑खाय वोचम् ।
वर्ध॑न्तां॒ द्यावो॒ गिर॑श्च॒न्द्राग्रा॑ उ॒दा व॑र्धन्ताम॒भिषा॑ता॒ अर्णा॑:
॥१४॥ā daivyā̍ni̱ pārthi̍vāni̱ janmā̱paścācchā̱ suma̍khāya vocam |
vardha̍ntā̱ṃ dyāvo̱ gira̍śca̱ndrāgrā̍ u̱dā va̍rdhantāma̱bhiṣā̍tā̱ arṇā̍:
प॒देप॑दे मे जरि॒मा नि धा॑यि॒ वरू॑त्री वा श॒क्रा या पा॒युभि॑श्च ।
सिष॑क्तु मा॒ता म॒ही र॒सा न॒: स्मत् सू॒रिभि॑र्ऋजु॒हस्त॑ ऋजु॒वनि॑:
॥१५॥pa̱depa̍de me jari̱mā ni dhā̍yi̱ varū̍trī vā śa̱krā yā pā̱yubhi̍śca |
siṣa̍ktu mā̱tā ma̱hī ra̱sā na̱: smat sū̱ribhi̍rṛju̱hasta̍ ṛju̱vani̍:
क॒था दा॑शेम॒ नम॑सा सु॒दानू॑नेव॒या म॒रुतो॒ अच्छो॑क्तौ॒ प्रश्र॑वसो म॒रुतो॒ अच्छो॑क्तौ ।
मा नोऽहि॑र्बु॒ध्न्यो॑ रि॒षे धा॑द॒स्माकं॑ भूदुपमाति॒वनि॑:
॥१६॥ka̱thā dā̍śema̱ nama̍sā su̱dānū̍neva̱yā ma̱ruto̱ accho̍ktau̱ praśra̍vaso ma̱ruto̱ accho̍ktau |
mā no'hi̍rbu̱dhnyo̍ ri̱ṣe dhā̍da̱smāka̍ṃ bhūdupamāti̱vani̍:
इति॑ चि॒न्नु प्र॒जायै॑ पशु॒मत्यै॒ देवा॑सो॒ वन॑ते॒ मर्त्यो॑ व॒ आ दे॑वासो वनते॒ मर्त्यो॑ वः ।
अत्रा॑ शि॒वां त॒न्वो॑ धा॒सिम॒स्या ज॒रां चि॑न्मे॒ निर्ऋ॑तिर्जग्रसीत
॥१७॥iti̍ ci̱nnu pra̱jāyai̍ paśu̱matyai̱ devā̍so̱ vana̍te̱ martyo̍ va̱ ā de̍vāso vanate̱ martyo̍ vaḥ |
atrā̍ śi̱vāṃ ta̱nvo̍ dhā̱sima̱syā ja̱rāṃ ci̍nme̱ nirṛ̍tirjagrasīta
तां वो॑ देवाः सुम॒तिमू॒र्जय॑न्ती॒मिष॑मश्याम वसव॒: शसा॒ गोः ।
सा न॑: सु॒दानु॑र्मृ॒ळय॑न्ती दे॒वी प्रति॒ द्रव॑न्ती सुवि॒ताय॑ गम्याः
॥१८॥tāṃ vo̍ devāḥ suma̱timū̱rjaya̍ntī̱miṣa̍maśyāma vasava̱: śasā̱ goḥ |
sā na̍: su̱dānu̍rmṛ̱l̤aya̍ntī de̱vī prati̱ drava̍ntī suvi̱tāya̍ gamyāḥ
अ॒भि न॒ इळा॑ यू॒थस्य॑ मा॒ता स्मन्न॒दीभि॑रु॒र्वशी॑ वा गृणातु ।
उ॒र्वशी॑ वा बृहद्दि॒वा गृ॑णा॒नाऽभ्यू॑र्ण्वा॒ना प्र॑भृ॒थस्या॒योः
॥१९॥a̱bhi na̱ il̤ā̍ yū̱thasya̍ mā̱tā smanna̱dībhi̍ru̱rvaśī̍ vā gṛṇātu |
u̱rvaśī̍ vā bṛhaddi̱vā gṛ̍ṇā̱nā'bhyū̍rṇvā̱nā pra̍bhṛ̱thasyā̱yoḥ
सिष॑क्तु न ऊर्ज॒व्य॑स्य पु॒ष्टेः
॥२०॥siṣa̍ktu na ūrja̱vya̍sya pu̱ṣṭeḥ