अध्ययनम्
- अनुक्रमणिका
- मूलम्
२३ गाथिनो विश्वामित्रः। अग्निः। त्रिष्टुप्।
सोम॑स्य मा त॒वसं॒ वक्ष्य॑ग्ने॒ वह्निं॑ चकर्थ वि॒दथे॒ यज॑ध्यै ।
दे॒वाँ अच्छा॒ दीद्य॑द् यु॒ञ्जे अद्रिं॑ शमा॒ये अ॑ग्ने त॒न्वं॑ जुषस्व
॥१॥soma̍sya mā ta̱vasa̱ṃ vakṣya̍gne̱ vahni̍ṃ cakartha vi̱dathe̱ yaja̍dhyai |
de̱vām̐ acchā̱ dīdya̍d yu̱ñje adri̍ṃ śamā̱ye a̍gne ta̱nva̍ṃ juṣasva
प्राञ्चं॑ य॒ज्ञं च॑कृम॒ वर्ध॑तां॒ गीः स॒मिद्भि॑र॒ग्निं नम॑सा दुवस्यन् ।
दि॒वः श॑शासुर्वि॒दथा॑ कवी॒नां गृत्सा॑य चित् त॒वसे॑ गा॒तुमी॑षुः
॥२॥prāñca̍ṃ ya̱jñaṃ ca̍kṛma̱ vardha̍tā̱ṃ gīḥ sa̱midbhi̍ra̱gniṃ nama̍sā duvasyan |
di̱vaḥ śa̍śāsurvi̱dathā̍ kavī̱nāṃ gṛtsā̍ya cit ta̱vase̍ gā̱tumī̍ṣuḥ
मयो॑ दधे॒ मेधि॑रः पू॒तद॑क्षो दि॒वः सु॒बन्धु॑र्ज॒नुषा॑ पृथि॒व्याः ।
अवि॑न्दन्नु दर्श॒तम॒प्स्व१न्तर्दे॒वासो॑ अ॒ग्निम॒पसि॒ स्वसॄ॑णाम्
॥३॥mayo̍ dadhe̱ medhi̍raḥ pū̱tada̍kṣo di̱vaḥ su̱bandhu̍rja̱nuṣā̍ pṛthi̱vyāḥ |
avi̍ndannu darśa̱tama̱psva1ntarde̱vāso̍ a̱gnima̱pasi̱ svasṝ̍ṇām
अव॑र्धयन् त्सु॒भगं॑ स॒प्त य॒ह्वीः श्वे॒तं ज॑ज्ञा॒नम॑रु॒षं म॑हि॒त्वा ।
शिशुं॒ न जा॒तम॒भ्या॑रु॒रश्वा॑ दे॒वासो॑ अ॒ग्निं जनि॑मन् वपुष्यन्
॥४॥ava̍rdhayan tsu̱bhaga̍ṃ sa̱pta ya̱hvīḥ śve̱taṃ ja̍jñā̱nama̍ru̱ṣaṃ ma̍hi̱tvā |
śiśu̱ṃ na jā̱tama̱bhyā̍ru̱raśvā̍ de̱vāso̍ a̱gniṃ jani̍man vapuṣyan
शु॒क्रेभि॒रङ्गै॒ रज॑ आतत॒न्वान् क्रतुं॑ पुना॒नः क॒विभि॑: प॒वित्रै॑: ।
शो॒चिर्वसा॑न॒: पर्यायु॑र॒पां श्रियो॑ मिमीते बृह॒तीरनू॑नाः
॥५॥śu̱krebhi̱raṅgai̱ raja̍ ātata̱nvān kratu̍ṃ punā̱naḥ ka̱vibhi̍: pa̱vitrai̍: |
śo̱cirvasā̍na̱: paryāyu̍ra̱pāṃ śriyo̍ mimīte bṛha̱tīranū̍nāḥ
व॒व्राजा॑ सी॒मन॑दती॒रद॑ब्धा दि॒वो य॒ह्वीरव॑साना॒ अन॑ग्नाः ।
सना॒ अत्र॑ युव॒तय॒: सयो॑नी॒रेकं॒ गर्भं॑ दधिरे स॒प्त वाणी॑:
॥६॥va̱vrājā̍ sī̱mana̍datī̱rada̍bdhā di̱vo ya̱hvīrava̍sānā̱ ana̍gnāḥ |
sanā̱ atra̍ yuva̱taya̱: sayo̍nī̱reka̱ṃ garbha̍ṃ dadhire sa̱pta vāṇī̍:
स्ती॒र्णा अ॑स्य सं॒हतो॑ वि॒श्वरू॑पा घृ॒तस्य॒ योनौ॑ स्र॒वथे॒ मधू॑नाम् ।
अस्थु॒रत्र॑ धे॒नव॒: पिन्व॑माना म॒ही द॒स्मस्य॑ मा॒तरा॑ समी॒ची
॥७॥stī̱rṇā a̍sya sa̱ṃhato̍ vi̱śvarū̍pā ghṛ̱tasya̱ yonau̍ sra̱vathe̱ madhū̍nām |
asthu̱ratra̍ dhe̱nava̱: pinva̍mānā ma̱hī da̱smasya̍ mā̱tarā̍ samī̱cī
ब॒भ्रा॒णः सू॑नो सहसो॒ व्य॑द्यौ॒द् दधा॑नः शु॒क्रा र॑भ॒सा वपूं॑षि ।
श्चोत॑न्ति॒ धारा॒ मधु॑नो घृ॒तस्य॒ वृषा॒ यत्र॑ वावृ॒धे काव्ये॑न
॥८॥ba̱bhrā̱ṇaḥ sū̍no sahaso̱ vya̍dyau̱d dadhā̍naḥ śu̱krā ra̍bha̱sā vapū̍ṃṣi |
ścota̍nti̱ dhārā̱ madhu̍no ghṛ̱tasya̱ vṛṣā̱ yatra̍ vāvṛ̱dhe kāvye̍na
पि॒तुश्चि॒दूध॑र्ज॒नुषा॑ विवेद॒ व्य॑स्य॒ धारा॑ असृज॒द्वि धेना॑: ।
गुहा॒ चर॑न्तं॒ सखि॑भिः शि॒वेभि॑र्दि॒वो य॒ह्वीभि॒र्न गुहा॑ बभूव
॥९॥pi̱tuści̱dūdha̍rja̱nuṣā̍ viveda̱ vya̍sya̱ dhārā̍ asṛja̱dvi dhenā̍: |
guhā̱ cara̍nta̱ṃ sakhi̍bhiḥ śi̱vebhi̍rdi̱vo ya̱hvībhi̱rna guhā̍ babhūva
पि॒तुश्च॒ गर्भं॑ जनि॒तुश्च॑ बभ्रे पू॒र्वीरेको॑ अधय॒त्पी पीप्या॑नाः ।
वृष्णे॑ स॒पत्नी॒ शुच॑ये॒ सब॑न्धू उ॒भे अ॑स्मै मनु॒ष्ये॒३ नि पा॑हि
॥१०॥pi̱tuśca̱ garbha̍ṃ jani̱tuśca̍ babhre pū̱rvīreko̍ adhaya̱tpī pīpyā̍nāḥ |
vṛṣṇe̍ sa̱patnī̱ śuca̍ye̱ saba̍ndhū u̱bhe a̍smai manu̱ṣye̱3 ni pā̍hi
उ॒रौ म॒हाँ अ॑निबा॒धे व॑व॒र्धाऽऽपो॑ अ॒ग्निं य॒शस॒: सं हि पू॒र्वीः ।
ऋ॒तस्य॒ योना॑वशय॒द् दमू॑ना जामी॒नाम॒ग्निर॒पसि॒ स्वसॄ॑णाम्
॥११॥u̱rau ma̱hām̐ a̍nibā̱dhe va̍va̱rdhā''po̍ a̱gniṃ ya̱śasa̱: saṃ hi pū̱rvīḥ |
ṛ̱tasya̱ yonā̍vaśaya̱d damū̍nā jāmī̱nāma̱gnira̱pasi̱ svasṝ̍ṇām
अ॒क्रो न ब॒भ्रिः स॑मि॒थे म॒हीनां॑ दिदृ॒क्षेय॑: सू॒नवे॒ भाऋ॑जीकः ।
उदु॒स्रिया॒ जनि॑ता॒ यो ज॒जाना॒ऽपां गर्भो॒ नृत॑मो य॒ह्वो अ॒ग्निः
॥१२॥a̱kro na ba̱bhriḥ sa̍mi̱the ma̱hīnā̍ṃ didṛ̱kṣeya̍: sū̱nave̱ bhāṛ̍jīkaḥ |
udu̱sriyā̱ jani̍tā̱ yo ja̱jānā̱'pāṃ garbho̱ nṛta̍mo ya̱hvo a̱gniḥ
अ॒पां गर्भं॑ दर्श॒तमोष॑धीनां॒ वना॑ जजान सु॒भगा॒ विरू॑पम् ।
दे॒वास॑श्चि॒न्मन॑सा॒ सं हि ज॒ग्मुः पनि॑ष्ठं जा॒तं त॒वसं॑ दुवस्यन्
॥१३॥a̱pāṃ garbha̍ṃ darśa̱tamoṣa̍dhīnā̱ṃ vanā̍ jajāna su̱bhagā̱ virū̍pam |
de̱vāsa̍ści̱nmana̍sā̱ saṃ hi ja̱gmuḥ pani̍ṣṭhaṃ jā̱taṃ ta̱vasa̍ṃ duvasyan
बृ॒हन्त॒ इद् भा॒नवो॒ भाऋ॑जीकम॒ग्निं स॑चन्त वि॒द्युतो॒ न शु॒क्राः ।
गुहे॑व वृ॒द्धं सद॑सि॒ स्वे अ॒न्तर॑पा॒र ऊ॒र्वे अ॒मृतं॒ दुहा॑नाः
॥१४॥bṛ̱hanta̱ id bhā̱navo̱ bhāṛ̍jīkama̱gniṃ sa̍canta vi̱dyuto̱ na śu̱krāḥ |
guhe̍va vṛ̱ddhaṃ sada̍si̱ sve a̱ntara̍pā̱ra ū̱rve a̱mṛta̱ṃ duhā̍nāḥ
ईळे॑ च त्वा॒ यज॑मानो ह॒विर्भि॒रीळे॑ सखि॒त्वं सु॑म॒तिं निका॑मः ।
दे॒वैरवो॑ मिमीहि॒ सं ज॑रि॒त्रे रक्षा॑ च नो॒ दम्ये॑भि॒रनी॑कैः
॥१५॥īl̤e̍ ca tvā̱ yaja̍māno ha̱virbhi̱rīl̤e̍ sakhi̱tvaṃ su̍ma̱tiṃ nikā̍maḥ |
de̱vairavo̍ mimīhi̱ saṃ ja̍ri̱tre rakṣā̍ ca no̱ damye̍bhi̱ranī̍kaiḥ
उ॒प॒क्षे॒तार॒स्तव॑ सुप्रणी॒तेऽग्ने॒ विश्वा॑नि॒ धन्या॒ दधा॑नाः ।
सु॒रेत॑सा॒ श्रव॑सा॒ तुञ्ज॑माना अ॒भि ष्या॑म पृतना॒यूँरदे॑वान्
॥१६॥u̱pa̱kṣe̱tāra̱stava̍ supraṇī̱te'gne̱ viśvā̍ni̱ dhanyā̱ dadhā̍nāḥ |
su̱reta̍sā̱ śrava̍sā̱ tuñja̍mānā a̱bhi ṣyā̍ma pṛtanā̱yūm̐rade̍vān
आ दे॒वाना॑मभवः के॒तुर॑ग्ने म॒न्द्रो विश्वा॑नि॒ काव्या॑नि वि॒द्वान् ।
प्रति॒ मर्ताँ॑ अवासयो॒ दमू॑ना॒ अनु॑ दे॒वान् र॑थि॒रो या॑सि॒ साध॑न्
॥१७॥ā de̱vānā̍mabhavaḥ ke̱tura̍gne ma̱ndro viśvā̍ni̱ kāvyā̍ni vi̱dvān |
prati̱ martā̍m̐ avāsayo̱ damū̍nā̱ anu̍ de̱vān ra̍thi̱ro yā̍si̱ sādha̍n
नि दु॑रो॒णे अ॒मृतो॒ मर्त्या॑नां॒ राजा॑ ससाद वि॒दथा॑नि॒ साध॑न् ।
घृ॒तप्र॑तीक उर्वि॒या व्य॑द्यौद॒ग्निर्विश्वा॑नि॒ काव्या॑नि वि॒द्वान्
॥१८॥ni du̍ro̱ṇe a̱mṛto̱ martyā̍nā̱ṃ rājā̍ sasāda vi̱dathā̍ni̱ sādha̍n |
ghṛ̱tapra̍tīka urvi̱yā vya̍dyauda̱gnirviśvā̍ni̱ kāvyā̍ni vi̱dvān
आ नो॑ गहि स॒ख्येभि॑: शि॒वेभि॑र्म॒हान् म॒हीभि॑रू॒तिभि॑: सर॒ण्यन् ।
अ॒स्मे र॒यिं ब॑हु॒लं संत॑रुत्रं सु॒वाचं॑ भा॒गं य॒शसं॑ कृधी नः
॥१९॥ā no̍ gahi sa̱khyebhi̍: śi̱vebhi̍rma̱hān ma̱hībhi̍rū̱tibhi̍: sara̱ṇyan |
a̱sme ra̱yiṃ ba̍hu̱laṃ saṃta̍rutraṃ su̱vāca̍ṃ bhā̱gaṃ ya̱śasa̍ṃ kṛdhī naḥ
ए॒ता ते॑ अग्ने॒ जनि॑मा॒ सना॑नि॒ प्र पू॒र्व्याय॒ नूत॑नानि वोचम् ।
म॒हान्ति॒ वृष्णे॒ सव॑ना कृ॒तेमा जन्म॑ञ्जन्म॒न् निहि॑तो जा॒तवे॑दाः
॥२०॥e̱tā te̍ agne̱ jani̍mā̱ sanā̍ni̱ pra pū̱rvyāya̱ nūta̍nāni vocam |
ma̱hānti̱ vṛṣṇe̱ sava̍nā kṛ̱temā janma̍ñjanma̱n nihi̍to jā̱tave̍dāḥ
जन्म॑ञ्जन्म॒न् निहि॑तो जा॒तवे॑दा वि॒श्वामि॑त्रेभिरिध्यते॒ अज॑स्रः ।
तस्य॑ व॒यं सु॑म॒तौ य॒ज्ञिय॒स्याऽपि॑ भ॒द्रे सौ॑मन॒से स्या॑म
॥२१॥janma̍ñjanma̱n nihi̍to jā̱tave̍dā vi̱śvāmi̍trebhiridhyate̱ aja̍sraḥ |
tasya̍ va̱yaṃ su̍ma̱tau ya̱jñiya̱syā'pi̍ bha̱dre sau̍mana̱se syā̍ma
इ॒मं य॒ज्ञं स॑हसाव॒न् त्वं नो॑ देव॒त्रा धे॑हि सुक्रतो॒ ररा॑णः ।
प्र यं॑सि होतर्बृह॒तीरिषो॒ नोऽग्ने॒ महि॒ द्रवि॑ण॒मा य॑जस्व
॥२२॥i̱maṃ ya̱jñaṃ sa̍hasāva̱n tvaṃ no̍ deva̱trā dhe̍hi sukrato̱ rarā̍ṇaḥ |
pra ya̍ṃsi hotarbṛha̱tīriṣo̱ no'gne̱ mahi̱ dravi̍ṇa̱mā ya̍jasva
इळा॑मग्ने पुरु॒दंसं॑ स॒निं गोः श॑श्वत्त॒मं हव॑मानाय साध ।
स्यान्न॑: सू॒नुस्तन॑यो वि॒जावा ऽग्ने॒ सा ते॑ सुम॒तिर्भू॑त्व॒स्मे
॥२३॥il̤ā̍magne puru̱daṃsa̍ṃ sa̱niṃ goḥ śa̍śvatta̱maṃ hava̍mānāya sādha |
syānna̍: sū̱nustana̍yo vi̱jāvā 'gne̱ sā te̍ suma̱tirbhū̍tva̱sme