पुराणश्रवणमहिमवर्णनम्
ब्रह्मोवाच
यास्तिस्रस्तिथयः पुण्या अंतिके शुक्लपक्षके ॥
कार्तिके मासि विप्रेंद्र पूर्णिमांताः शुभवहाः
॥१॥अंतिपुष्करिणी संज्ञा सर्वपापक्षयावहा ॥
कार्त्तिके मासि संपूर्णं यो वै स्नानं करोति ह
॥२॥तिथिष्वेतासु सः स्नानात्पूर्णमेव फलं लभेत् ॥
सर्वे वेदास्त्रयोदश्यां गत्वा जन्तून्पुनंति हि
॥३॥चतुर्दश्यां सयज्ञाश्च देवा जंतून्पुनंति हि ॥
पूर्णिमायां सुतीर्थानि विष्णुना संस्थितानि हि
॥४॥ब्रह्मघ्नान्वा सुरापान्वा सर्वाञ्जंतून्पुनंति हि ॥
उष्णोदकेन यः स्नायात्कार्त्तिक्यादिदिनत्रये
॥५॥रौरवं नरकं याति यावदिंद्राश्चतुर्दश ॥
आमासनियमाशक्तः कुर्यादेतद्दिनत्रये
॥६॥तेन पूर्णफलं प्राप्य मोदते विष्णुमंदिरे ॥
यो वै देवान्पितॄन्विष्णुं गुरुमुद्दिश्य मानवः
॥७॥न स्नानादि करोत्यद्धा स याति नरकं ध्रुवम् ॥
कुटुंबभोजन यस्तु गृहस्थस्तु दिनत्रये
॥८॥सर्वान्पितॄन्समुद्धृत्य स याति परमं पदम् ॥
गीतापाठं तु यः कुर्यादंतिमे च दिनत्रये
॥९॥दिनेदिनेऽश्वमेधानां फलमेति न संशयः ॥
सहस्रनामपठनं यः कुर्यात्तु दिनत्रये
॥१०॥न पापैर्लिप्यते क्वाऽपि पद्मपत्रमिवांऽभसा ॥
देवत्वं मनुजैः कैश्चित्कैश्चित्सिद्धत्वमेव च
॥११॥तस्य पुण्यफलं वक्तुं कः शक्तो दिवि वा भुवि ॥
यो वै भागवतं शास्त्रं शृणोति च दिनत्रयम्
॥१२॥कैश्चित्प्राप्तो ब्रह्मभावो दिनत्रयनिषेवणात् ॥
ब्रह्मज्ञानेन वा मुक्तिः प्रयागमरणेन वा
॥१३॥अथ वा कार्त्तिके मासि दिनत्रयनिषेवणात् ॥
कार्त्तिके हरिपूजां तु यः करोति दिनत्रये
॥१४॥न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥
कार्त्तिके मासि विप्रेंद्र सर्वमंत्यदिनत्रये
॥१५॥पुण्यं तत्राऽपि वैशेष्यं राकायां वर्ततेऽनघ ॥
प्रातःकाले समुत्थाय शौचं स्नानादिकं चरेत्
॥१६॥समाप्य सर्वकर्माणि विष्णुपूजां समाचरेत् ॥
उद्याने वा गृहे वाऽपि कार्त्तिक्यां विष्णुतत्परः
॥१७॥मंडपं तत्र कुर्वीत कदलीस्तंभमंडितम् ॥
चूतपल्लवसंवीतमिक्षुदंडैः सुमंडितम्
॥१८॥चित्रवस्त्रैः स्वलंकृत्य तत्र देवं प्रपूजयेत् ॥
चूतपल्लवपुष्पाढ्यैः फलाद्यैः पूजयेद्धरिम्
॥१९॥शृणुयादूर्जमाहात्म्यं नियमेन शुचिः पुमान् ॥
संपूर्णमथ वाऽध्यायमेकश्लोकमथाऽपि वा
॥२०॥मुहूर्तं वाऽपि शृणुयात्कथां पुण्यां दिनेदिने ॥
यदि प्रतिदिनं श्रोतुमशक्तः स्यात्तु मानवः
॥२१॥पुण्यमासेऽथवा पुण्यतिथौ संशृणुयादपि ॥
तेन पुण्यप्रभावेन पापान्मुक्तो भवेन्नरः
॥२२॥पुराणज्ञः शुचिर्दक्षः शांतो विगतमत्सरः ॥
साधुः कारुणिको वाग्ग्मी वदेत्पुण्यां कथां सुधीः
॥२३॥व्यासासनं समारूढो यदा पौराणिको भवेत् ॥
आसमाप्तेः प्रसंगस्य नमस्कुर्यान्न कस्यचित्
॥२४॥न दुर्जनसमाकीर्णे न शूद्रश्वापदावृते ॥
देशे न द्यूतसदने वदेत्पुण्यकथां सुधीः
॥२५॥श्रद्धाभक्तिसमायुक्ता नाऽन्यकार्येषु लालसा ॥
वाग्यताः शुचयो दक्षाः श्रोतारः पुण्यभागिनः
॥२६॥अभक्ता ये कथां पुण्यां शृण्वंति मनुजाऽधमाः ॥
तेषां पुण्यफलं नाऽस्ति दुःखं स्याजन्मजन्मनि
॥२७॥पौराणिकं च मासांते पूजयेद्भक्तितत्परः ॥
गन्धमाल्यैस्तथा वस्त्रैरलंकारैर्धनेन च
॥२८॥शृण्वंति च कथां भक्त्या न दरिद्रा न पापिनः
॥२९॥कथायां कीर्त्यमानायां ये गच्छंत्यन्यतो नराः ॥
भोगांतरे प्रणश्यंति तेषां दाराश्च संपदः
॥३०॥उच्चासनसमारूढो न नरः प्रणतो भवेत् ॥
विषवृक्षस्तथा स्वापे वने चाऽजगरो भवेत्
॥३१॥कथायां कीर्त्यमानायां विघ्नं कुर्वंति ये नराः ॥
कोट्यब्दनरकान्भुक्त्वा भवंति ग्रामसूकराः
॥३२॥ये श्रावयंति मनुजाः कथां पौराणिकीं शुभाम् ॥
कल्पकोटिशतं साग्रं तिष्ठंति ब्रह्मणः पदे
॥३३॥आसनार्थे प्रयच्छति पुराणज्ञस्य ये नराः ॥
कम्बलाजिनवासांसि मंचं फलकमेव वा
॥३४॥परिधानीयवस्त्राणि प्रयच्छंति च ये नराः ॥
भूषणादि प्रयच्छंति वसेयुर्ब्रह्मसद्मनि
॥३५॥वाचके परितुष्टे तु तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः ॥
अतः संतोषयेद्भक्त्या भक्तिश्रद्धान्वितः पुमान् ॥
तस्य पुण्यफलं पूर्णं भवत्येव न संशयः
॥३६॥यत्फलं सर्वयज्ञेषु सर्वदानेषु यत्फलम् ॥
सकृत्पुराणश्रवणात्तत्फलं विंदते नरः
॥३७॥कलौ युगे विशेषेण पुराणश्रवणादृते ॥
नास्ति धर्मः परः पुंसां नास्ति मुक्तिपथः परः ॥
पुराणश्रवणाद्विष्णोर्नास्ति संकीर्तनात्परम्
॥३८॥य एतदूर्जमाहात्म्यं शृणुयाच्छ्रावयेदपि ॥
स तीर्थराज बदरीगमनस्य फलं लभेत्
॥३९॥सर्वरोगापहं सर्वपापनाशकरं शुभम्
॥४०॥श्रुत्वा चैकपदे यो वै अगम्यागमने रतः ॥
कन्यास्वस्रोर्विक्रयिणमुभयं तु विमोचयेत्
॥४१॥माहात्म्यमेतदाकर्ण्य पूजयेद्यस्तु पाठकम् ॥
गोभूहिरण्यवस्त्रैश्च विष्णुतुल्यो यतो हि सः
॥४२॥धर्मशास्त्रं पुराणं च वेदविद्यादिकं च यत् ॥
पुस्तकं वाचकायैव दातव्यं धर्ममिच्छता ॥
पुराणविद्यादातारो ह्यनंतफलभोगिनः
॥४३॥इदं यः पठते भक्त्या श्रुत्वा चैवाऽवधारयेत् ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति
॥४४॥न कस्याऽपीदमाख्येयं श्रद्धाहीनाय दुर्मतेः
॥४५॥अपूजयित्वा गुरुमग्रबुद्ध्या धर्मप्रवक्तारमनन्यबुद्धिः ॥
भुक्त्वा तु भोगान्नरकेषु चैव ततो हि जन्मान्तर दुःखभोगी
॥४६॥तस्मात्संपूजयेद्भक्त्या गुरुं तत्त्वावबोधकम् ॥
माहात्म्यस्य च लेशोऽयं तव चोक्तो मयाऽनघ
॥४७॥न शक्यते हि संपूर्णं वक्तुं वर्षशतैरपि ॥
पुरा कैलासशिखरे पार्वत्यै प्रोक्तवाञ्च्छिवः
॥४८॥कार्तिकस्य तु माहात्म्यं यावद्वर्षशतं वदन् ॥
तथापि नांतमगमदशक्तो विरराम ह
॥४९॥पुत्रार्थी च धनार्थी च राज्यार्थी स्वफलं लभेत् ॥
किमत्र बहुनोक्तेन मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात्
॥५०॥सूत उवाच
इत्युक्तो ब्रह्मणा चैव नारदः प्रेमनिर्भरः ॥
भूयोभूयो नमस्कृत्य ययौ यादृच्छिको मुनिः
॥५१॥कथितं शंकरेणाऽपि पुत्राय हितकाम्यया ॥
पितुस्तद्वाक्यमाकर्ण्य षण्मुखो हर्षनिर्भरः
॥५२॥कृष्णेन सत्यभामायै कार्तिकस्य च वैभवः ॥
कथितस्तेन संतुष्टा सत्या व्रतमथाऽकरोत्
॥५३॥ऋषयो वालखिल्येभ्यः श्रुत्वा माहात्म्यमुत्तमम् ॥
ऊर्जव्रतपरा जातास्तस्मादूर्जोऽतिवल्लभः
॥५४॥अधीत्य सर्वशास्त्राणि पयःसारमिवोद्धृतम् ॥
नाऽनेन सदृशं शास्त्रं विष्णुप्रीतिकरं शुभम्
॥५५॥व्यास उवाच
इत्युक्त्वा तानृषीन्सर्वान्सूतो वै धर्मवित्तमः ॥
विरराम ततस्ते तु पूजां चक्रुस्तदास्य च
॥५६॥ते पुनः स्वाश्रमं गत्वा हृष्टास्ते परमर्षयः ॥
यथा सूतेनोपदिष्टं तथा चक्रुर्व्रतं शुभम्
॥५७॥अनेन विधिना ये वै कुर्वंति कार्तिकव्रतम् ॥
ते सर्वपापनिर्मुक्ता गच्छंति विष्णुमंदिरम्
॥५८॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे कार्तिकमासमाहात्म्ये पुष्करिणीसंज्ञिकांतिमतिथित्रयमाहात्म्यकथनपूर्वकपुराण श्रवणमहिमवर्णनंनाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥
इति श्रीस्कान्दे महापुराणे द्वितीये वैष्णवखण्डे सटीकं कार्तिकमासमाहात्म्यं समाप्तम् ॥ इति श्रीज्योतिर्वित्कुलावतंसव्यंकटरामात्मजहरिकृष्णशास्त्रिविरचितायां कार्त्तिकमासमाहात्म्यटीकायां पुराणश्रवणमहिमवर्णनंनाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥