dharmāraṇyakathāṃ puṇyāṃ śrutvā tṛptirna me vibho
yudhiṣṭhira uvāca
dharmāraṇyakathāṃ puṇyāṃ śrutvā tṛptirna me vibho ||
yadāyadā kathayasi tadā protsahate manaḥ ||
ataḥ paraṃ kimabhavatparaṃ kautūhalaṃ hi me
||1||धर्मारण्यकथां पुण्यां श्रुत्वा तृप्तिर्न मे विभो ॥
यदायदा कथयसि तदा प्रोत्सहते मनः ॥
अतः परं किमभवत्परं कौतूहलं हि मे
vyāsa uvāca
śṛṇu pārtha mahāpuṇyāṃ kathāṃ skaṃdapurāṇajām ||
sthāṇunoktāṃ ca skaṃdāya dharmāraṇyodbhavāṃ śubhām
||2||शृणु पार्थ महापुण्यां कथां स्कंदपुराणजाम् ॥
स्थाणुनोक्तां च स्कंदाय धर्मारण्योद्भवां शुभाम्
sarvatīrthasya phaladāṃ sarvopadravanāśinīm ||
kailāsaśikharāsīnaṃ devadevaṃ jagadgurum ||
paṃcavaktraṃ daśabhujaṃ trinetraṃ śūlapāṇinam
||3||सर्वतीर्थस्य फलदां सर्वोपद्रवनाशिनीम् ॥
कैलासशिखरासीनं देवदेवं जगद्गुरुम् ॥
पंचवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम्
kapālakhaṭavāṃgakaraṃ nāgayajñopavītinam ||
gaṇaiḥ parivṛtaṃ tatra surāsuranamaskṛtam
||4||कपालखटवांगकरं नागयज्ञोपवीतिनम् ॥
गणैः परिवृतं तत्र सुरासुरनमस्कृतम्
nānārūpaguṇairgītaṃ nāradapramukhairyutam ||
gaṃdharvaiścāpsarobhiśca sevitaṃ tamumāpatim ||
tatrasthaṃ ca mahādevaṃ praṇipatyābravītsutaḥ
||5||नानारूपगुणैर्गीतं नारदप्रमुखैर्युतम् ॥
गंधर्वैश्चाप्सरोभिश्च सेवितं तमुमापतिम् ॥
तत्रस्थं च महादेवं प्रणिपत्याब्रवीत्सुतः
skaṃda uvāca
svāminniṃdrādayo devā brahmādyāścaiva sarvaśaḥ ||
tava dvāre samāyātāntvaddarśanaikalālasāḥ ||
kimājñāpayase deva karavāṇi tavāgrataḥ
||6||स्वामिन्निंद्रादयो देवा ब्रह्माद्याश्चैव सर्वशः ॥
तव द्वारे समायातान्त्वद्दर्शनैकलालसाः ॥
किमाज्ञापयसे देव करवाणि तवाग्रतः
vyāsa uvāca
skaṃdasya vacanaṃ śrutvā āsanādutthito haraḥ ||
vṛṣabhaṃ na samārūḍho gaṃtukāmo'bhavattadā
||7||स्कंदस्य वचनं श्रुत्वा आसनादुत्थितो हरः ॥
वृषभं न समारूढो गंतुकामोऽभवत्तदा
gatukāmaṃ śivaṃ dṛṣṭvā skaṃdo vākyamathābravīt
||8||गतुकामं शिवं दृष्ट्वा स्कंदो वाक्यमथाब्रवीत्
skaṃda uvāca
kiṃ kāryaṃ deva devānāṃ yattvamāhūyase tvaram ||
vṛṣaṃ tyaktvā kṛpāsiṃdho kṛpāsti yadi me vada
||9||किं कार्यं देव देवानां यत्त्वमाहूयसे त्वरम् ॥
वृषं त्यक्त्वा कृपासिंधो कृपास्ति यदि मे वद
devadānava yuddhaṃ vā kiṃ kāryaṃ vā mahattaram
||10||देवदानव युद्धं वा किं कार्यं वा महत्तरम्
śiva uvāca
śṛṇuṣvaikāgramanasā yenāhaṃ vyagracetasaḥ ||
asti sthānaṃ mahāpuṇyaṃ dharmmāraṇyaṃ ca bhūtale
||11||शृणुष्वैकाग्रमनसा येनाहं व्यग्रचेतसः ॥
अस्ति स्थानं महापुण्यं धर्म्मारण्यं च भूतले
tatrāpi gaṃtukāmo'haṃ devaiḥ saha ṣaḍānanaḥ
||12||तत्रापि गंतुकामोऽहं देवैः सह षडाननः
skaṃda uvāca
tatra gatvā mahādeva kiṃ kariṣyasi sāṃpratam ||
tanme brūhi jagannātha kṛtyaṃ sarvamaśeṣataḥ
||13||तत्र गत्वा महादेव किं करिष्यसि सांप्रतम् ॥
तन्मे ब्रूहि जगन्नाथ कृत्यं सर्वमशेषतः
śiva uvāca
śrūyatāṃ vacanaṃ putra manasolhādakāraṇam ||
āditaḥ sarvvavṛttānāṃ sṛṣṭi sthitikaraṃ mahat
||14||श्रूयतां वचनं पुत्र मनसोल्हादकारणम् ॥
आदितः सर्व्ववृत्तानां सृष्टि स्थितिकरं महत्
paraṃtu pralaye jāte sarvatastamasā vṛtam ||
āsīdekaṃ tadā brahma nirguṇaṃ bījamavyayam
||15||परंतु प्रलये जाते सर्वतस्तमसा वृतम् ॥
आसीदेकं तदा ब्रह्म निर्गुणं बीजमव्ययम्
nirmitaṃ vai guṇairādau maha ddravyaṃ pracakṣyate
||16||निर्मितं वै गुणैरादौ मह द्द्रव्यं प्रचक्ष्यते
mahākalpe ca saṃprāpte carācare kṣayaṃ gate ||
jalarūpī jagannātho ramamāṇastu līlayā
||17||महाकल्पे च संप्राप्ते चराचरे क्षयं गते ॥
जलरूपी जगन्नाथो रममाणस्तु लीलया
cirakāle gate sopi pṛthivyādisutattvakaiḥ ||
vṛkṣamutpādayāmāsāyutaśākhāmanoramam
||18||चिरकाले गते सोपि पृथिव्यादिसुतत्त्वकैः ॥
वृक्षमुत्पादयामासायुतशाखामनोरमम्
phalairviśālairākīrṇaṃ skaṃdhakāṃḍādiśobhitam ||
phalaughāḍhyo jaṭāyukto nyagro dho viṭapo mahān
||19||फलैर्विशालैराकीर्णं स्कंधकांडादिशोभितम् ॥
फलौघाढ्यो जटायुक्तो न्यग्रो धो विटपो महान्
bālabhāvaṃ tataḥ kṛtvā vāsudevo janārddanaḥ ||
śete'sau vaṭapatreṣu viśvaṃ nirmātumutsukaḥ
||20||बालभावं ततः कृत्वा वासुदेवो जनार्द्दनः ॥
शेतेऽसौ वटपत्रेषु विश्वं निर्मातुमुत्सुकः
sanābhikamale viṣṇo rjāto brahmā hi lokakṛt ||
sarvaṃ jalamayaṃ paśyannānākāramarūpakam
||21||सनाभिकमले विष्णो र्जातो ब्रह्मा हि लोककृत् ॥
सर्वं जलमयं पश्यन्नानाकारमरूपकम्
taṃ dṛṣṭvā sahasodvegādbrahmā lokapitāmahaḥ ||
idamāha tadā putra kiṃ karo mīti niścitam
||22||तं दृष्ट्वा सहसोद्वेगाद्ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
इदमाह तदा पुत्र किं करो मीति निश्चितम्
khe jajāna tato vāṇī devātsā cāśarīriṇī ||
tapastapa vidhe dhātaryathā me darśanaṃ bhavet
||23||खे जजान ततो वाणी देवात्सा चाशरीरिणी ॥
तपस्तप विधे धातर्यथा मे दर्शनं भवेत्
tacchrutvā vacanaṃ tatra brahmā lokapitāmahaḥ ||
prātapyata tapo ghoraṃ paramaṃ duṣkaraṃ mahat
||24||तच्छ्रुत्वा वचनं तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
प्रातप्यत तपो घोरं परमं दुष्करं महत्
prahasansa tadā bālarūpeṇa kamalāpatiḥ ||
uvāca madhurāṃ vācaṃ kṛpālurbāla līlayā
||25||प्रहसन्स तदा बालरूपेण कमलापतिः ॥
उवाच मधुरां वाचं कृपालुर्बाल लीलया
śrīviṣṇuruvāca
putra tvaṃ vidhinā cādya kuru brahmāṃḍagolake ||
pātālaṃ bhūtalaṃ caiva siṃdhusāgarakānanam
||26||पुत्र त्वं विधिना चाद्य कुरु ब्रह्मांडगोलके ॥
पातालं भूतलं चैव सिंधुसागरकाननम्
vṛkṣāśca girayo dvipadāḥ paśavastathā ||
pakṣiṇaścaiva gaṃdharvāḥ siddhā yakṣāśca rākṣasāḥ
||27||वृक्षाश्च गिरयो द्विपदाः पशवस्तथा ॥
पक्षिणश्चैव गंधर्वाः सिद्धा यक्षाश्च राक्षसाः
śvāpadādyāśca ye jīvāścaturāśītiyonayaḥ ||
udbhijjāḥ svedajāścaiva jarāyujāstathāṃḍajāḥ
||28||श्वापदाद्याश्च ये जीवाश्चतुराशीतियोनयः ॥
उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव जरायुजास्तथांडजाः
ekaviṃśatilakṣāṇi ekaikasya ca yonayaḥ ||
kuru tvaṃ sakalaṃ cāśu ityuktvāṃtaradhīyata ||
brahmaṇā nirmitaṃ sarvaṃ brahmāṃḍaṃ ca yathoditam
||29||एकविंशतिलक्षाणि एकैकस्य च योनयः ॥
कुरु त्वं सकलं चाशु इत्युक्त्वांतरधीयत ॥
ब्रह्मणा निर्मितं सर्वं ब्रह्मांडं च यथोदितम्
yasminpitāmaho jajñe prabhurekaḥ prajāpatiḥ ||
sthāṇuḥ suragururbhānuḥ pracetāḥ parameṣṭhinaḥ
||30||यस्मिन्पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः ॥
स्थाणुः सुरगुरुर्भानुः प्रचेताः परमेष्ठिनः
yathā dakṣo dakṣaputrā stathā saptarṣayaśca ye ||
tataḥ prajānāṃ patayaḥ prābhavannekaviṃśatiḥ
||31||यथा दक्षो दक्षपुत्रा स्तथा सप्तर्षयश्च ये ॥
ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः
puruṣaścāprameyaśca evaṃ vaṃśyarṣayo viduḥ ||
viśvedevāstathādityā vasava ścāśvināvapi
||32||पुरुषश्चाप्रमेयश्च एवं वंश्यर्षयो विदुः ॥
विश्वेदेवास्तथादित्या वसव श्चाश्विनावपि
yakṣāḥ piśācāḥ sādhyāśca pitaro guhyakāstathā ||
tataḥ prasūtā vidvāṃso hyaṣṭau brahmarṣayo'malāḥ
||33||यक्षाः पिशाचाः साध्याश्च पितरो गुह्यकास्तथा ॥
ततः प्रसूता विद्वांसो ह्यष्टौ ब्रह्मर्षयोऽमलाः
rājarṣayaśca bahavaḥ sarve samuditā guṇaiḥ ||
dyaurāpaḥ pṛthivī vāyuraṃtarikṣaṃ diśastathā
||34||राजर्षयश्च बहवः सर्वे समुदिता गुणैः ॥
द्यौरापः पृथिवी वायुरंतरिक्षं दिशस्तथा
saṃvatsarārtavo māsāḥ pakṣāhorātrayaḥ kramāt ||
kalākāṣṭhāmuhūrtādi nime ṣādi lavāstathā
||35||संवत्सरार्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात् ॥
कलाकाष्ठामुहूर्तादि निमे षादि लवास्तथा
grahacakraṃ sanakṣatraṃ yugā manvantarādayaḥ ||
yaccānyadapi tatsarvaṃ saṃbhūtaṃ lokasākṣikam
||36||ग्रहचक्रं सनक्षत्रं युगा मन्वन्तरादयः ॥
यच्चान्यदपि तत्सर्वं संभूतं लोकसाक्षिकम्
yadidaṃ dṛśyate cakraṃ kiṃci tsthāvarajaṃgamam ||
punaḥ saṃkṣipyate putra jagatprāpte yugakṣaye
||37||यदिदं दृश्यते चक्रं किंचि त्स्थावरजंगमम् ॥
पुनः संक्षिप्यते पुत्र जगत्प्राप्ते युगक्षये
yathartāvṛtuliṃgāni nāmarūpāṇi paryaye ||
dṛśyante tāni tānyeva tathā vatsa yugādikam
||38||यथर्तावृतुलिंगानि नामरूपाणि पर्यये ॥
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा वत्स युगादिकम्
śiva uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām ||
brahmaṇaśca tathā putra vaṃśasyaivānukīrtanam
||39||अतः परं प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् ॥
ब्रह्मणश्च तथा पुत्र वंशस्यैवानुकीर्तनम्
brahmaṇo mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇmaharṣayaḥ ||
marīciratryaṃgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
||40||ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण्महर्षयः ॥
मरीचिरत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapāccaramāḥ prajāḥ ||
prajajñire mahābhāgā dakṣakanyāstrayodaśa
||41||मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपाच्चरमाः प्रजाः ॥
प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्यास्त्रयोदश
aditirditirdanuḥ kālā danāyuḥ siṃhikā tathā ||
krodhā provā vasiṣṭhā ca vinatā kapilā tathā
||42||अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका तथा ॥
क्रोधा प्रोवा वसिष्ठा च विनता कपिला तथा
kaṇḍūścaiva sunetrā ca kaśyapāya dadau tadā ||
adityāṃ dvādaśādityāḥ saṃjātā hi śubhānanāḥ
||43||कण्डूश्चैव सुनेत्रा च कश्यपाय ददौ तदा ॥
अदित्यां द्वादशादित्याः संजाता हि शुभाननाः
sūryādvai dharmarāḍ jajñe te nedaṃ nirmitaṃ purā ||
dharmeṇa nirmitaṃ dṛṣṭvā dharmāraṇyamanuttamam ||
dharmāraṇyamiti proktaṃ yanmayā skanda puṇyadam
||44||सूर्याद्वै धर्मराड् जज्ञे ते नेदं निर्मितं पुरा ॥
धर्मेण निर्मितं दृष्ट्वा धर्मारण्यमनुत्तमम् ॥
धर्मारण्यमिति प्रोक्तं यन्मया स्कन्द पुण्यदम्
skanda uvāca
dharmāraṇyasya cākhyānaṃ paramaṃ pāvanaṃ tathā ||
śrotumicchāmi tatsarvaṃ kathayasva maheśvara
||45||धर्मारण्यस्य चाख्यानं परमं पावनं तथा ॥
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं कथयस्व महेश्वर
īśvara uvāca
indrādyāḥ sakalā devā anvayurbrahmaṇā saha ||
ahaṃ vai tatra yāsyāmi kṣetraṃ pāpaniṣūdanam
||46||इन्द्राद्याः सकला देवा अन्वयुर्ब्रह्मणा सह ॥
अहं वै तत्र यास्यामि क्षेत्रं पापनिषूदनम्
skanda uvāca
ahamapyāgamiṣyāmi taṃ draṣṭuṃ śaśiśe khara
||47||अहमप्यागमिष्यामि तं द्रष्टुं शशिशे खर
sūta uvāca
tataḥ skandastathā rudraḥ sūryaścaivānilo'nalaḥ ||
siddhāścaiva sagandharvāstathaivāpsarasaḥ śubhāḥ
||48||ततः स्कन्दस्तथा रुद्रः सूर्यश्चैवानिलोऽनलः ॥
सिद्धाश्चैव सगन्धर्वास्तथैवाप्सरसः शुभाः
piśācā guhyakāḥ sarva indro varuṇa eva ca ||
nāgāḥ sarvāḥ samājagmuḥ śukro vācaspatistathā
||49||पिशाचा गुह्यकाः सर्व इन्द्रो वरुण एव च ॥
नागाः सर्वाः समाजग्मुः शुक्रो वाचस्पतिस्तथा
grahāḥ sarve sanakṣatrā vasavo'ṣṭau dhruvā dayaḥ ||
aṃtarikṣacarāḥ sarve ye cānye nagavāsinaḥ
||50||ग्रहाः सर्वे सनक्षत्रा वसवोऽष्टौ ध्रुवा दयः ॥
अंतरिक्षचराः सर्वे ये चान्ये नगवासिनः
brahmādayaḥ surāḥ sarve vaikuṇṭhaṃ parayā mudā ||
mantraṇārthaṃ tadā brahmā viṣṇave'mitate jase
||51||ब्रह्मादयः सुराः सर्वे वैकुण्ठं परया मुदा ॥
मन्त्रणार्थं तदा ब्रह्मा विष्णवेऽमितते जसे
gatvā tasmiṃśca vaikuṇṭhe brahmā lokapitāmahaḥ ||
dhyātvā muhūrtamācaṣṭa viṣṇuṃ prati suharṣitaḥ
||52||गत्वा तस्मिंश्च वैकुण्ठे ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
ध्यात्वा मुहूर्तमाचष्ट विष्णुं प्रति सुहर्षितः
brahmovāca
kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho kṛpālo parameśvara ||
sraṣṭā tvaṃ caiva hartā tvaṃ tvameva jagataḥ pitā
||53||कृष्ण कृष्ण महाबाहो कृपालो परमेश्वर ॥
स्रष्टा त्वं चैव हर्ता त्वं त्वमेव जगतः पिता
namaste viṣṇave saumya namaste garuḍadhvaja ||
namaste kama lākāṃta namastebrahmarūpiṇe
||54||नमस्ते विष्णवे सौम्य नमस्ते गरुडध्वज ॥
नमस्ते कम लाकांत नमस्तेब्रह्मरूपिणे
namaste matsyarūpāya viśvarūpāya vai namaḥ ||
namaste daityanāśāya bhaktānāmabhayāya ca
||55||नमस्ते मत्स्यरूपाय विश्वरूपाय वै नमः ॥
नमस्ते दैत्यनाशाय भक्तानामभयाय च
kaṃsaghnāya namastestu baladaityajite namaḥ ||
brahmaṇaivaṃ stutaścāsītpratyakṣo'sau janārddanaḥ
||56||कंसघ्नाय नमस्तेस्तु बलदैत्यजिते नमः ॥
ब्रह्मणैवं स्तुतश्चासीत्प्रत्यक्षोऽसौ जनार्द्दनः
pītāṃbaro ghanaśyāmo nāgārikṛtavāhanaḥ ||
caturbhujo mahā tejāḥ śaṃkhacakragadādharaḥ
||57||पीतांबरो घनश्यामो नागारिकृतवाहनः ॥
चतुर्भुजो महा तेजाः शंखचक्रगदाधरः
stūyamānaḥ suraiḥ sarvaiḥ sa devo'mitavikramaḥ ||
vidyādharaistathā nāgaiḥ stūyamānaśca sarvaśaḥ
||58||स्तूयमानः सुरैः सर्वैः स देवोऽमितविक्रमः ॥
विद्याधरैस्तथा नागैः स्तूयमानश्च सर्वशः
uttasthau sa tadā devo bhāskarāmitadīptimān ||
koṭiratnaprabhābhāsvanmukuṭādivibhūṣitaḥ
||59||उत्तस्थौ स तदा देवो भास्करामितदीप्तिमान् ॥
कोटिरत्नप्रभाभास्वन्मुकुटादिविभूषितः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye viṣṇusamāgamonāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||