satyamaṃdirasthāpanavarṇanaḥ
vyāsa uvāca
tataśca rāmadūtāste natvā rāmamathābruvan ||
rāmarāma mahābāho varanārī śubhānanā
||1||ततश्च रामदूतास्ते नत्वा राममथाब्रुवन् ॥
रामराम महाबाहो वरनारी शुभानना
suvastrabhūṣābharaṇāṃ mṛduvākyaparāyaṇām ||
ekākinīṃ kradamānāma dṛṣṭvā tāṃ vismitā vayam
||2||सुवस्त्रभूषाभरणां मृदुवाक्यपरायणाम् ॥
एकाकिनीं क्रदमानाम दृष्ट्वा तां विस्मिता वयम्
samīpavartino bhūtvā pṛṣṭā sā surasundarī ||
kā tvaṃ devi varārohe devī vā dānavī nu kim
||3||समीपवर्तिनो भूत्वा पृष्टा सा सुरसुन्दरी ॥
का त्वं देवि वरारोहे देवी वा दानवी नु किम्
rāmaḥ pṛcchati devi tvāṃ brūhi sarvaṃ yathātatham ||
tacchrutvā vacanaṃ rāmā sovāca madhuraṃ vacaḥ
||4||रामः पृच्छति देवि त्वां ब्रूहि सर्वं यथातथम् ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं रामा सोवाच मधुरं वचः
rāmaṃ preṣayata bhadraṃ vo mama duḥkhāpahaṃ param
||5||रामं प्रेषयत भद्रं वो मम दुःखापहं परम्
tadākarṇya tato rāmaḥ saṃbhramāttvarito yayau ||
dṛṣṭvā tāṃ duḥkhasaṃtaptāṃ svayaṃ duḥkhamavāpa saḥ ||
uvāca vacanaṃ rāmaḥ kṛtāṃjalipuṭastadā
||6||तदाकर्ण्य ततो रामः संभ्रमात्त्वरितो ययौ ॥
दृष्ट्वा तां दुःखसंतप्तां स्वयं दुःखमवाप सः ॥
उवाच वचनं रामः कृतांजलिपुटस्तदा
śrīrāma uvāca
kā tvaṃ śubhe kasya parigraho vā kenāvadhūtā vijane nirastā ||
muṣṭaṃ dhanaṃ kena ca tāvakīnamācakṣva mātaḥ sakalaṃ mamāgre
||7||का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा केनावधूता विजने निरस्ता ॥
मुष्टं धनं केन च तावकीनमाचक्ष्व मातः सकलं ममाग्रे
ityuktvā cātiduḥkhārto rāmo matimatāṃ varaḥ ||
praṇāmaṃ daṃḍavaccakre cakrapāṇirivāparaḥ
||8||इत्युक्त्वा चातिदुःखार्तो रामो मतिमतां वरः ॥
प्रणामं दंडवच्चक्रे चक्रपाणिरिवापरः
tayābhivaṃdito rāmaḥ pragamya ca punaḥpunaḥ ||
tuṣṭayā parayā prītyā stuto madhurayā girā
||9||तयाभिवंदितो रामः प्रगम्य च पुनःपुनः ॥
तुष्टया परया प्रीत्या स्तुतो मधुरया गिरा
paramātmanpareśāna duḥkhahārinsanātana ||
yadarthamavatāraste tacca kāryaṃ tvayā kṛtam
||10||परमात्मन्परेशान दुःखहारिन्सनातन ॥
यदर्थमवतारस्ते तच्च कार्यं त्वया कृतम्
rāvaṇaḥ kumbhakarṇaśca śakrajitpramukhāstathā ||
kharadūṣaṇatriśiromārīcākṣakumārakāḥ
||11||रावणः कुम्भकर्णश्च शक्रजित्प्रमुखास्तथा ॥
खरदूषणत्रिशिरोमारीचाक्षकुमारकाः
asaṃkhyā nirjitā raudrā rākṣasāḥ samarāṃgaṇe
||12||असंख्या निर्जिता रौद्रा राक्षसाः समरांगणे
kiṃ vacmi lokeśa sukīrttimadya te vedhāstvadīyāṃgajapadmasaṃbhavaḥ ||
viśvaṃ niviṣṭaṃ ca tato dadarśa vaṭasya patre hi yatho vaṭo mataḥ
||13||किं वच्मि लोकेश सुकीर्त्तिमद्य ते वेधास्त्वदीयांगजपद्मसंभवः ॥
विश्वं निविष्टं च ततो ददर्श वटस्य पत्रे हि यथो वटो मतः
dhanyo daśaratho loke kauśalyā jananī tava ||
yayorjātosi goviṃda jagadīśa paraḥ pumān
||14||धन्यो दशरथो लोके कौशल्या जननी तव ॥
ययोर्जातोसि गोविंद जगदीश परः पुमान्
dhanyaṃ ca tatkulaṃ rāma yatra tvamāgataḥ svayam ||
dhanyā'yodhyāpurī rāma dhanyo lokastvadāśrayaḥ
||15||धन्यं च तत्कुलं राम यत्र त्वमागतः स्वयम् ॥
धन्याऽयोध्यापुरी राम धन्यो लोकस्त्वदाश्रयः
dhanyaḥ so'pi hi vālmīkiryena rāmāyaṇaṃ kṛtam ||
kavinā vipramukhyebhya ātmabuddhyā hyanāgatam
||16||धन्यः सोऽपि हि वाल्मीकिर्येन रामायणं कृतम् ॥
कविना विप्रमुख्येभ्य आत्मबुद्ध्या ह्यनागतम्
tvatto'bhavatkulaṃ cedaṃ tvayā deva supāvitam
||17||त्वत्तोऽभवत्कुलं चेदं त्वया देव सुपावितम्
narapatiriti lokaiḥ smaryate vaiṣṇavāṃśaḥ svayamasi ramaṇīyaistvaṃ guṇairviṣṇureva ||
kimapi bhuvanakāryaṃ yadviciṃtyāvatīrya tadiha ghaṭayataste vatsa nirvighnamastu
||18||नरपतिरिति लोकैः स्मर्यते वैष्णवांशः स्वयमसि रमणीयैस्त्वं गुणैर्विष्णुरेव ॥
किमपि भुवनकार्यं यद्विचिंत्यावतीर्य तदिह घटयतस्ते वत्स निर्विघ्नमस्तु
stutvā vācātha rāmaṃ hi tvayi nāthe nu sāṃpratam ||
śūnyā varte ciraṃ kālaṃ yathā doṣastathaiva hi
||19||स्तुत्वा वाचाथ रामं हि त्वयि नाथे नु सांप्रतम् ॥
शून्या वर्ते चिरं कालं यथा दोषस्तथैव हि
dharmāraṇyasya kṣetrasya viddhi māmadhidevatām ||
varṣāṇi dvādaśehaiva jātāni duḥkhi tāsmyaham
||20||धर्मारण्यस्य क्षेत्रस्य विद्धि मामधिदेवताम् ॥
वर्षाणि द्वादशेहैव जातानि दुःखि तास्म्यहम्
nirjanatvaṃ mamādya tvamuddharasva mahāmate ||
lohāsurabhayādrāma viprāḥ sarve diśo daśa
||21||निर्जनत्वं ममाद्य त्वमुद्धरस्व महामते ॥
लोहासुरभयाद्राम विप्राः सर्वे दिशो दश
gatāśca vaṇijaḥ sarve yathāsthānaṃ suduḥkhitāḥ ||
sa daityo ghātito rāma devaiḥ surabhayaṃkaraḥ
||22||गताश्च वणिजः सर्वे यथास्थानं सुदुःखिताः ॥
स दैत्यो घातितो राम देवैः सुरभयंकरः
ākramyātra mahāmāyo durādharṣo duratyayaḥ ||
na te janāḥ samāyāṃti tadbhayādati śaṃkitāḥ
||23||आक्रम्यात्र महामायो दुराधर्षो दुरत्ययः ॥
न ते जनाः समायांति तद्भयादति शंकिताः
adya vai dvādaśa samāḥ śūnyāgāramanāthavat ||
yasmācca dīrghikāyāṃ me snānadānodyato janaḥ
||24||अद्य वै द्वादश समाः शून्यागारमनाथवत् ॥
यस्माच्च दीर्घिकायां मे स्नानदानोद्यतो जनः
rāma tasyāṃ dīrghikāyāṃ nipataṃti ca śūkarāḥ ||
yatrāṃganā bhartṛyutā jalakrīḍāparāyaṇāḥ
||25||राम तस्यां दीर्घिकायां निपतंति च शूकराः ॥
यत्रांगना भर्तृयुता जलक्रीडापरायणाः
cikrīḍustatra mahiṣā nipataṃti jalāśaye ||
yatra sthāne supuṣpāṇāṃ prakaraḥ pracuro'bhavat
||26||चिक्रीडुस्तत्र महिषा निपतंति जलाशये ॥
यत्र स्थाने सुपुष्पाणां प्रकरः प्रचुरोऽभवत्
tadruddhaṃ kaṃṭakairvṛkṣaiḥ siṃhavyāghrasamākulaiḥ ||
saṃcikrīḍuḥ kumārāśca yasyāṃ bhūmau niraṃtaram
||27||तद्रुद्धं कंटकैर्वृक्षैः सिंहव्याघ्रसमाकुलैः ॥
संचिक्रीडुः कुमाराश्च यस्यां भूमौ निरंतरम्
kumāryaścitrakāṇāṃ ca tatra krīḍaṃ ti harṣitāḥ ||
akurvanvāḍavā yatra vedagānaṃ tiraṃtaram
||28||कुमार्यश्चित्रकाणां च तत्र क्रीडं ति हर्षिताः ॥
अकुर्वन्वाडवा यत्र वेदगानं तिरंतरम्
śivānāṃ tatra phetkārāḥ śrūyaṃte'tibhayaṃkarāḥ ||
yatra dhūmo'gnihotrāṇāṃ dṛśyate vai gṛhegṛhe
||29||शिवानां तत्र फेत्काराः श्रूयंतेऽतिभयंकराः ॥
यत्र धूमोऽग्निहोत्राणां दृश्यते वै गृहेगृहे
tatra dāvāḥ sadhūmāśca dṛśyaṃte'tyulbaṇā bhṛśam ||
nṛtyaṃte narttakā yatra harṣitā hi dvijāgrataḥ
||30||तत्र दावाः सधूमाश्च दृश्यंतेऽत्युल्बणा भृशम् ॥
नृत्यंते नर्त्तका यत्र हर्षिता हि द्विजाग्रतः
tatraiva bhūtavetālā pretāḥ nṛtyaṃti mohitāḥ ||
nṛpā yatra sabhāyāṃ tu nyaṣīdanmaṃtratatparāḥ
||31||तत्रैव भूतवेताला प्रेताः नृत्यंति मोहिताः ॥
नृपा यत्र सभायां तु न्यषीदन्मंत्रतत्पराः
tasminsthāne niṣīdaṃti gavayā ṛkṣaśallakāḥ ||
āvāsā yatra dṛśyante dvijānāṃ vaṇijāṃ tathā
||32||तस्मिन्स्थाने निषीदंति गवया ऋक्षशल्लकाः ॥
आवासा यत्र दृश्यन्ते द्विजानां वणिजां तथा
kuṭṭimapratimā rāma dṛśyaṃtetra bilāni vai ||
koṭarāṇīha vṛkṣāṇāṃ gavākṣāṇīha sarvataḥ
||33||कुट्टिमप्रतिमा राम दृश्यंतेत्र बिलानि वै ॥
कोटराणीह वृक्षाणां गवाक्षाणीह सर्वतः
catuṣkā yajñavedirhi socchrāyā hyabhavatpurā ||
te'tra valmīkanicayairdṛśyaṃte pariveṣṭitāḥ
||34||चतुष्का यज्ञवेदिर्हि सोच्छ्राया ह्यभवत्पुरा ॥
तेऽत्र वल्मीकनिचयैर्दृश्यंते परिवेष्टिताः
evaṃvidhaṃ nivāsaṃ me viddhi rāma nṛpottama ||
śūnyaṃ tu sarvato yasmānnivāsāya dvijā gatāḥ
||35||एवंविधं निवासं मे विद्धि राम नृपोत्तम ॥
शून्यं तु सर्वतो यस्मान्निवासाय द्विजा गताः
tena me sumahadduḥkhaṃ tasmāttrāhi nareśvara ||
etacchrutvā vaco rāma uvāca vadatāṃ varaḥ
||36||तेन मे सुमहद्दुःखं तस्मात्त्राहि नरेश्वर ॥
एतच्छ्रुत्वा वचो राम उवाच वदतां वरः
śrīrāma uvāca
na jāne tāvakānviprāṃścaturdikṣu samāśritān ||
na teṣāṃ vedmyahaṃ saṃkhyāṃ nāmagotre dvijanmanām
||37||न जाने तावकान्विप्रांश्चतुर्दिक्षु समाश्रितान् ॥
न तेषां वेद्म्यहं संख्यां नामगोत्रे द्विजन्मनाम्
yathā jñātiryathā gotraṃ yāthātathyaṃ nivedaya ||
tata ānīya tānsarvānsvasthāne vāsayāmyaham
||38||यथा ज्ञातिर्यथा गोत्रं याथातथ्यं निवेदय ॥
तत आनीय तान्सर्वान्स्वस्थाने वासयाम्यहम्
śrīmātovāca
brahmaviṣṇumaheśaiśca sthāpitā ye nareśvara ||
aṣṭādaśa sahasrāṇi brāhmaṇā vedapāragāḥ
||39||ब्रह्मविष्णुमहेशैश्च स्थापिता ये नरेश्वर ॥
अष्टादश सहस्राणि ब्राह्मणा वेदपारगाः
trayīvidyāsu vikhyātā loke'sminnamitadyute ||
catuṣṣaṣṭikagotrāṇāṃ vāḍavā ye pratiṣṭhitāḥ
||40||त्रयीविद्यासु विख्याता लोकेऽस्मिन्नमितद्युते ॥
चतुष्षष्टिकगोत्राणां वाडवा ये प्रतिष्ठिताः
śrīmātādāttrayīvidyāṃ loke sarve dvijottamāḥ ||
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi vaiśyā dharmaparāyaṇāḥ
||41||श्रीमातादात्त्रयीविद्यां लोके सर्वे द्विजोत्तमाः ॥
षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वैश्या धर्मपरायणाः
āryavṛttāstu vijñeyā dvijaśuśrūṣaṇe ratāḥ ||
bahulārko nṛpo yatra saṃjñayā saha rājate
||42||आर्यवृत्तास्तु विज्ञेया द्विजशुश्रूषणे रताः ॥
बहुलार्को नृपो यत्र संज्ञया सह राजते
kumārāvaśvinau devau dhanado vyayapūrakaḥ ||
adhiṣṭhātrī tvahaṃ rāma nāmnā bhaṭṭārikā smṛtā
||43||कुमारावश्विनौ देवौ धनदो व्ययपूरकः ॥
अधिष्ठात्री त्वहं राम नाम्ना भट्टारिका स्मृता
śrīsūta uvāca
sthānācārāśca ye kecitkulācārāstathaiva ca ||
śrīmātrā kathitaṃ sarvaṃ rāmasyāgre purātanam
||44||स्थानाचाराश्च ये केचित्कुलाचारास्तथैव च ॥
श्रीमात्रा कथितं सर्वं रामस्याग्रे पुरातनम्
tasyāstu vacanaṃ śrutvā rāmo mudamavāpa ha ||
satyaṃsatyaṃ punaḥ satyaṃ satyaṃ hi bhāṣitaṃ tvayā
||45||तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा रामो मुदमवाप ह ॥
सत्यंसत्यं पुनः सत्यं सत्यं हि भाषितं त्वया
yasmātsatyaṃ tvayā proktaṃ tannāmnā nagaraṃ śubham ||
vāsayāmi jaganmātaḥ satyamaṃdirameva ca
||46||यस्मात्सत्यं त्वया प्रोक्तं तन्नाम्ना नगरं शुभम् ॥
वासयामि जगन्मातः सत्यमंदिरमेव च
trailokye khyātimāpnotu satyamaṃdiramu ttamam
||47||त्रैलोक्ये ख्यातिमाप्नोतु सत्यमंदिरमु त्तमम्
etaduktvā tato rāmaḥ sahasraśatasaṃkhyayā ||
svabhṛtyānpreṣayāmāsa viprānayanahetave
||48||एतदुक्त्वा ततो रामः सहस्रशतसंख्यया ॥
स्वभृत्यान्प्रेषयामास विप्रानयनहेतवे
yasmindeśe pradeśe vā vane vā sari tastaṭe ||
paryaṃte vā yathāsthāne grāme vā tatratatra ca
||49||यस्मिन्देशे प्रदेशे वा वने वा सरि तस्तटे ॥
पर्यंते वा यथास्थाने ग्रामे वा तत्रतत्र च
dharmāraṇyanivāsāśca yātā yatra dvijottamāḥ ||
arghapādyaiḥ pūjayitvā śīghramānayatātra tān
||50||धर्मारण्यनिवासाश्च याता यत्र द्विजोत्तमाः ॥
अर्घपाद्यैः पूजयित्वा शीघ्रमानयतात्र तान्
ahamatra tadā bhokṣye yadā drakṣye dvijottamān
||51||अहमत्र तदा भोक्ष्ये यदा द्रक्ष्ये द्विजोत्तमान्
vimānya ca dvijānetānāgamiṣyati yo naraḥ ||
sa me vadhyaśca daṃḍyaśca nirvāsyo viṣayādbahiḥ
||52||विमान्य च द्विजानेतानागमिष्यति यो नरः ॥
स मे वध्यश्च दंड्यश्च निर्वास्यो विषयाद्बहिः
tacchrutvā dāruṇaṃ vākyaṃ duḥsahaṃ duḥpradharṣaṇam ||
rāmājñākāriṇo dūtā gatāḥ sarve diśo daśa
||53||तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं दुःसहं दुःप्रधर्षणम् ॥
रामाज्ञाकारिणो दूता गताः सर्वे दिशो दश
śodhitā vāḍavāḥ sarve labdhāḥ sarve suharṣitāḥ ||
yathoktena vidhānena arghapādyairapūjayan
||54||शोधिता वाडवाः सर्वे लब्धाः सर्वे सुहर्षिताः ॥
यथोक्तेन विधानेन अर्घपाद्यैरपूजयन्
stutiṃ cakruśca vidhivadvinayācārapūrvakam ||
āmaṃtrya ca dvijānsarvānrāmavākyaṃ prakāśayan
||55||स्तुतिं चक्रुश्च विधिवद्विनयाचारपूर्वकम् ॥
आमंत्र्य च द्विजान्सर्वान्रामवाक्यं प्रकाशयन्
tataste vāḍavāḥ sarve dvijāḥ sevakasaṃyutāḥ ||
gamanāyodyatāḥ sarve vedaśāstraparāyaṇāḥ
||56||ततस्ते वाडवाः सर्वे द्विजाः सेवकसंयुताः ॥
गमनायोद्यताः सर्वे वेदशास्त्रपरायणाः
āgatā rāmapārśvaṃ ca bahumānapuraḥsarāḥ ||
samāgatāndvijāndṛṣṭvā romāṃcitatanūruhaḥ
||57||आगता रामपार्श्वं च बहुमानपुरःसराः ॥
समागतान्द्विजान्दृष्ट्वा रोमांचिततनूरुहः
kṛtakṛtyamivātmānaṃ mene dāśarathirnṛpaḥ ||
sa saṃbhramātsamutthāya padātiḥ prayayau puraḥ
||58||कृतकृत्यमिवात्मानं मेने दाशरथिर्नृपः ॥
स संभ्रमात्समुत्थाय पदातिः प्रययौ पुरः
karasaṃpuṭakaṃ kṛtvā harṣāśru pratimuñcayan ||
jānubhyāmavaniṃ gatvā idaṃ vacanamabravīt
||59||करसंपुटकं कृत्वा हर्षाश्रु प्रतिमुञ्चयन् ॥
जानुभ्यामवनिं गत्वा इदं वचनमब्रवीत्
vipraprasādātkamalāvaro'haṃ vipraprasādāddharaṇīdharo'ham ||
vipraprasādājjagatīpatiśca vipraprasādānmama rāmanāma
||60||विप्रप्रसादात्कमलावरोऽहं विप्रप्रसादाद्धरणीधरोऽहम् ॥
विप्रप्रसादाज्जगतीपतिश्च विप्रप्रसादान्मम रामनाम
ityevamuktā rāmeṇa vāḍa vāste praharṣitāḥ ||
jayāśīrbhiḥ prapūjyātha dīrghāyuriti cābruvan
||61||इत्येवमुक्ता रामेण वाड वास्ते प्रहर्षिताः ॥
जयाशीर्भिः प्रपूज्याथ दीर्घायुरिति चाब्रुवन्
āvarjitāste rāmeṇa pādyārghyaviṣṭarādibhiḥ ||
stutiṃ cakāra viprāṇāṃ daṇḍavatpraṇipatya ca
||62||आवर्जितास्ते रामेण पाद्यार्घ्यविष्टरादिभिः ॥
स्तुतिं चकार विप्राणां दण्डवत्प्रणिपत्य च
kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitvā cakre pādābhivaṃdanam ||
āsanāni vicitrāṇi haimānyābharaṇāni ca
||63||कृतांजलिपुटः स्थित्वा चक्रे पादाभिवंदनम् ॥
आसनानि विचित्राणि हैमान्याभरणानि च
samarpayāmāsa tato rāmo daśarathātmajaḥ ||
aṃgulīyakavāsāṃsi upavītāni karṇakān
||64||समर्पयामास ततो रामो दशरथात्मजः ॥
अंगुलीयकवासांसि उपवीतानि कर्णकान्
pradadau vipramukhyebhyo nānāvarṇāśca dhenavaḥ ||
ekaikaśata saṃkhyākā ghaṭodhnīśca savatsakāḥ
||65||प्रददौ विप्रमुख्येभ्यो नानावर्णाश्च धेनवः ॥
एकैकशत संख्याका घटोध्नीश्च सवत्सकाः
savastrā baddhaghaṃṭāśca hemaśṛṃgavibhūṣitāḥ ||
rūpyakhurāstāmrapṛṣṭhīḥ kāṃsyapātrasamanvitāḥ
||66||सवस्त्रा बद्धघंटाश्च हेमशृंगविभूषिताः ॥
रूप्यखुरास्ताम्रपृष्ठीः कांस्यपात्रसमन्विताः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ| saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye brahmanāradasaṃvāde satyamaṃdirasthāpana varṇanonāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ || 32 ||