dharmāraṇyapurāṇaśravaṇamāhātmyavarṇanam
nārada uvāca
jñātibhede tu saṃjāte tasminmoherake pure ||
traividyaiḥ kiṃ kṛtaṃ brahmaṃstanmamācakṣva pṛcchataḥ
||1||ज्ञातिभेदे तु संजाते तस्मिन्मोहेरके पुरे ॥
त्रैविद्यैः किं कृतं ब्रह्मंस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः
brahmovāca
svasthāne vāḍavāḥ sarve harṣanirbharamānasāḥ ||
agnihotraparā ke'pi ke'pi yajñaparāyaṇāḥ
||2||स्वस्थाने वाडवाः सर्वे हर्षनिर्भरमानसाः ॥
अग्निहोत्रपरा केऽपि केऽपि यज्ञपरायणाः
ke'pi cāgnisamādhānāḥ ke'pi smārtā niraṃtaram ||
purāṇanyāyavettāro vedavedāṃgavādinaḥ
||3||केऽपि चाग्निसमाधानाः केऽपि स्मार्ता निरंतरम् ॥
पुराणन्यायवेत्तारो वेदवेदांगवादिनः
sukhena svānsadācārānkurvanto brahmavādinaḥ ||
evaṃ dharmasamācārānkurvatāṃ kuśalātmanām
||4||सुखेन स्वान्सदाचारान्कुर्वन्तो ब्रह्मवादिनः ॥
एवं धर्मसमाचारान्कुर्वतां कुशलात्मनाम्
sthānācārānkulācārānadhidevyāśca bhāṣitān ||
dharmaśāstrasthitaṃ sarvaṃ kājeśairuditaṃ ca yat
||5||स्थानाचारान्कुलाचारानधिदेव्याश्च भाषितान् ॥
धर्मशास्त्रस्थितं सर्वं काजेशैरुदितं च यत्
paraṃparāgataṃ dharma mūcuste vāḍavottamāḥ
||6||परंपरागतं धर्म मूचुस्ते वाडवोत्तमाः
brāhmaṇā ūcuḥ
upāste yaśca likhitaṃ raktapādaistu vāḍavāḥ ||
jñātiśreṣṭhaḥ sa vijñeyo valirdeyastataḥ param
||7||उपास्ते यश्च लिखितं रक्तपादैस्तु वाडवाः ॥
ज्ञातिश्रेष्ठः स विज्ञेयो वलिर्देयस्ततः परम्
raktacaṃdanaṃ prasādhyātha prasiddhaṃ svakulaṃ tathā ||
kuṃkumāraktapādaistairgaṃdhapuṣpādicarcitaiḥ
||8||रक्तचंदनं प्रसाध्याथ प्रसिद्धं स्वकुलं तथा ॥
कुंकुमारक्तपादैस्तैर्गंधपुष्पादिचर्चितैः
saṃbhūya likhitaṃ tacca raktapādaṃ taducyate ||
rāmasya lekhyaṃ te sarve pūjayaṃtu samāhitāḥ
||9||संभूय लिखितं तच्च रक्तपादं तदुच्यते ॥
रामस्य लेख्यं ते सर्वे पूजयंतु समाहिताः
rāmasya karamudrāṃ ca pūjayaṃtu dvijāḥ sadā ||
yeṣāṃ doṣāḥ sadācāre vyabhicārādayo yadi
||10||रामस्य करमुद्रां च पूजयंतु द्विजाः सदा ॥
येषां दोषाः सदाचारे व्यभिचारादयो यदि
teṣāṃ daṇḍo vidheyastu ya ukto vidhivadvijaiḥ ||
cihnaṃ na rāmamudrāyā yāvaddaṃḍaṃ dadāti na
||11||तेषां दण्डो विधेयस्तु य उक्तो विधिवद्विजैः ॥
चिह्नं न राममुद्राया यावद्दंडं ददाति न
vinā daṇḍapradānena mudrācihnaṃ na dhāryate ||
mudrāhastāśca vijñeyā vāḍavā nṛpasattama
||12||विना दण्डप्रदानेन मुद्राचिह्नं न धार्यते ॥
मुद्राहस्ताश्च विज्ञेया वाडवा नृपसत्तम
putre jāte pitā daddyācchrīmātre tu baliṃ sadā ||
palāni viṃśatiḥ sarppirguḍaḥ paṃcapa lāni ca
||13||पुत्रे जाते पिता दद्द्याच्छ्रीमात्रे तु बलिं सदा ॥
पलानि विंशतिः सर्प्पिर्गुडः पंचप लानि च
kuṃkumādibhirabhyarcya jātamātraḥ sutastadā ||
ṣaṣṭhe ca divase rājanṣaṣṭhīṃ pūjayate sadā
||14||कुंकुमादिभिरभ्यर्च्य जातमात्रः सुतस्तदा ॥
षष्ठे च दिवसे राजन्षष्ठीं पूजयते सदा
dadyāttatra baliṃ sājyaṃ kuryāddhi balipaṃcakam ||
paṃcaprasthānbalīndadyātsavastrāñchrīphalairyutān
||15||दद्यात्तत्र बलिं साज्यं कुर्याद्धि बलिपंचकम् ॥
पंचप्रस्थान्बलीन्दद्यात्सवस्त्राञ्छ्रीफलैर्युतान्
kuṃkumādibhirabhyarcya śrīmātre bhaktipūrvakam ||
vitaśāṭhyaṃ na kurvīta kule saṃtativṛddhaye
||16||कुंकुमादिभिरभ्यर्च्य श्रीमात्रे भक्तिपूर्वकम् ॥
वितशाठ्यं न कुर्वीत कुले संततिवृद्धये
taddhi cārpayatā dravyaṃ vṛddhau yaddhrīṇitaṃ punaḥ ||
janmano naṃtaraṃ kāryaṃ jātakarma yathāvidhi
||17||तद्धि चार्पयता द्रव्यं वृद्धौ यद्ध्रीणितं पुनः ॥
जन्मनो नंतरं कार्यं जातकर्म यथाविधि
viprānukīrtitā yāśca vṛttiḥ sāpi vibhajyate ||
prathamā labhyamānā ca vṛttirvai yāvatī punaḥ
||18||विप्रानुकीर्तिता याश्च वृत्तिः सापि विभज्यते ॥
प्रथमा लभ्यमाना च वृत्तिर्वै यावती पुनः
tasyā vṛtterarddhabhāgo gotradevyai tu kalpyatām ||
dviguṇaṃ vaṇijā caiva putraṃ jāte bhavediti
||19||तस्या वृत्तेरर्द्धभागो गोत्रदेव्यै तु कल्प्यताम् ॥
द्विगुणं वणिजा चैव पुत्रं जाते भवेदिति
māṃḍalīyāśca ye śūdrāsteṣāmarkakaraṃ tvidam ||
aḍālajānāṃ triguṇaṃ gobhujānāṃ caturguṇam
||20||मांडलीयाश्च ये शूद्रास्तेषामर्ककरं त्विदम् ॥
अडालजानां त्रिगुणं गोभुजानां चतुर्गुणम्
ityetatkathitaṃ sarvamanyacca śūdrajātiṣu ||
yasya doṣastu hatyāyāḥ samudbhūto vidhervaśāt
||21||इत्येतत्कथितं सर्वमन्यच्च शूद्रजातिषु ॥
यस्य दोषस्तु हत्यायाः समुद्भूतो विधेर्वशात्
daṇḍastu vidhivattasya karttavyo vedaśāstribhiḥ ||
anyāyo nyāyavādī syānnirddoṣe doṣadāyakaḥ
||22||दण्डस्तु विधिवत्तस्य कर्त्तव्यो वेदशास्त्रिभिः ॥
अन्यायो न्यायवादी स्यान्निर्द्दोषे दोषदायकः
paṃktibhedasya kartā ca gosahasravadhaḥ smṛtaḥ ||
vṛttibhāgavibhajanaṃ tathā nyāyavicāraṇam ||
śrīrāmadūtakasyāgre karttavyamiti niścayaḥ
||23||पंक्तिभेदस्य कर्ता च गोसहस्रवधः स्मृतः ॥
वृत्तिभागविभजनं तथा न्यायविचारणम् ॥
श्रीरामदूतकस्याग्रे कर्त्तव्यमिति निश्चयः
tasya pūjāṃ prakurvīta tadā kāle'thavā sadā ||
tailena lepayettasya dehe vai vighnaśāṃtaye
||24||तस्य पूजां प्रकुर्वीत तदा कालेऽथवा सदा ॥
तैलेन लेपयेत्तस्य देहे वै विघ्नशांतये
dhūpaṃ dīpaṃ phalaṃ dadyātpuṣpairnānāvidhaiḥ kila ||
pūjito hanumāneva dadāti tasya vāṃchitam
||25||धूपं दीपं फलं दद्यात्पुष्पैर्नानाविधैः किल ॥
पूजितो हनुमानेव ददाति तस्य वांछितम्
pratiputraṃ tu tasyāgre kuryānnānyatra kutracit ||
śrīmātābakulasvāmibhāgadheyaṃ tu pūrvataḥ
||26||प्रतिपुत्रं तु तस्याग्रे कुर्यान्नान्यत्र कुत्रचित् ॥
श्रीमाताबकुलस्वामिभागधेयं तु पूर्वतः
paścātpratigrahaṃ vipraiḥ karttavyamiti niścitam ||
samāgameṣu viprāṇāṃ nyāyānyāyavinirṇaye
||27||पश्चात्प्रतिग्रहं विप्रैः कर्त्तव्यमिति निश्चितम् ॥
समागमेषु विप्राणां न्यायान्यायविनिर्णये
nirṇayaṃ hṛdaye dhṛtvā tatrasthaṃ śrāvayeddvijān ||
kevalaṃ dharmabuddhyā ca pakṣapātaṃ vivarjayet
||28||निर्णयं हृदये धृत्वा तत्रस्थं श्रावयेद्द्विजान् ॥
केवलं धर्मबुद्ध्या च पक्षपातं विवर्जयेत्
sarveṣāṃ saṃmataṃ kāryaṃ taddhyavikṛtameva ca ||
ākāritastato vipraḥ sabhāyāṃ bhayameti cet
||29||सर्वेषां संमतं कार्यं तद्ध्यविकृतमेव च ॥
आकारितस्ततो विप्रः सभायां भयमेति चेत्
na tasya vākyaṃ śrotavyaṃ nirṇītārthanivāraṇe ||
yasya varjastu kriyate militvā sarva vāḍavaiḥ
||30||न तस्य वाक्यं श्रोतव्यं निर्णीतार्थनिवारणे ॥
यस्य वर्जस्तु क्रियते मिलित्वा सर्व वाडवैः
khānapānādikaṃ sarvaṃ kāryaṃ tena vivarjayet ||
tasya kanyā na dātavyā tatsaṃsargī ca tādṛśaḥ
||31||खानपानादिकं सर्वं कार्यं तेन विवर्जयेत् ॥
तस्य कन्या न दातव्या तत्संसर्गी च तादृशः
tato daṃḍaṃ prakurvīta sarvaireva dvijottamaiḥ ||
bhojanaṃ kanyakādānamiti dāśarathermatam
||32||ततो दंडं प्रकुर्वीत सर्वैरेव द्विजोत्तमैः ॥
भोजनं कन्यकादानमिति दाशरथेर्मतम्
yatkiṃcitkurute pāpaṃ labdhuṃ sthalamathāpi vā ||
śuṣkārdraṃ vasate cānne tasmādannaṃ pari tyajet
||33||यत्किंचित्कुरुते पापं लब्धुं स्थलमथापि वा ॥
शुष्कार्द्रं वसते चान्ने तस्मादन्नं परि त्यजेत्
kurvaṃstatpāpabhāgī syāttasya daṃḍo yathāvidhi ||
nyāyaṃ na paśyate yastu śaktau satyāṃ sadā yataḥ
||34||कुर्वंस्तत्पापभागी स्यात्तस्य दंडो यथाविधि ॥
न्यायं न पश्यते यस्तु शक्तौ सत्यां सदा यतः
pāpabhāgī sa vijñeya iti satyaṃ na saṃśayaḥ ||
utkocaṃ yastu gṛhṇāti pāpināṃ duṣṭakarmiṇām ||
sakalaṃ ca bhavettasya pāpaṃ naivātra saśayaḥ
||35||पापभागी स विज्ञेय इति सत्यं न संशयः ॥
उत्कोचं यस्तु गृह्णाति पापिनां दुष्टकर्मिणाम् ॥
सकलं च भवेत्तस्य पापं नैवात्र सशयः
tasyānnaṃ gṛhyate naiva kanyāpi na kadācana ||
hitamācarate yastu putrāṇāmapi vai naraḥ
||36||तस्यान्नं गृह्यते नैव कन्यापि न कदाचन ॥
हितमाचरते यस्तु पुत्राणामपि वै नरः
sa etānniyamānsarvānpālayennātra saṃśayaḥ ||
evaṃ patraṃ likhitvā tu vāḍavāste praha rṣitāḥ
||37||स एतान्नियमान्सर्वान्पालयेन्नात्र संशयः ॥
एवं पत्रं लिखित्वा तु वाडवास्ते प्रह र्षिताः
prāpte kaliyuge ghore yathā pāpaṃ na kurvate ||
iti jñātvā tu sarve te nyāyadharmaṃ pracakrire
||38||प्राप्ते कलियुगे घोरे यथा पापं न कुर्वते ॥
इति ज्ञात्वा तु सर्वे ते न्यायधर्मं प्रचक्रिरे
vyāsa uvāca
kalau prāpte dvijāḥ sarve sthānabhraṣṭā yatastataḥ ||
pakṣamutkalaṃ grahīṣyaṃti tathā syuḥ pakṣapātinaḥ
||39||कलौ प्राप्ते द्विजाः सर्वे स्थानभ्रष्टा यतस्ततः ॥
पक्षमुत्कलं ग्रहीष्यंति तथा स्युः पक्षपातिनः
bhokṣyaṃte mlecchakagrāmānkolāvidhvaṃsibhiḥ kila ||
vedabhraṣṭāśca te viprā bhaviṣyaṃti kalau yuge
||40||भोक्ष्यंते म्लेच्छकग्रामान्कोलाविध्वंसिभिः किल ॥
वेदभ्रष्टाश्च ते विप्रा भविष्यंति कलौ युगे
yudhiṣṭhira uvāca
deśedeśe gamiṣyaṃti te viprā vaṇijastathā ||
kathaṃ vai jñāyate sarvai kena cihnena māriṣa
||11||देशेदेशे गमिष्यंति ते विप्रा वणिजस्तथा ॥
कथं वै ज्ञायते सर्वै केन चिह्नेन मारिष
yasmingotre samutpannā vāḍavā ye mahābalāḥ
||42||यस्मिन्गोत्रे समुत्पन्ना वाडवा ये महाबलाः
vyāsa uvāca
jñāyate gotrasaṃjñā'tha keciccaiva parākramaiḥ ||
yasyayasya ca yatkarma tasya tasyāvaṭaṃkakaḥ
||43||ज्ञायते गोत्रसंज्ञाऽथ केचिच्चैव पराक्रमैः ॥
यस्ययस्य च यत्कर्म तस्य तस्यावटंककः
avaṭaṃkairhi jñāyaṃte nānyathā jñāyate kvacit ||
gotraiśca pravaraiścaiva avaṭaṃkairnṛpātmaja
||44||अवटंकैर्हि ज्ञायंते नान्यथा ज्ञायते क्वचित् ॥
गोत्रैश्च प्रवरैश्चैव अवटंकैर्नृपात्मज
jñāyaṃte hi dvijā rājanmoḍha brāhmaṇasattamāḥ
||19||ज्ञायंते हि द्विजा राजन्मोढ ब्राह्मणसत्तमाः
yudhiṣṭhira uvāca
gotraiśca pravaraiścaiva śrutā ete tavānanāt ||
kāṃ vā śākhāmadhīyānāstanme brūhi pitāmaha
||16||गोत्रैश्च प्रवरैश्चैव श्रुता एते तवाननात् ॥
कां वा शाखामधीयानास्तन्मे ब्रूहि पितामह
vyāsa uvāca
jñāyaṃte yatrayatrasthā mādhyaṃdinīyā mahābalāḥ ||
kauthamīṃ ca samāśritya kecidviprā guṇānvitāḥ
||47||ज्ञायंते यत्रयत्रस्था माध्यंदिनीया महाबलाः ॥
कौथमीं च समाश्रित्य केचिद्विप्रा गुणान्विताः
ṛgatharvaṇajā śākhā naṣṭā sā ca mahāmate ||
evaṃ vai vartamānāste vāḍavā dharmasaṃbhavāḥ
||48||ऋगथर्वणजा शाखा नष्टा सा च महामते ॥
एवं वै वर्तमानास्ते वाडवा धर्मसंभवाः
dharmāraṇye mahābhāgāḥ putrapautrānvitā'bhavan ||
śūdrāḥ sarve mahābhāgāḥ putrapautra samāvṛtāḥ
||49||धर्मारण्ये महाभागाः पुत्रपौत्रान्विताऽभवन् ॥
शूद्राः सर्वे महाभागाः पुत्रपौत्र समावृताः
dharmāraṇye mahātīrthe sarve te dvijasevakāḥ ||
abhavanrāmabhaktāśca rāmājñāṃ pālayaṃti ca
||50||धर्मारण्ये महातीर्थे सर्वे ते द्विजसेवकाः ॥
अभवन्रामभक्ताश्च रामाज्ञां पालयंति च
ājñāmatyā''dareṇeha hanūmaṃtaśca vīryavān ||
pālayetso'pi cedānīṃ suprāpte vai kalau yuge ||
adṛṣṭarūpī hanumāṃstatra bhramati nityaśaḥ ||
traividyā vāḍavā yatra cāturvidyāstathaiva ca
||52||आज्ञामत्याऽऽदरेणेह हनूमंतश्च वीर्यवान् ॥
पालयेत्सोऽपि चेदानीं सुप्राप्ते वै कलौ युगे ॥
अदृष्टरूपी हनुमांस्तत्र भ्रमति नित्यशः ॥
त्रैविद्या वाडवा यत्र चातुर्विद्यास्तथैव च
sabhāyāmupaviṣṭā ye'nyāyātpāpaṃ prakurvate ||
jayo hi nyāyakartṝṇāmajayo'nyāyakāriṇām
||53||सभायामुपविष्टा येऽन्यायात्पापं प्रकुर्वते ॥
जयो हि न्यायकर्तॄणामजयोऽन्यायकारिणाम्
sāparādhe yastu putre tāte bhrātari cāpi vā ||
pakṣapātaṃ prakurvīta tasya kupyati vāyujaḥ
||54||सापराधे यस्तु पुत्रे ताते भ्रातरि चापि वा ॥
पक्षपातं प्रकुर्वीत तस्य कुप्यति वायुजः
kupito hanumāneṣa dhananāśaṃ karoti vai ||
putranāśaṃ karotyeva dhāmanāśaṃ tathaiva ca
||55||कुपितो हनुमानेष धननाशं करोति वै ॥
पुत्रनाशं करोत्येव धामनाशं तथैव च
sevārthaṃ nirmitaḥ śūdro na viprānpariṣevate ||
vṛttiṃ vā na dadātyeva hanumāṃstasya kupyati
||56||सेवार्थं निर्मितः शूद्रो न विप्रान्परिषेवते ॥
वृत्तिं वा न ददात्येव हनुमांस्तस्य कुप्यति
arthanāśaṃ putranāśaṃ sthānanāśaṃ mahā bhayam ||
kurute vāyuputro hi rāmavākyamanusmaran
||57||अर्थनाशं पुत्रनाशं स्थाननाशं महा भयम् ॥
कुरुते वायुपुत्रो हि रामवाक्यमनुस्मरन्
yatra kutra sthitā viprāḥ śūdrā vā nṛpasattama ||
na nirddhanā bhaveyuste prasādādrāghavasya ca
||58||यत्र कुत्र स्थिता विप्राः शूद्रा वा नृपसत्तम ॥
न निर्द्धना भवेयुस्ते प्रसादाद्राघवस्य च
yo mūḍhaścāpyadharmātmā pāpapāṣaṃḍamāśritaḥ |
nijānviprānparityajya parajñātīṃśca manyate
||59||यो मूढश्चाप्यधर्मात्मा पापपाषंडमाश्रितः ।
निजान्विप्रान्परित्यज्य परज्ञातींश्च मन्यते
tasya pūrvakṛtaṃ puṇyaṃ bhasmībhavati nānyathā ||
anyeṣāṃ dīyate dānaṃ svalpaṃ vā yadi vā bahu
||60||तस्य पूर्वकृतं पुण्यं भस्मीभवति नान्यथा ॥
अन्येषां दीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु
yathā bhavati vai pūrvaṃ brahmaviṣṇuśivaiḥ kṛtam ||
tasya devā na gṛhṇaṃti hṛvyaṃ kavyaṃ ca pūrvajāḥ
||61||यथा भवति वै पूर्वं ब्रह्मविष्णुशिवैः कृतम् ॥
तस्य देवा न गृह्णंति हृव्यं कव्यं च पूर्वजाः
vaṃcayitvā nijānviprānanyebhyaḥ pradadettu yaḥ ||
tasya janmārjitaṃ puṇyaṃ bhasmībhavati tatkṣaṇāt
||62||वंचयित्वा निजान्विप्रानन्येभ्यः प्रददेत्तु यः ॥
तस्य जन्मार्जितं पुण्यं भस्मीभवति तत्क्षणात्
brahmaviṣṇuśivaiścaiva pūjitā ye dvijottamāḥ ||
te ṣāṃ ye vimukhāḥ śūdrā raurave nivasaṃti te
||63||ब्रह्मविष्णुशिवैश्चैव पूजिता ये द्विजोत्तमाः ॥
ते षां ये विमुखाः शूद्रा रौरवे निवसंति ते
yo laulyācca kulācāraṃ gotrācāraṃ pralopayet ||
svācāraṃ yo na kurvīta kadācidvai vimohitaḥ
||64||यो लौल्याच्च कुलाचारं गोत्राचारं प्रलोपयेत् ॥
स्वाचारं यो न कुर्वीत कदाचिद्वै विमोहितः
sarvanāśo bhavettasya bhasmībhavati tatkṣaṇāt ||
tasmātsarvaḥ kulācāraḥ sthānācārastathaiva ca
||65||सर्वनाशो भवेत्तस्य भस्मीभवति तत्क्षणात् ॥
तस्मात्सर्वः कुलाचारः स्थानाचारस्तथैव च
gotrācāraḥ pālanīyo yathāvittānusārataḥ ||
evaṃ te kathitaṃ rājandharmāraṇyaṃ purātanam
||66||गोत्राचारः पालनीयो यथावित्तानुसारतः ॥
एवं ते कथितं राजन्धर्मारण्यं पुरातनम्
sthāpitaṃ devadevaiśca brahmaviṣṇuśivādibhiḥ ||
dharmāraṇyaṃ kṛtayuge tretāyāṃ satyamaṃdiram ||
dvāpare vedabhavanaṃ kālau moherakaṃ smṛtam
||67||स्थापितं देवदेवैश्च ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः ॥
धर्मारण्यं कृतयुगे त्रेतायां सत्यमंदिरम् ॥
द्वापरे वेदभवनं कालौ मोहेरकं स्मृतम्
! brahmovāca
ya idaṃ śṛṇuyātputra śraddhayā parayā yutaḥ ||
dharmāraṇyasya māhātmyaṃ sarvakilbiṣanāśanam
||68||य इदं शृणुयात्पुत्र श्रद्धया परया युतः ॥
धर्मारण्यस्य माहात्म्यं सर्वकिल्बिषनाशनम्
manovākkāyajanitaṃ pātakaṃ trividhaṃ ca yat ||
tatsarvaṃ nāśamāyāti śravaṇātkīrtanātsukṛt
||69||मनोवाक्कायजनितं पातकं त्रिविधं च यत् ॥
तत्सर्वं नाशमायाति श्रवणात्कीर्तनात्सुकृत्
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sukhasaṃtānadāyakam ||
māhātmyaṃ śṛṇuyādvatsa sarvasaukhyāptaye naraḥ
||70||धन्यं यशस्यमायुष्यं सुखसंतानदायकम् ॥
माहात्म्यं शृणुयाद्वत्स सर्वसौख्याप्तये नरः
sarvatīrtheṣu yatpuṇyaṃ sarvakṣetreṣu yatphalam ||
tatphalaṃ samavāpnoti dharmāraṇyasya sevanāt
||71||सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वक्षेत्रेषु यत्फलम् ॥
तत्फलं समवाप्नोति धर्मारण्यस्य सेवनात्
nārada uvāca
dharmāraṇyasya māhātmyaṃ yacchrutaṃ tvanmukhāṃbujāt ||
dharmavāpyāṃ yatra dharmmastapastepe suduṣkuram
||72||धर्मारण्यस्य माहात्म्यं यच्छ्रुतं त्वन्मुखांबुजात् ॥
धर्मवाप्यां यत्र धर्म्मस्तपस्तेपे सुदुष्कुरम्
tasya kṣetrasya mahimā mayā tvatto'vadhāritaḥ ||
svasti te'stu gamiṣyāmi dharmāraṇyadidṛkṣayā
||73||तस्य क्षेत्रस्य महिमा मया त्वत्तोऽवधारितः ॥
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि धर्मारण्यदिदृक्षया
tatra vākyajalaughena pāvito'haṃ caturmukha
||74||तत्र वाक्यजलौघेन पावितोऽहं चतुर्मुख
vyāsa uvāca
idamākhyānakaṃ sarvaṃ kathitaṃ pāṃḍunaṃdana ||
yacchrutvā gosahasrasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ
||75||इदमाख्यानकं सर्वं कथितं पांडुनंदन ॥
यच्छ्रुत्वा गोसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः
aputro labhate putrānnirddhano dhanavānbhavet ||
rogī rogātpramucyeta baddho mucyeta baṃdhanāt
||76||अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्द्धनो धनवान्भवेत् ॥
रोगी रोगात्प्रमुच्येत बद्धो मुच्येत बंधनात्
vidyārthī labhate vidyāmuttamāṃ karmasādhanām ||
tīrthayātrāphalaṃ tasya koṭikanyāphalaṃ labhet
||77||विद्यार्थी लभते विद्यामुत्तमां कर्मसाधनाम् ॥
तीर्थयात्राफलं तस्य कोटिकन्याफलं लभेत्
yaḥ śrṛṇoti naro bhaktyā nārī vātha narottama ||
nirayaṃ naiva paśyaṃti ekottaraśataiḥ saha
||78||यः श्रृणोति नरो भक्त्या नारी वाथ नरोत्तम ॥
निरयं नैव पश्यंति एकोत्तरशतैः सह
śubhe deśe niveśyātha kṣaumavastrādibhistathā ||
purāṇapustakaṃ rājanprayataḥ śiṣṭasaṃmataḥ
||79||शुभे देशे निवेश्याथ क्षौमवस्त्रादिभिस्तथा ॥
पुराणपुस्तकं राजन्प्रयतः शिष्टसंमतः
arcayecca yathā nyāyaṃ gaṃdhamālyaiḥ pṛthakpṛthak ||
samāptau nṛpa graṃthasya vācakasyānupūjanam
||80||अर्चयेच्च यथा न्यायं गंधमाल्यैः पृथक्पृथक् ॥
समाप्तौ नृप ग्रंथस्य वाचकस्यानुपूजनम्
dānādibhiryathānyāyaṃ saṃpūrṇaphalahetave ||
mudrikāṃ kuṃḍale caiva brahmasūtraṃ hiraṇmayam
||81||दानादिभिर्यथान्यायं संपूर्णफलहेतवे ॥
मुद्रिकां कुंडले चैव ब्रह्मसूत्रं हिरण्मयम्
vastrāṇi ca vicitrāṇi gaṃdhamālyānulepanaiḥ ||
devavatpūjanaṃ kṛtvā gāṃ ca dadyātpayasvinīm
||82||वस्त्राणि च विचित्राणि गंधमाल्यानुलेपनैः ॥
देववत्पूजनं कृत्वा गां च दद्यात्पयस्विनीम्
evaṃ vidhānataḥ śrutvā dharmāraṇyakathānakam ||
dharmāraṇyanivāsasya phalamāpnotyasaṃśayam
||83||एवं विधानतः श्रुत्वा धर्मारण्यकथानकम् ॥
धर्मारण्यनिवासस्य फलमाप्नोत्यसंशयम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye dharmāraṇyanivāsivyavasthāvarṇanapūrvaka dharmāraṇyapurāṇaśravaṇamāhātmyavarṇanaṃnāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ || 40 ||