bhagavanyāni tīrthāni sevitāni tvayā vibho
śrīrāma uvāca
bhagavanyāni tīrthāni sevitāni tvayā vibho ||
eteṣāṃ paramaṃ tīrthaṃ tanmamācakṣva mānada
||1||भगवन्यानि तीर्थानि सेवितानि त्वया विभो ॥
एतेषां परमं तीर्थं तन्ममाचक्ष्व मानद
mayā tu sītāharaṇe nihatā brahmarākṣasāḥ ||
tatpāpasya viśudayarthaṃ vada tīrthottamottamam
||2||मया तु सीताहरणे निहता ब्रह्मराक्षसाः ॥
तत्पापस्य विशुदयर्थं वद तीर्थोत्तमोत्तमम्
vasiṣṭha uvāca
gaṃgā ca narmadā tāpī yamunā ca sarasvatī ||
gaṃḍakī gomatī pūrṇā etā nadyaḥ supāvanāḥ
||3||गंगा च नर्मदा तापी यमुना च सरस्वती ॥
गंडकी गोमती पूर्णा एता नद्यः सुपावनाः
etāsāṃ narmadā śreṣṭhā gaṃgā tripathagāminī ||
dahate kilbiṣaṃ sarvaṃ darśanādeva rāghava
||4||एतासां नर्मदा श्रेष्ठा गंगा त्रिपथगामिनी ॥
दहते किल्बिषं सर्वं दर्शनादेव राघव
dṛṣṭvā janmaśataṃ pāpaṃ gatvā janmaśatatrayam ||
snātvā janmasahasraṃ ca haṃti revā kalau yuge
||5||दृष्ट्वा जन्मशतं पापं गत्वा जन्मशतत्रयम् ॥
स्नात्वा जन्मसहस्रं च हंति रेवा कलौ युगे
narmadātīramāśritya śākamūlaphalairapi ||
ekasminbhojite vipre koṭi bhojaphalaṃ labheta
||6||नर्मदातीरमाश्रित्य शाकमूलफलैरपि ॥
एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटि भोजफलं लभेत
gaṃgā gaṃgeti yo brūyādyojanānāṃ śatairapi ||
mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṃ sa gacchati
||7||गंगा गंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति
phālgunāṃte kuhūṃ prāpya tathā prauṣṭhapade'site ||
pakṣe gaṃgāmadhi prāpya snānaṃ ca pitṛtarpaṇam
||8||फाल्गुनांते कुहूं प्राप्य तथा प्रौष्ठपदेऽसिते ॥
पक्षे गंगामधि प्राप्य स्नानं च पितृतर्पणम्
kurute piṃḍadānāni so'kṣayaṃ phalamaśnute ||
śucau māse ca saṃprāpte snānaṃ vāpyāṃ karoti yaḥ
||9||कुरुते पिंडदानानि सोऽक्षयं फलमश्नुते ॥
शुचौ मासे च संप्राप्ते स्नानं वाप्यां करोति यः
caturaśītinarakānna paśyati naro nṛpa ||
tapatyāḥ smaraṇe rāma mahāpātakināmapi
||10||चतुरशीतिनरकान्न पश्यति नरो नृप ॥
तपत्याः स्मरणे राम महापातकिनामपि
uddharetsaptagotrāṇi kulamekottaraṃ śatam ||
yamunāyāṃ naraḥ snātvā sarvapāpaiḥ pramucyate
||11||उद्धरेत्सप्तगोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् ॥
यमुनायां नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
mahāpātakayukto'pi sa gacchetparamāṃ gatim ||
kārttikyāṃ kṛttikāyoge sarasvatyāṃ nimajjayet
||12||महापातकयुक्तोऽपि स गच्छेत्परमां गतिम् ॥
कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे सरस्वत्यां निमज्जयेत्
gacchetsa garuḍārūḍhaḥ stūyamānaḥ surottamaiḥ ||
snātvā yaḥ kārtike māsi yatra prācī sarasvatī
||13||गच्छेत्स गरुडारूढः स्तूयमानः सुरोत्तमैः ॥
स्नात्वा यः कार्तिके मासि यत्र प्राची सरस्वती
prācīṃ mādhavamāstūya sa gacchetparamāṃ gatim ||
gaṃḍakīpuṇyatīrthe hi snānaṃ yaḥ kurute naraḥ
||14||प्राचीं माधवमास्तूय स गच्छेत्परमां गतिम् ॥
गंडकीपुण्यतीर्थे हि स्नानं यः कुरुते नरः
śālagrāmaśilāmarcya na bhūyaḥ stanapo bhavet ||
gomatījalakallolairmajjayetkṛṣṇasannidhau
||15||शालग्रामशिलामर्च्य न भूयः स्तनपो भवेत् ॥
गोमतीजलकल्लोलैर्मज्जयेत्कृष्णसन्निधौ
caturbhujo naro bhūtvā vaikuṇṭhe modate ciram ||
carmaṇvatīṃ namaskṛtya apaḥ spṛśati yo naraḥ
||16||चतुर्भुजो नरो भूत्वा वैकुण्ठे मोदते चिरम् ॥
चर्मण्वतीं नमस्कृत्य अपः स्पृशति यो नरः
sa tārayati pūrvajāndaśa pūrvāndaśāparān ||
dvayośca saṃgamaṃ dṛṣṭvā śrutvā vā sāgaradhvanim
||17||स तारयति पूर्वजान्दश पूर्वान्दशापरान् ॥
द्वयोश्च संगमं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा सागरध्वनिम्
brahmahatyāyuto vāpi pūto gacchetparāṃ gatim ||
māghamāse prayāge tu majjanaṃ kurute naraḥ
||18||ब्रह्महत्यायुतो वापि पूतो गच्छेत्परां गतिम् ॥
माघमासे प्रयागे तु मज्जनं कुरुते नरः
iha loke sukhaṃ bhuktvā ante viṣṇupadaṃ vrajet ||
prabhāse ye narā rāma trirātraṃ brahmacāriṇaḥ
||19||इह लोके सुखं भुक्त्वा अन्ते विष्णुपदं व्रजेत् ॥
प्रभासे ये नरा राम त्रिरात्रं ब्रह्मचारिणः
yamalokaṃ na paśyeyuḥ kuṃbhīpākādikaṃ tathā ||
naimiṣāraṇyavāsī yo naro devatvamāpnuyāt
||20||यमलोकं न पश्येयुः कुंभीपाकादिकं तथा ॥
नैमिषारण्यवासी यो नरो देवत्वमाप्नुयात्
devānāmālayaṃ yasmāttadeva bhuvi durlabham ||
kurukṣetre naro rāma grahaṇe candrasūryayoḥ
||21||देवानामालयं यस्मात्तदेव भुवि दुर्लभम् ॥
कुरुक्षेत्रे नरो राम ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः
hemadānācca rājeṃdra na bhūyaḥ stanapo bhavet ||
śrīsthale darśanaṃ kṛtvā naraḥ pāpātpramucyate
||22||हेमदानाच्च राजेंद्र न भूयः स्तनपो भवेत् ॥
श्रीस्थले दर्शनं कृत्वा नरः पापात्प्रमुच्यते
sarvaduḥkhavināśe ca viṣṇuloke mahīyate ||
kāśyapīṃ sparśayedyo gāṃ mānavo bhuvi rāghava
||23||सर्वदुःखविनाशे च विष्णुलोके महीयते ॥
काश्यपीं स्पर्शयेद्यो गां मानवो भुवि राघव
sarvakāmadughāvāsamṛṣilokaṃ sa gacchati ||
ujjayinyāṃ tu vaiśākhe śiprāyāṃ snānamācaret
||24||सर्वकामदुघावासमृषिलोकं स गच्छति ॥
उज्जयिन्यां तु वैशाखे शिप्रायां स्नानमाचरेत्
mocayedrauravādghorātpūrvajāṃśca sahasraśaḥ ||
siṃdhusnānaṃ naro rāma prakaroti dinatrayam
||25||मोचयेद्रौरवाद्घोरात्पूर्वजांश्च सहस्रशः ॥
सिंधुस्नानं नरो राम प्रकरोति दिनत्रयम्
sarvapāpaviśuddhātmā kailāse modate naraḥ ||
koṭitīrthe naraḥ snātvā dṛṣṭvā koṭīśvaraṃ śivam
||26||सर्वपापविशुद्धात्मा कैलासे मोदते नरः ॥
कोटितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं शिवम्
brahmahatyādibhiḥ pāpairlipyate na ca sa kvacit ||
ajñānāmapi jaṃtūnāṃ mahā'medhye tu gacchatām
||27||ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्लिप्यते न च स क्वचित् ॥
अज्ञानामपि जंतूनां महाऽमेध्ये तु गच्छताम्
pādodbhūtaṃ payaḥ pītvā sarvapāpaṃ praṇaśyati ||
vedavatyāṃ naro yastu snāti sūryodaye śubhe
||28||पादोद्भूतं पयः पीत्वा सर्वपापं प्रणश्यति ॥
वेदवत्यां नरो यस्तु स्नाति सूर्योदये शुभे
sarvarogātpramucyeta paraṃ sukhamavāpnuyāt ||
tīrthāni rāma sarvatra snānapānāvagāhanaiḥ
||29||सर्वरोगात्प्रमुच्येत परं सुखमवाप्नुयात् ॥
तीर्थानि राम सर्वत्र स्नानपानावगाहनैः
nāśayaṃti manuṣyāṇāṃ sarvapāpāni līlayā ||
tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ dharmāraṇyaṃ pracakṣate
||30||नाशयंति मनुष्याणां सर्वपापानि लीलया ॥
तीर्थानां परमं तीर्थं धर्मारण्यं प्रचक्षते
brahmaviṣṇuśivādyairyadādau saṃsthāpitaṃ purā ||
araṇyānāṃ ca sarveṣāṃ tīrthānāṃ ca viśeṣataḥ
||31||ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैर्यदादौ संस्थापितं पुरा ॥
अरण्यानां च सर्वेषां तीर्थानां च विशेषतः
dharmāraṇyātparaṃ nāsti bhuktimuktipradāyakam ||
svarge devāḥ praśaṃsaṃti dharmāraṇyanivāsinaḥ
||32||धर्मारण्यात्परं नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥
स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः
te puṇyāste puṇyakṛto ye vasaṃti kalau narāḥ ||
dharmāraṇye rāmadeva sarvakilbiṣanāśane
||33||ते पुण्यास्ते पुण्यकृतो ये वसंति कलौ नराः ॥
धर्मारण्ये रामदेव सर्वकिल्बिषनाशने
brahmahatyādipāpāni sarvasteyakṛtāni ca ||
paradāraprasaṃgādi abhakṣyabhakṣaṇādi vai
||34||ब्रह्महत्यादिपापानि सर्वस्तेयकृतानि च ॥
परदारप्रसंगादि अभक्ष्यभक्षणादि वै
agamyāgamanā yāni asparśasparśanādi ca ||
bhasmībhavaṃti lokānāṃ dharmāraṇyāvagāhanāt
||35||अगम्यागमना यानि अस्पर्शस्पर्शनादि च ॥
भस्मीभवंति लोकानां धर्मारण्यावगाहनात्
brahmaghnaśca kṛtaghnaśca bālaghno'nṛtabhāṣaṇaḥ ||
strīgoghnaścaiva grāmaghro dharmāraṇye vimucyate
||36||ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च बालघ्नोऽनृतभाषणः ॥
स्त्रीगोघ्नश्चैव ग्रामघ्रो धर्मारण्ये विमुच्यते
nātaḥ paraṃ pāvanaṃ hi pāpināṃ prāṇināṃ bhuvi ||
svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vāṃchitārthapradaṃ śubham
||37||नातः परं पावनं हि पापिनां प्राणिनां भुवि ॥
स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वांछितार्थप्रदं शुभम्
kāmināṃ kāmadaṃ kṣetraṃ yatīnāṃ muktidāyakam ||
siddhānāṃ siddhidaṃ proktaṃ dharmāraṇyaṃ yugeyuge
||38||कामिनां कामदं क्षेत्रं यतीनां मुक्तिदायकम् ॥
सिद्धानां सिद्धिदं प्रोक्तं धर्मारण्यं युगेयुगे
brahmovāca
vasiṣṭhavacanaṃ śrutvā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ ||
paraṃ harṣamanuprāpya hṛdayānaṃdakārakam
||39||वसिष्ठवचनं श्रुत्वा रामो धर्मभृतां वरः ॥
परं हर्षमनुप्राप्य हृदयानंदकारकम्
protphullahṛdayo rāmo romāciṃtatanūruhaḥ ||
gamanāya matiṃ cakre dharmāraṇye śubhavrataḥ
||40||प्रोत्फुल्लहृदयो रामो रोमाचिंततनूरुहः ॥
गमनाय मतिं चक्रे धर्मारण्ये शुभव्रतः
yasminkīṭapataṃgādimānuṣāḥ paśavastathā ||
trirātrasevanenaiva mucyante sarvapātakaiḥ
||41||यस्मिन्कीटपतंगादिमानुषाः पशवस्तथा ॥
त्रिरात्रसेवनेनैव मुच्यन्ते सर्वपातकैः
kuśasthalī yathā kāśī śūlapāṇiśca bhairavaḥ ||
yathā vai muktido rāma dharmāraṇyaṃ tathottamam
||42||कुशस्थली यथा काशी शूलपाणिश्च भैरवः ॥
यथा वै मुक्तिदो राम धर्मारण्यं तथोत्तमम्
tato rāmo maheṣvāso mudā paramayā yutaḥ ||
prasthitastīrthayātrāyāṃ sītayā bhrātṛbhiḥ saha
||43||ततो रामो महेष्वासो मुदा परमया युतः ॥
प्रस्थितस्तीर्थयात्रायां सीतया भ्रातृभिः सह
anujagmustadā rāmaṃ hanumāṃśca kapīśvaraḥ ||
kauśalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca mudānvitā
||44||अनुजग्मुस्तदा रामं हनुमांश्च कपीश्वरः ॥
कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी च मुदान्विता
lakṣmaṇo lakṣaṇopeto bharataśca mahāmatiḥ ||
śatrughnaḥ sainyasahitopyayodhyāvāsinastathā
||45||लक्ष्मणो लक्षणोपेतो भरतश्च महामतिः ॥
शत्रुघ्नः सैन्यसहितोप्ययोध्यावासिनस्तथा
prakṛtayo naravyāghra dharmāraṇye viniryayuḥ ||
anujagmustadā rāmaṃ mudā paramayā yutāḥ
||46||प्रकृतयो नरव्याघ्र धर्मारण्ये विनिर्ययुः ॥
अनुजग्मुस्तदा रामं मुदा परमया युताः
tīrthayātrāvidhiṃ kartuṃ gṛhātpracalito nṛpaḥ ||
vasiṣṭhaṃ svakulācāryamidamāha mahīpate
||47||तीर्थयात्राविधिं कर्तुं गृहात्प्रचलितो नृपः ॥
वसिष्ठं स्वकुलाचार्यमिदमाह महीपते
śrīrāma uvāca
etadāścaryamatulaṃ kimādi dvārakābhavat ||
kiyatkālasamutpannā vasiṣṭhedaṃ vadasva me
||48||एतदाश्चर्यमतुलं किमादि द्वारकाभवत् ॥
कियत्कालसमुत्पन्ना वसिष्ठेदं वदस्व मे
vasiṣṭha uvāca
na jānāmi mahārāja kiyatkālādabhūdidam ||
lomaśo jāṃbavāṃścaiva jānātīti ca kāraṇam
||49||न जानामि महाराज कियत्कालादभूदिदम् ॥
लोमशो जांबवांश्चैव जानातीति च कारणम्
śarīre yatkṛtaṃ pāpaṃ nānājanmāṃtareṣvapi ||
prāyaścitaṃ hi sarveṣāmetatkṣetra paraṃ smṛtam
||50||शरीरे यत्कृतं पापं नानाजन्मांतरेष्वपि ॥
प्रायश्चितं हि सर्वेषामेतत्क्षेत्र परं स्मृतम्
śrutveti vacanaṃ tasya rāmaṃ jñānavatāṃ varaḥ ||
gantuṃ kṛtamatistīrthaṃ yātrāvidhimathācarat
||51||श्रुत्वेति वचनं तस्य रामं ज्ञानवतां वरः ॥
गन्तुं कृतमतिस्तीर्थं यात्राविधिमथाचरत्
vasiṣṭhaṃ cāgrataḥ kṛtvā mahāmāṃḍalikairnṛpaiḥ ||
punaścaravidhiṃ kṛtvā prasthitaścottarāṃ diśam
||52||वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा महामांडलिकैर्नृपैः ॥
पुनश्चरविधिं कृत्वा प्रस्थितश्चोत्तरां दिशम्
vasiṣṭhaṃ cāgrataḥ kṛtvā pratasthe paścimāṃ diśam ||
grāmādgrāmamatikramya deśāddeśaṃ vanādvanam
||53||वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा प्रतस्थे पश्चिमां दिशम् ॥
ग्रामाद्ग्राममतिक्रम्य देशाद्देशं वनाद्वनम्
vimucya niryayau rāmaḥ sasainyaḥ saparicchadaḥ ||
gajavājisahasraughai rathairyānaiśca koṭibhiḥ
||54||विमुच्य निर्ययौ रामः ससैन्यः सपरिच्छदः ॥
गजवाजिसहस्रौघै रथैर्यानैश्च कोटिभिः
śibikābhiścāsaṃkhyābhiḥ prayayau rāghavastadā ||
gajārūḍhaḥ prapaśyaṃśca deśānvividhasauhṛdān
||55||शिबिकाभिश्चासंख्याभिः प्रययौ राघवस्तदा ॥
गजारूढः प्रपश्यंश्च देशान्विविधसौहृदान्
śvetātapatraṃ vidhṛtya cāmareṇa śubhena ca ||
vījitaśca janaughena rāmastatra samabhyagāt
||56||श्वेतातपत्रं विधृत्य चामरेण शुभेन च ॥
वीजितश्च जनौघेन रामस्तत्र समभ्यगात्
vāditrāṇāṃ svanaighorairnṛtyagītapuraḥsaraiḥ ||
stūyamānopi sūtaiśca yayau rāmo mudānvitaḥ
||57||वादित्राणां स्वनैघोरैर्नृत्यगीतपुरःसरैः ॥
स्तूयमानोपि सूतैश्च ययौ रामो मुदान्वितः
daśame'hani saṃprāptaṃ dharmāraṇyamanuttamam ||
adūre hi tato rāmo dṛṣṭvā māṃḍalikaṃ puram
||58||दशमेऽहनि संप्राप्तं धर्मारण्यमनुत्तमम् ॥
अदूरे हि ततो रामो दृष्ट्वा मांडलिकं पुरम्
tatra sthitvā sasainyastu uvāsa niśi tāṃ purīm ||
śrutvā tu nirjanaṃ kṣetramudvasaṃ ca bhayānakam
||59||तत्र स्थित्वा ससैन्यस्तु उवास निशि तां पुरीम् ॥
श्रुत्वा तु निर्जनं क्षेत्रमुद्वसं च भयानकम्
vyāghrasiṃhākulaṃ tatra yakṣarākṣasasevitam ||
śrutvā janamukhādrāmo dharmāraṇyamaraṇyakam ||
tacchrutvā rāmadevastu na ciṃtā kriyatāmiti
||60||व्याघ्रसिंहाकुलं तत्र यक्षराक्षससेवितम् ॥
श्रुत्वा जनमुखाद्रामो धर्मारण्यमरण्यकम् ॥
तच्छ्रुत्वा रामदेवस्तु न चिंता क्रियतामिति
tatrasthānvaṇijaḥ śūrāndakṣānsvavyavasāyake
||61||तत्रस्थान्वणिजः शूरान्दक्षान्स्वव्यवसायके
samarthānhi mahākāyānmahābalaparākramān ||
samāhūya tadā kāle vākyametadathābravīt
||62||समर्थान्हि महाकायान्महाबलपराक्रमान् ॥
समाहूय तदा काले वाक्यमेतदथाब्रवीत्
śibikāṃ susuvaṇāṃ me śīghraṃ vāhayatāciram ||
yathā kṣaṇena caikena dharmaraṇyaṃ vrajāmyaham
||63||शिबिकां सुसुवणां मे शीघ्रं वाहयताचिरम् ॥
यथा क्षणेन चैकेन धर्मरण्यं व्रजाम्यहम्
tatra snātvā ca pītvā ca sarvapāpātpramucyate ||
evaṃ te vaṇijaḥ sarvai rāmeṇa preritāstadā
||64||तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापात्प्रमुच्यते ॥
एवं ते वणिजः सर्वै रामेण प्रेरितास्तदा
tathetyuktvā ca te sarve ūhustacchibikāṃ tadā ||
kṣetramadhye yadā rāmaḥ praviṣṭaḥ sahasainikaḥ
||65||तथेत्युक्त्वा च ते सर्वे ऊहुस्तच्छिबिकां तदा ॥
क्षेत्रमध्ये यदा रामः प्रविष्टः सहसैनिकः
tadyānasya gatirmaṃdā saṃjātā kila bhārata ||
maṃdaśabdāni vādyāni mātaṃgā maṃdagāminaḥ
||66||तद्यानस्य गतिर्मंदा संजाता किल भारत ॥
मंदशब्दानि वाद्यानि मातंगा मंदगामिनः
hayāśca tādṛśā jātā rāmo vismaya māgataḥ ||
guruṃ papraccha vinayādvaśiṣṭhaṃ munipuṃgavam
||67||हयाश्च तादृशा जाता रामो विस्मय मागतः ॥
गुरुं पप्रच्छ विनयाद्वशिष्ठं मुनिपुंगवम्
kimetanmaṃdagatayaścitraṃ hṛdi munīśvara ||
trikālajño muniḥ prāha dharmakṣetramupāgatam
||68||किमेतन्मंदगतयश्चित्रं हृदि मुनीश्वर ॥
त्रिकालज्ञो मुनिः प्राह धर्मक्षेत्रमुपागतम्
tīrthe purātane rāma pādacāreṇa gamyate ||
evaṃ kṛte tataḥ paścātsainyasaukhyaṃ bhaviṣyati
||69||तीर्थे पुरातने राम पादचारेण गम्यते ॥
एवं कृते ततः पश्चात्सैन्यसौख्यं भविष्यति
pādacārī tatau rāmaḥ sainyena saha saṃyutaḥ ||
madhuvāsanake grāme prāptaḥ paramabhāvanaḥ
||70||पादचारी ततौ रामः सैन्येन सह संयुतः ॥
मधुवासनके ग्रामे प्राप्तः परमभावनः
guruṇā coktamārgeṇa mātṝṇāṃ pūjanaṃ kṛtam ||
nānopahārairvividhaiḥ pratiṣṭhāvidhipūrvakam
||73||गुरुणा चोक्तमार्गेण मातॄणां पूजनं कृतम् ॥
नानोपहारैर्विविधैः प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम्
tato rāmo harikṣetraṃ suvarṇādakṣiṇe taṭe ||
nirīkṣya yajñayogyāśca bhūmīrvai bahuśastathā
||72||ततो रामो हरिक्षेत्रं सुवर्णादक्षिणे तटे ॥
निरीक्ष्य यज्ञयोग्याश्च भूमीर्वै बहुशस्तथा
kṛtakṛtyaṃ tadātmānaṃ mene rāmo raghūdvahaḥ ||
dharmasthānaṃ nirīkṣyātha suvarṇākṣottare taṭe
||73||कृतकृत्यं तदात्मानं मेने रामो रघूद्वहः ॥
धर्मस्थानं निरीक्ष्याथ सुवर्णाक्षोत्तरे तटे
sainyasaṃghaṃ samuttīryya babhrāma kṣetramadhyataḥ ||
tatra tīrtheṣu sarveṣu devatāyataneṣu ca
||74||सैन्यसंघं समुत्तीर्य्य बभ्राम क्षेत्रमध्यतः ॥
तत्र तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च
yathoktāni ca karmāṇi rāmaścakre vidhānataḥ ||
śrāddhāni vidhivaccakre śraddhayā parayā yutaḥ
||75||यथोक्तानि च कर्माणि रामश्चक्रे विधानतः ॥
श्राद्धानि विधिवच्चक्रे श्रद्धया परया युतः
sthāpayāmāsa rāmeśaṃ tathā kāmeśvaraṃ punaḥ ||
sthānādvāyupradeśe tu suvarṇo bhayatastaṭe
||76||स्थापयामास रामेशं तथा कामेश्वरं पुनः ॥
स्थानाद्वायुप्रदेशे तु सुवर्णो भयतस्तटे
kṛtvaivaṃ kṛtakṛtyo'bhūdrāmo daśarathātmajaḥ ||
kṛtvā sarvavidhiṃ caiva sabhāyāṃ samupāviśat
||77||कृत्वैवं कृतकृत्योऽभूद्रामो दशरथात्मजः ॥
कृत्वा सर्वविधिं चैव सभायां समुपाविशत्
tāṃ niśāṃ sa nadītīre suṣvāpa raghunaṃdanaḥ ||
tato'rddharātre saṃjāte rāmo rājīvalocanaḥ
||78||तां निशां स नदीतीरे सुष्वाप रघुनंदनः ॥
ततोऽर्द्धरात्रे संजाते रामो राजीवलोचनः
jāgṛtastu tadā kāla ekākī dharmavatsalaḥ ||
aśrauṣīcca kṣaṇe tasminrāmo nārīvirodanam
||79||जागृतस्तु तदा काल एकाकी धर्मवत्सलः ॥
अश्रौषीच्च क्षणे तस्मिन्रामो नारीविरोदनम्
niśāyāṃ karuṇairvākyai rudaṃtīṃ kurarīmiva ||
cārairvilokayāmāsa rāmastāmatisaṃbhramāt
||80||निशायां करुणैर्वाक्यै रुदंतीं कुररीमिव ॥
चारैर्विलोकयामास रामस्तामतिसंभ्रमात्
dṛṣṭvātivihvalāṃ nārīṃ kraṃdantīṃ karuṇaiḥ svaraiḥ ||
pṛṣṭā sā duḥkhitā nārī rāmadūtaistadānagha
||81||दृष्ट्वातिविह्वलां नारीं क्रंदन्तीं करुणैः स्वरैः ॥
पृष्टा सा दुःखिता नारी रामदूतैस्तदानघ
dūtā ūcuḥ
kāsi tvaṃ subhage nāri devī vā dānavī nu kim ||
kena vā trāsitāsi tvaṃ muṣṭaṃ kena dhanaṃ tava
||82||कासि त्वं सुभगे नारि देवी वा दानवी नु किम् ॥
केन वा त्रासितासि त्वं मुष्टं केन धनं तव
vikalā dāruṇāñchabdānudgiraṃtī muhurmuhuḥ ||
kathayasva yathātathyaṃ rāmo rājābhipṛcchati
||83||विकला दारुणाञ्छब्दानुद्गिरंती मुहुर्मुहुः ॥
कथयस्व यथातथ्यं रामो राजाभिपृच्छति
tayoktaṃ svāminaṃ dūtāḥ preṣayadhvaṃ mamāṃtikam ||
yathāhaṃ mānasaṃ duḥkhaṃ śāṃtyai tasmai nivedaye
||84||तयोक्तं स्वामिनं दूताः प्रेषयध्वं ममांतिकम् ॥
यथाहं मानसं दुःखं शांत्यै तस्मै निवेदये
tathetyuktvā tato dūtā rāmamāgatya cābruvan
||85||तथेत्युक्त्वा ततो दूता राममागत्य चाब्रुवन्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye dūtāgamanaṃnāmaikatriṃśo 'dhyāyaḥ || 31 ||