sadācāravarṇanam
vyāsa uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dharmāraṇyanivāsinā ||
yatkāryaṃ puruṣeṇeha gārhasthyamanutiṣṭhatā
||1||अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मारण्यनिवासिना ॥
यत्कार्यं पुरुषेणेह गार्हस्थ्यमनुतिष्ठता
dharmāraṇyeṣu ye jātā brāhmaṇāḥ śuddhavaṃśajā ||
aṣṭādaśasahasrāśca kājeśaiśca vinirmitāḥ
||2||धर्मारण्येषु ये जाता ब्राह्मणाः शुद्धवंशजा ॥
अष्टादशसहस्राश्च काजेशैश्च विनिर्मिताः
sadācārāḥ pavitrāśca brāhmaṇā brahmavittamāḥ ||
teṣāṃ darśanamātreṇa mahāpāpairvimucyate
||3||सदाचाराः पवित्राश्च ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः ॥
तेषां दर्शनमात्रेण महापापैर्विमुच्यते
yudhiṣṭhira uvāca
pārāśarya samākhyāhi sadācāraṃ ca me prabho ||
ācārāddharmamāpnoti ācārāllabhate phalam ||
ācārācchriyamāpnoti tadācāraṃ vadasva me
||4||पाराशर्य समाख्याहि सदाचारं च मे प्रभो ॥
आचाराद्धर्ममाप्नोति आचाराल्लभते फलम् ॥
आचाराच्छ्रियमाप्नोति तदाचारं वदस्व मे
vyāsa uvāca
sthāvarāḥ kṛmayo'bjāśca pakṣiṇaḥ paśavo narāḥ ||
krameṇa dhārmikāstveta etebhyo dhārmikāḥ surāḥ
||5||स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः ॥
क्रमेण धार्मिकास्त्वेत एतेभ्यो धार्मिकाः सुराः
sahasrabhāgātprathame dvitīyānukramāstathā ||
sarva ete mahābhāgāḥ pāpānmuktisamāśrayāḥ
||6||सहस्रभागात्प्रथमे द्वितीयानुक्रमास्तथा ॥
सर्व एते महाभागाः पापान्मुक्तिसमाश्रयाः
caturṇāmapi bhūtānāṃ prāṇinotīva cottamāḥ ||
prāṇikebhyopi muniśreṣṭhāḥ sarve buddhyupajīvinaḥ
||7||चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोतीव चोत्तमाः ॥
प्राणिकेभ्योपि मुनिश्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः
matimadbhyo narāḥ śreṣṭhāstebhya śreṣṭhāstu vāḍavāḥ ||
viprebhyo'pi ca vidvāṃso vidvadbhyaḥ kṛtabuddhayaḥ
||8||मतिमद्भ्यो नराः श्रेष्ठास्तेभ्य श्रेष्ठास्तु वाडवाः ॥
विप्रेभ्योऽपि च विद्वांसो विद्वद्भ्यः कृतबुद्धयः
kṛtadhībhyo'pi kartāraḥ kartṛbhyo brahmatatparāḥ ||
na tebhyo'bhyadhikaḥ kaścittriṣu lokeṣu bhārata
||9||कृतधीभ्योऽपि कर्तारः कर्तृभ्यो ब्रह्मतत्पराः ॥
न तेभ्योऽभ्यधिकः कश्चित्त्रिषु लोकेषु भारत
anyonyapūjakāste vai tapo vidyāviśeṣataḥ ||
brāhmaṇo brahmaṇā sṛṣṭaḥ sarvabhūteśvaro yataḥ
||10||अन्योन्यपूजकास्ते वै तपो विद्याविशेषतः ॥
ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः सर्वभूतेश्वरो यतः
ato jagatsthitaṃ sarvaṃ brāhmaṇo'rhati nāparaḥ ||
sadācāro hi sarvārho nācārādvicyutaḥ punaḥ
||11||अतो जगत्स्थितं सर्वं ब्राह्मणोऽर्हति नापरः ॥
सदाचारो हि सर्वार्हो नाचाराद्विच्युतः पुनः
tasmādvipreṇa satataṃ bhāvyamācāraśīlinā ||
vidveṣarāgarahitā anutiṣṭhanti yaṃ mune
||12||तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना ॥
विद्वेषरागरहिता अनुतिष्ठन्ति यं मुने
saddhi yastaṃ sadācāraṃ dharmamūlaṃ vidurbudhāḥ ||
lakṣaṇaiḥ parihīno'pi samyagācāratatparaḥ
||13||सद्धि यस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्बुधाः ॥
लक्षणैः परिहीनोऽपि सम्यगाचारतत्परः
śradāluranasūyuśca naro jīvetsamāḥ śatam ||
śrutismṛtibhyāmuditaṃ sveṣusveṣu ca karmasu
||14||श्रदालुरनसूयुश्च नरो जीवेत्समाः शतम् ॥
श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषुस्वेषु च कर्मसु
sadācāraṃ niṣeveta dharmamūlamatandritaḥ ||
durācārarato loke garhaṇīyaḥ pumā nbhavet
||15||सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतन्द्रितः ॥
दुराचाररतो लोके गर्हणीयः पुमा न्भवेत्
vyādhibhiścābhibhūyeta sadālpāyuḥ suduḥkhabhāk ||
tyājyaṃ karma parādhīnaṃ kāryamātmavaśaṃ sadā
||16||व्याधिभिश्चाभिभूयेत सदाल्पायुः सुदुःखभाक् ॥
त्याज्यं कर्म पराधीनं कार्यमात्मवशं सदा
duḥkhī yataḥ parādhīnaḥ sadaivātmavaśaḥ sukhī ||
yasminkarmaṇyaṃtarātmā kriyamāṇe prasīdati
||17||दुःखी यतः पराधीनः सदैवात्मवशः सुखी ॥
यस्मिन्कर्मण्यंतरात्मा क्रियमाणे प्रसीदति
tadeva karma karttavyaṃ viparītaṃ na ca kvacit ||
prathamaṃ dharmmasarvasvaṃ proktaṃ yanniyamā yamāḥ
||16||तदेव कर्म कर्त्तव्यं विपरीतं न च क्वचित् ॥
प्रथमं धर्म्मसर्वस्वं प्रोक्तं यन्नियमा यमाः
atasteṣveva vai yatnaḥ kartavyo dharmamicchatā ||
satyaṃ kṣamārtavaṃ dhyānamānṛśaṃsyamahiṃsanam
||19||अतस्तेष्वेव वै यत्नः कर्तव्यो धर्ममिच्छता ॥
सत्यं क्षमार्तवं ध्यानमानृशंस्यमहिंसनम्
damaḥ prasādo mādhuryaṃ mṛduteti yamā daśa ||
śaucaṃ snānaṃ tapo dānaṃ maunejyādhyayanaṃ vratam
||20||दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुतेति यमा दश ॥
शौचं स्नानं तपो दानं मौनेज्याध्ययनं व्रतम्
upoṣaṇopasthadaṃḍo daśaite niyamāḥ smṛtāḥ ||
kāmaṃ krodhaṃ damaṃ mohaṃ mātsaryaṃ lobhameva ca
||21||उपोषणोपस्थदंडो दशैते नियमाः स्मृताः ॥
कामं क्रोधं दमं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च
amūnṣaḍvairiṇo jitvā sarvatra vijayī bhavet ||
śanaiḥ saṃcinuyāddharmaṃ valmīkaṃ śṛṃgavānyathā
||22||अमून्षड्वैरिणो जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत् ॥
शनैः संचिनुयाद्धर्मं वल्मीकं शृंगवान्यथा
parapīḍāmakurvāṇaḥ para lokasahāyinam ||
dharma eva sahāyī syādamutra parirakṣitaḥ
||23||परपीडामकुर्वाणः पर लोकसहायिनम् ॥
धर्म एव सहायी स्यादमुत्र परिरक्षितः
pitṛmātṛsutabhrātṛyoṣidbaṃdhujanādhikaḥ ||
jāyate caikalaḥ prāṇī mriyate ca tathai kalaḥ
||24||पितृमातृसुतभ्रातृयोषिद्बंधुजनाधिकः ॥
जायते चैकलः प्राणी म्रियते च तथै कलः
ekalaḥ sukṛtaṃ bhuṃkte bhuṃkte duṣkṛtamekalaḥ ||
dehe paṃcatvamāpanne tyaktvaikaṃ kāṣṭhaloṣṭavat
||25||एकलः सुकृतं भुंक्ते भुंक्ते दुष्कृतमेकलः ॥
देहे पंचत्वमापन्ने त्यक्त्वैकं काष्ठलोष्टवत्
bāṃdhavā vimukhā yāṃti dharmo yāṃtamanu vrajet ||
ataḥ saṃcinuyāddharmmamatrā'mutra sahāyinam
||26||बांधवा विमुखा यांति धर्मो यांतमनु व्रजेत् ॥
अतः संचिनुयाद्धर्म्ममत्राऽमुत्र सहायिनम्
dharmaṃ sahāyinaṃ labdhvā saṃtareddustaraṃ tamaḥ ||
saṃbaṃdhānācārennityamuttamairuttamaiḥ sudhīḥ
||27||धर्मं सहायिनं लब्ध्वा संतरेद्दुस्तरं तमः ॥
संबंधानाचारेन्नित्यमुत्तमैरुत्तमैः सुधीः
adhamānadhamāṃstyaktvā kulamutkarṣatāṃ nayet ||
uttamānuttamāneva gaccheddhīnāṃśca varjayet ||
brāhmaṇaḥ śreṣṭhatāmeti pratyavāyena śūdratām
||28||अधमानधमांस्त्यक्त्वा कुलमुत्कर्षतां नयेत् ॥
उत्तमानुत्तमानेव गच्छेद्धीनांश्च वर्जयेत् ॥
ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम्
anadhyayanaśīlaṃ ca sadācāravilaṃghinam ||
sālasaṃ ca durannādaṃ brāhmaṇaṃ bādhateṃ'takaḥ
||29||अनध्ययनशीलं च सदाचारविलंघिनम् ॥
सालसं च दुरन्नादं ब्राह्मणं बाधतेंऽतकः
ato'bhyasyetprayatnena sadācāraṃ sadā dvijaḥ ||
tīrthānyapyabhilaṣyaṃti sadācārisamāgamam
||30||अतोऽभ्यस्येत्प्रयत्नेन सदाचारं सदा द्विजः ॥
तीर्थान्यप्यभिलष्यंति सदाचारिसमागमम्
rajanīprāṃtayāmārddhaṃ brāhmaḥ samaya ucyate ||
svahitaṃ ciṃtayetprājñastasmiṃścotthāya sarvadā
||31||रजनीप्रांतयामार्द्धं ब्राह्मः समय उच्यते ॥
स्वहितं चिंतयेत्प्राज्ञस्तस्मिंश्चोत्थाय सर्वदा
gajāsyaṃ saṃsmaredādau tata īśaṃ sahāṃbayā ||
śrīraṃgaṃ śrīsametaṃ tu brahmāṇaṃ kamalodbhavam
||32||गजास्यं संस्मरेदादौ तत ईशं सहांबया ॥
श्रीरंगं श्रीसमेतं तु ब्रह्माणं कमलोद्भवम्
iṃdrādīnsakalāndevānvasiṣṭhādīnmunīnapi ||
gaṃgāyāḥ saritaḥ sarvāḥ śrīśailāyakhilāngirīn
||33||इंद्रादीन्सकलान्देवान्वसिष्ठादीन्मुनीनपि ॥
गंगायाः सरितः सर्वाः श्रीशैलायखिलान्गिरीन्
kṣīrodādīnsamudrāṃśca mānasādisarāṃsi ca ||
vanāni naṃdanādīni dhenūḥ kāmadughādayaḥ
||34||क्षीरोदादीन्समुद्रांश्च मानसादिसरांसि च ॥
वनानि नंदनादीनि धेनूः कामदुघादयः
kalpavṛkṣādivṛkṣāṃśca dhātūnkāṃcanamukhyataḥ ||
divyastrīrurvaśīmukhyāḥ prahrādāvadyānhareḥ priyān
||35||कल्पवृक्षादिवृक्षांश्च धातून्कांचनमुख्यतः ॥
दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्याः प्रह्रादावद्यान्हरेः प्रियान्
jananīcaraṇau smṛtvā sarvatīrthoktta mottamau ||
pitaraṃ ca gurūṃścāpi hadi dhyātvā prasannadhīḥ
||36||जननीचरणौ स्मृत्वा सर्वतीर्थोक्त्त मोत्तमौ ॥
पितरं च गुरूंश्चापि हदि ध्यात्वा प्रसन्नधीः
tataścāvaśyakaṃ karttuṃ nairṛtīṃ diśamāvrajet ||
grāmāddhanuḥśataṃ gacchennagarācca caturguṇa m
||37||ततश्चावश्यकं कर्त्तुं नैर्ऋतीं दिशमाव्रजेत् ॥
ग्रामाद्धनुःशतं गच्छेन्नगराच्च चतुर्गुण म्
tṛṇairācchādya vasudhāṃ śiraḥ prāvṛtya vāsasā ||
karṇopavīta udagvaktro divase saṃdhyayorapi
||38||तृणैराच्छाद्य वसुधां शिरः प्रावृत्य वाससा ॥
कर्णोपवीत उदग्वक्त्रो दिवसे संध्ययोरपि
viṇmūtre visṛjenmaunī niśāyāṃ dakṣiṇāmukhaḥ ||
na tiṣṭhannāśu no vipra govanhyanilasaṃmukhaḥ
||39||विण्मूत्रे विसृजेन्मौनी निशायां दक्षिणामुखः ॥
न तिष्ठन्नाशु नो विप्र गोवन्ह्यनिलसंमुखः
na phālakṛṣṭe bhūbhāge na rathyāsevyabhūtale ||
nālokayeddiśo bhāgañjyo tiścakraṃ nabho malam
||40||न फालकृष्टे भूभागे न रथ्यासेव्यभूतले ॥
नालोकयेद्दिशो भागञ्ज्यो तिश्चक्रं नभो मलम्
vāmena pāṇinā śiśnaṃ dhṛtvottiṣṭhetprayatnavān ||
atho mṛdaṃ samādadyājjaṃtukarkkaravarjitām
||41||वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वोत्तिष्ठेत्प्रयत्नवान् ॥
अथो मृदं समादद्याज्जंतुकर्क्करवर्जिताम्
vihāya mūṣako tkhātāṃ cocchiṣṭāṃ keśasaṃkulām ||
guhye dadyānmṛdaṃ caikāṃ prakṣālya cāṃbunā tataḥ
||42||विहाय मूषको त्खातां चोच्छिष्टां केशसंकुलाम् ॥
गुह्ये दद्यान्मृदं चैकां प्रक्षाल्य चांबुना ततः
punarvāmakareṇeti paṃcadhā kṣālayedgudam ||
ekaika pādayordadyāttisraḥ pāṇyormṛdastathā
||43||पुनर्वामकरेणेति पंचधा क्षालयेद्गुदम् ॥
एकैक पादयोर्दद्यात्तिस्रः पाण्योर्मृदस्तथा
itthaṃ śaucaṃ gṛhī kuryādgaṃdhalepakṣayāvadhi ||
kramādvaiguṇyataḥ kuryādbrahmacaryādiṣu triṣu
||44||इत्थं शौचं गृही कुर्याद्गंधलेपक्षयावधि ॥
क्रमाद्वैगुण्यतः कुर्याद्ब्रह्मचर्यादिषु त्रिषु
divāvihitaśaucācca rātrāvarddhaṃ samācaret ||
paragrāme tadardhaṃ ca pathi tasyārdhameva ca
||45||दिवाविहितशौचाच्च रात्रावर्द्धं समाचरेत् ॥
परग्रामे तदर्धं च पथि तस्यार्धमेव च
tadardhaṃ rogiṇāṃ cāpi susthe nyūnaṃ na kāra yet ||
api sarvanadītoyairmṛtkūṭaiścāpyagopamaiḥ
||46||तदर्धं रोगिणां चापि सुस्थे न्यूनं न कार येत् ॥
अपि सर्वनदीतोयैर्मृत्कूटैश्चाप्यगोपमैः
āpātamācarecchaucaṃ bhāvaduṣṭo na śuddhibhāk ||
ārdradhātrīphalonmānā mṛdaḥ śauce prakīrtitāḥ
||47||आपातमाचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुद्धिभाक् ॥
आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः
sarvāścāhutayo'pyevaṃ grāsāścāṃdrāyaṇepi ca ||
prāgāsya udagāsyo vā sūpaviṣṭaḥ śucau bhuvi
||48||सर्वाश्चाहुतयोऽप्येवं ग्रासाश्चांद्रायणेपि च ॥
प्रागास्य उदगास्यो वा सूपविष्टः शुचौ भुवि
upaspṛśedvihīnābhistuṣāṃgārāsthibhasmabhiḥ ||
atisvacchābhiradbhiśca yāvaddhṛdgābhiratvaraḥ
||49||उपस्पृशेद्विहीनाभिस्तुषांगारास्थिभस्मभिः ॥
अतिस्वच्छाभिरद्भिश्च यावद्धृद्गाभिरत्वरः
brāhmaṇo brahmatīrthena dṛṣṭipūtābhirācamet ||
kaṇṭhagābhirnṛpaḥ śudhyettālugābhistathorujaḥ
||50||ब्राह्मणो ब्रह्मतीर्थेन दृष्टिपूताभिराचमेत् ॥
कण्ठगाभिर्नृपः शुध्येत्तालुगाभिस्तथोरुजः
strīśūdrāvātha saṃsparśamātreṇāpi viśudhyataḥ ||
śiraḥ śabdaṃ sakaṃṭhaṃ vā jale muktaśikho'pi vā
||51||स्त्रीशूद्रावाथ संस्पर्शमात्रेणापि विशुध्यतः ॥
शिरः शब्दं सकंठं वा जले मुक्तशिखोऽपि वा
akṣālitapadadvadva ācāṃto'pyaśucirmmataḥ ||
triḥ pītvāṃbu viśuddhyarthaṃ tataḥ khāni viśodhayet
||52||अक्षालितपदद्वद्व आचांतोऽप्यशुचिर्म्मतः ॥
त्रिः पीत्वांबु विशुद्ध्यर्थं ततः खानि विशोधयेत्
aṃguṣṭhamūladeśena hyadharoṣṭhau pari mṛjet ||
spṛṣṭvā jalena hṛdayaṃ samastābhiḥ śiraḥ spṛśet
||53||अंगुष्ठमूलदेशेन ह्यधरोष्ठौ परि मृजेत् ॥
स्पृष्ट्वा जलेन हृदयं समस्ताभिः शिरः स्पृशेत्
aṃgulyagraistathā skandhau sāṃbu sarvvatra saṃspṛśet ||
ācāṃtaḥ punarācāmetkṛtvā rathyopasarpaṇam
||54||अंगुल्यग्रैस्तथा स्कन्धौ सांबु सर्व्वत्र संस्पृशेत् ॥
आचांतः पुनराचामेत्कृत्वा रथ्योपसर्पणम्
snātvā bhuktvā payaḥ pītvā prāraṃbhe śubhakarmaṇām ||
suptvā vāsaḥ parīdhāya dṛṣṭvā tathāpyamaṃgalam
||55||स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा प्रारंभे शुभकर्मणाम् ॥
सुप्त्वा वासः परीधाय दृष्ट्वा तथाप्यमंगलम्
pramādādaśuci smṛtvā dvirācāṃtaḥ śucirbhavet ||
daṃtadhāvanaṃ prakurvīta yathokta dharmaśāstrataḥ ||
ācāṃto'pyaśuciryasmādakṛtvā daṃtadhāvanam
||56||प्रमादादशुचि स्मृत्वा द्विराचांतः शुचिर्भवेत् ॥
दंतधावनं प्रकुर्वीत यथोक्त धर्मशास्त्रतः ॥
आचांतोऽप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दंतधावनम्
pratipaddarśaṣaṣṭhīṣu navamyāṃ ravivāsare ||
daṃtānāṃ kāṣṭhasaṃyogo dahedāsaptamaṃ kulam
||57||प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे ॥
दंतानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम्
alābhe daṃtakāṣṭhānāṃ niṣiddhe vātha vāsare ||
gaṃḍūṣā dvādaśa grāhyā mukhasya pariśuddhaye
||58||अलाभे दंतकाष्ठानां निषिद्धे वाथ वासरे ॥
गंडूषा द्वादश ग्राह्या मुखस्य परिशुद्धये
kaniṣṭhāgraparīmāṇaṃ satvacaṃ nirvraṇārujam ||
dvādaśāṃgulamānaṃ ca sārdraṃ syāddaṃtadhāvanam
||59||कनिष्ठाग्रपरीमाणं सत्वचं निर्व्रणारुजम् ॥
द्वादशांगुलमानं च सार्द्रं स्याद्दंतधावनम्
ekekāṃgulamānaṃ taccarvayeddaṃtadhāvanam ||
prātaḥ snānaṃ caritvā ca śuddhyai tīrthe viśeṣataḥ
||60||एकेकांगुलमानं तच्चर्वयेद्दंतधावनम् ॥
प्रातः स्नानं चरित्वा च शुद्ध्यै तीर्थे विशेषतः
prātaḥ snānādyataḥ śuddhyetkāyo'yaṃ malinaḥ sadā ||
yanmalaṃ navabhiśchidraiḥ sravatyeva divāniśam
||61||प्रातः स्नानाद्यतः शुद्ध्येत्कायोऽयं मलिनः सदा ॥
यन्मलं नवभिश्छिद्रैः स्रवत्येव दिवानिशम्
utsāhamedhāsaubhāgyarūpasaṃpatpravarddhakam ||
prājāpatyasamaṃ prāhustanmahāghavināśakṛt
||62||उत्साहमेधासौभाग्यरूपसंपत्प्रवर्द्धकम् ॥
प्राजापत्यसमं प्राहुस्तन्महाघविनाशकृत्
prātaḥ snānaṃ haretpāpamalakṣmīṃ glānimeva ca ||
aśucitvaṃ ca duḥsvapnaṃ tuṣṭiṃ puṣṭiṃ prayacchati
||63||प्रातः स्नानं हरेत्पापमलक्ष्मीं ग्लानिमेव च ॥
अशुचित्वं च दुःस्वप्नं तुष्टिं पुष्टिं प्रयच्छति
nopasarpaṃti vai duṣṭāḥ prātasnāyijanaṃ kvacit ||
dṛṣṭādṛṣṭaphalaṃ yasmātprātaḥsnānaṃ samācaret
||64||नोपसर्पंति वै दुष्टाः प्रातस्नायिजनं क्वचित् ॥
दृष्टादृष्टफलं यस्मात्प्रातःस्नानं समाचरेत्
prasaṃgataḥ snānavidhiṃ pravakṣyāmi nṛpottamāḥ ||
vidhisnānaṃ yataḥ prāhuḥ snānā cchataguṇottaram
||65||प्रसंगतः स्नानविधिं प्रवक्ष्यामि नृपोत्तमाः ॥
विधिस्नानं यतः प्राहुः स्नाना च्छतगुणोत्तरम्
viśuddhāṃ mṛdamādāya barhiṣastilagomayam ||
śucau deśe paristhāpya hyācamya snānamācaret
||66||विशुद्धां मृदमादाय बर्हिषस्तिलगोमयम् ॥
शुचौ देशे परिस्थाप्य ह्याचम्य स्नानमाचरेत्
upagrahī baddha śikho jalamadhye samāviśet ||
svaśākhoktavidhānena snānaṃ kuryādyathāvidhi
||67||उपग्रही बद्ध शिखो जलमध्ये समाविशेत् ॥
स्वशाखोक्तविधानेन स्नानं कुर्याद्यथाविधि
snātvetthaṃ vastramāpīḍya gṛhṇīyāddhautavāsasī ||
ācamya ca tataḥ kuryātprātaḥsaṃdhyāṃ kuśānvitaḥ
||68||स्नात्वेत्थं वस्त्रमापीड्य गृह्णीयाद्धौतवाससी ॥
आचम्य च ततः कुर्यात्प्रातःसंध्यां कुशान्वितः
prāṇāyāmāṃścaranvipro niyamya mānasaṃ dṛḍham ||
ahorātrakṛtaiḥ pāpairmukto bhavati tatkṣaṇāt
||69||प्राणायामांश्चरन्विप्रो नियम्य मानसं दृढम् ॥
अहोरात्रकृतैः पापैर्मुक्तो भवति तत्क्षणात्
daśa dvādaśasaṃkhyā vā prāṇāyāmāḥ kṛtā yadi ||
niyamya mānasaṃ tena tadā taptaṃ mahattapaḥ
||70||दश द्वादशसंख्या वा प्राणायामाः कृता यदि ॥
नियम्य मानसं तेन तदा तप्तं महत्तपः
savyāhṛtipraṇavakāḥ prāṇāyāmāstu ṣoḍaśa ||
api bhrūṇahanaṃ māsātpunaṃtyaharahaḥ kṛtāḥ
||71||सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास्तु षोडश ॥
अपि भ्रूणहनं मासात्पुनंत्यहरहः कृताः
yathā pārthivadhātūnāṃ dahyate dhamanānmalāḥ ||
tatheṃdriyaiḥ kṛtā doṣā jvālyaṃte prāṇasaṃyamāt
||72||यथा पार्थिवधातूनां दह्यते धमनान्मलाः ॥
तथेंद्रियैः कृता दोषा ज्वाल्यंते प्राणसंयमात्
ekākṣaraṃ paraṃ brahma prāṇāyāmaḥ paraṃ tapaḥ ||
gāyatryāstu paraṃ nāsti pāvanaṃ ca nṛpottama
||73||एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः ॥
गायत्र्यास्तु परं नास्ति पावनं च नृपोत्तम
karmaṇā manasā vācā yadrātrau kurute tvagham ||
uttiṣṭhanpūrvasaṃdhyāyāṃ prāṇāyāmairviśodhayet
||74||कर्मणा मनसा वाचा यद्रात्रौ कुरुते त्वघम् ॥
उत्तिष्ठन्पूर्वसंध्यायां प्राणायामैर्विशोधयेत्
yadahnā kurute pāpaṃ manovākkāyakarmabhiḥ ||
āsīnaḥ paścimāṃ saṃdhyāṃ prāṇāyāmairvyapohati ||
paścimāṃ tu samāsīno malaṃ haṃti divākṛtam
||75||यदह्ना कुरुते पापं मनोवाक्कायकर्मभिः ॥
आसीनः पश्चिमां संध्यां प्राणायामैर्व्यपोहति ॥
पश्चिमां तु समासीनो मलं हंति दिवाकृतम्
nopatiṣṭhettu yaḥ pūrvvāṃ nopāste yastu paścimām ||
sa śūdravadbahiṣkāryaḥ sarvasmāddvijakarmaṇaḥ
||76||नोपतिष्ठेत्तु यः पूर्व्वां नोपास्ते यस्तु पश्चिमाम् ॥
स शूद्रवद्बहिष्कार्यः सर्वस्माद्द्विजकर्मणः
apāṃ samīpamāsādya nityakarma samācaret ||
tata ācamanaṃ kuryādyathāvidhyanu pūrvaśaḥ
||77||अपां समीपमासाद्य नित्यकर्म समाचरेत् ॥
तत आचमनं कुर्याद्यथाविध्यनु पूर्वशः
āpohiṣṭheti tisṛbhirmārjanaṃ tu tataścaret ||
bhūmau śirasi cākāśa ākāśe bhuvi mastake
||78||आपोहिष्ठेति तिसृभिर्मार्जनं तु ततश्चरेत् ॥
भूमौ शिरसि चाकाश आकाशे भुवि मस्तके
mastake ca tathākāśaṃ bhūmau ca navadhā kṣipet ||
bhūmiśabdena caraṇāvākāśaṃ hṛdayaṃ smṛtam ||
śirasyeva śiraḥśabdo mārjanaṃ tairudāhṛtam
||79||मस्तके च तथाकाशं भूमौ च नवधा क्षिपेत् ॥
भूमिशब्देन चरणावाकाशं हृदयं स्मृतम् ॥
शिरस्येव शिरःशब्दो मार्जनं तैरुदाहृतम्
vāruṇādapi cāgneyādvāyavyādapi ceṃdrataḥ ||
maṃtrasthānādapi paraṃ brāhmaṃ snānamidaṃ param ||
brāhmasnānena yaḥ snātaḥ sa bāhyābhyaṃtaraṃ śuciḥ
||80||वारुणादपि चाग्नेयाद्वायव्यादपि चेंद्रतः ॥
मंत्रस्थानादपि परं ब्राह्मं स्नानमिदं परम् ॥
ब्राह्मस्नानेन यः स्नातः स बाह्याभ्यंतरं शुचिः
sarvatra cārhatāmeti devapūjādikarmaṇi ||
naktaṃdinaṃ nimajjyāpsu kaivartāḥ kimu pāvanāḥ
||81||सर्वत्र चार्हतामेति देवपूजादिकर्मणि ॥
नक्तंदिनं निमज्ज्याप्सु कैवर्ताः किमु पावनाः
śataśo'pi tathā snātā na śuddhā bhāvadūṣitāḥ ||
aṃtaḥkaraṇaśuddhāṃśca tānvibhūtiḥ pavitrayet
||82||शतशोऽपि तथा स्नाता न शुद्धा भावदूषिताः ॥
अंतःकरणशुद्धांश्च तान्विभूतिः पवित्रयेत्
kiṃ pāvanāḥ prakīrtyaṃte rāsabhā bhasmadhūsarāḥ ||
sa snātaḥ sarvatīrtheṣu malaiḥ sarvairvivarjitaḥ
||83||किं पावनाः प्रकीर्त्यंते रासभा भस्मधूसराः ॥
स स्नातः सर्वतीर्थेषु मलैः सर्वैर्विवर्जितः
tena kratuśatairiṣṭaṃ ceto yasyeha nirmalam ||
tadeva nirmalaṃ ceto yathā syāttanmune śṛṇu
||84||तेन क्रतुशतैरिष्टं चेतो यस्येह निर्मलम् ॥
तदेव निर्मलं चेतो यथा स्यात्तन्मुने शृणु
viśveśaścetprasannaḥ syāttadā syānnānyathā kvacit ||
tasmācceto viśuddhyarthaṃ kāśīnāthaṃ samāśrayet
||85||विश्वेशश्चेत्प्रसन्नः स्यात्तदा स्यान्नान्यथा क्वचित् ॥
तस्माच्चेतो विशुद्ध्यर्थं काशीनाथं समाश्रयेत्
idaṃ śarīramutsṛjya paraṃ brahmādhigacchati ||
drupadāṃtaṃ tato japtvā jalamādāya pāṇinā
||86||इदं शरीरमुत्सृज्य परं ब्रह्माधिगच्छति ॥
द्रुपदांतं ततो जप्त्वा जलमादाय पाणिना
kuyādṛtaṃ ca maṃtreṇa vidhijñastvaghamarṣaṇam ||
nimajjyāpsu ca yo vidvāñjapettriraghamarṣaṇam
||87||कुयादृतं च मंत्रेण विधिज्ञस्त्वघमर्षणम् ॥
निमज्ज्याप्सु च यो विद्वाञ्जपेत्त्रिरघमर्षणम्
jale vāpi sthale vāpi yaḥ kuryādaghamarṣa ṇam ||
tasyāghaugho vinaśyeta yathā sūryodaye tamaḥ
||88||जले वापि स्थले वापि यः कुर्यादघमर्ष णम् ॥
तस्याघौघो विनश्येत यथा सूर्योदये तमः
gāyatrīṃ śirasā hīnāṃ mahāvyāhṛtipūrvvikām ||
praṇavādyāṃ japaṃstiṣṭhankṣipedaṃbhoṃjali trayam
||89||गायत्रीं शिरसा हीनां महाव्याहृतिपूर्व्विकाम् ॥
प्रणवाद्यां जपंस्तिष्ठन्क्षिपेदंभोंजलि त्रयम्
tena vajrodakenāśu maṃdehā nāma rākṣasāḥ ||
sūryatejaḥ pralopaṃte śailā iva vivasvataḥ
||90||तेन वज्रोदकेनाशु मंदेहा नाम राक्षसाः ॥
सूर्यतेजः प्रलोपंते शैला इव विवस्वतः
sahāyārthaṃ ca sūryasya yo dvijo nāṃjali trayam ||
kṣipenmaṃdehanāśāya sopi maṃdehatāṃ vrajet
||91||सहायार्थं च सूर्यस्य यो द्विजो नांजलि त्रयम् ॥
क्षिपेन्मंदेहनाशाय सोपि मंदेहतां व्रजेत्
prātastāvajjapaṃstiṣṭhedyāvatsūryasya darśanam ||
upaviṣṭo japetsāyamṛkṣāṇāmāvilokanāt
||92||प्रातस्तावज्जपंस्तिष्ठेद्यावत्सूर्यस्य दर्शनम् ॥
उपविष्टो जपेत्सायमृक्षाणामाविलोकनात्
kālalopo na karttavyo dvijena svahitepsunā ||
arddhodayāstasamaye tasmādvajrodakaṃ kṣipet
||93||काललोपो न कर्त्तव्यो द्विजेन स्वहितेप्सुना ॥
अर्द्धोदयास्तसमये तस्माद्वज्रोदकं क्षिपेत्
vidhināpi kṛtā saṃdhyā kālātītā 'phalā bhavet ||
ayameva hi dṛṣṭāṃto vaṃdhyāstrīmaithunaṃ yathā
||94||विधिनापि कृता संध्या कालातीता ऽफला भवेत् ॥
अयमेव हि दृष्टांतो वंध्यास्त्रीमैथुनं यथा
jale vāmakaraṃ kṛtvā yā saṃdhyā''caritā dvijaiḥ ||
vṛṣalī sā parijñeyā rakṣogaṇamudā vahā
||95||जले वामकरं कृत्वा या संध्याऽऽचरिता द्विजैः ॥
वृषली सा परिज्ञेया रक्षोगणमुदा वहा
upasthānaṃ tataḥ kuryācchākhoktavidhinā tataḥ ||
sahasrakṛtvo gāyatryāḥ śatakṛtvothavā punaḥ
||96||उपस्थानं ततः कुर्याच्छाखोक्तविधिना ततः ॥
सहस्रकृत्वो गायत्र्याः शतकृत्वोथवा पुनः
daśakṛtvo'tha devyai ca kuryātsau rīmupasthitim ||
sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyāṃ daśāvarām
||97||दशकृत्वोऽथ देव्यै च कुर्यात्सौ रीमुपस्थितिम् ॥
सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम्
gāyatrīṃ yo japedvipro na sa pāpaiḥ pralipyate ||
raktacaṃdanamiśrābhiradbhiśca kusumaiḥ kuśaiḥ
||98||गायत्रीं यो जपेद्विप्रो न स पापैः प्रलिप्यते ॥
रक्तचंदनमिश्राभिरद्भिश्च कुसुमैः कुशैः
vedoktairāgamoktairvā maṃtrairarghaṃ pradāpayet ||
arcitaḥ savitā yena tena trailokyamarccitam
||99||वेदोक्तैरागमोक्तैर्वा मंत्रैरर्घं प्रदापयेत् ॥
अर्चितः सविता येन तेन त्रैलोक्यमर्च्चितम्
arcitaḥ savitā datte sutānpaśuva sūni ca ||
vyādhīnhareddadātyāyuḥ pūrayedvāṃchitānyapi
||100||अर्चितः सविता दत्ते सुतान्पशुव सूनि च ॥
व्याधीन्हरेद्ददात्यायुः पूरयेद्वांछितान्यपि
ayaṃ hi rudra ādityo harireṣa divākaraḥ ||
ravirhiraṇyarūpo'sau trayīrūpo'yamaryamā
||101||अयं हि रुद्र आदित्यो हरिरेष दिवाकरः ॥
रविर्हिरण्यरूपोऽसौ त्रयीरूपोऽयमर्यमा
tatastu tarpaṇaṃ kuryātsvaśākhoktavidhānataḥ ||
brahmādīnakhilāndevānmarīcyādīṃstathā munīn
||102||ततस्तु तर्पणं कुर्यात्स्वशाखोक्तविधानतः ॥
ब्रह्मादीनखिलान्देवान्मरीच्यादींस्तथा मुनीन्
caṃdanāgurukarppūragaṃdhava tkusamairapi ||
tarpayecchucibhistoyaistṛpyaṃtviti samuccaret
||3||चंदनागुरुकर्प्पूरगंधव त्कुसमैरपि ॥
तर्पयेच्छुचिभिस्तोयैस्तृप्यंत्विति समुच्चरेत्
sanakādīnmanuṣyāṃśca nivītī tarpayedyavaiḥ ||
aṃguṣṭhadvayamadhye tu kṛtvā darbhānṛjūndvijaḥ
||4||सनकादीन्मनुष्यांश्च निवीती तर्पयेद्यवैः ॥
अंगुष्ठद्वयमध्ये तु कृत्वा दर्भानृजून्द्विजः
kavyavāḍanalādīṃśca pitṝndivyānpratarppayet ||
prācīnāvītiko darbhairdviguṇaistilamiśritaiḥ
||5||कव्यवाडनलादींश्च पितॄन्दिव्यान्प्रतर्प्पयेत् ॥
प्राचीनावीतिको दर्भैर्द्विगुणैस्तिलमिश्रितैः
ravau śukle trayodaśyāṃ saptamyāṃ niśi saṃdhyayoḥ ||
śreyorthī brāhmaṇo jātu na kuryāttilatarppaṇam
||6||रवौ शुक्ले त्रयोदश्यां सप्तम्यां निशि संध्ययोः ॥
श्रेयोर्थी ब्राह्मणो जातु न कुर्यात्तिलतर्प्पणम्
yadi kuryāttataḥ kuryācchuklaireva tilaiḥ kṛtī ||
caturdaśa yamānpaścāttarpayennāma uccaran
||7||यदि कुर्यात्ततः कुर्याच्छुक्लैरेव तिलैः कृती ॥
चतुर्दश यमान्पश्चात्तर्पयेन्नाम उच्चरन्
tataḥ svagotramuccārya tarpayetsvānpitṝnmudā ||
savyajānunipātena pitṛtīrthena vāgyataḥ
||8||ततः स्वगोत्रमुच्चार्य तर्पयेत्स्वान्पितॄन्मुदा ॥
सव्यजानुनिपातेन पितृतीर्थेन वाग्यतः
ekaikamaṃjaliṃ devā dvaudvau tu sanakādikāḥ ||
pitarastrīnpravāṃchaṃti striya ekaikamaṃjalim
||9||एकैकमंजलिं देवा द्वौद्वौ तु सनकादिकाः ॥
पितरस्त्रीन्प्रवांछंति स्त्रिय एकैकमंजलिम्
aṃgulyagreṇa vai daivamārṣamaṃgulimūlagam ||
brāhmamaṃguṣṭhamūle tu pāṇimadhye prajāpateḥ
||110||अंगुल्यग्रेण वै दैवमार्षमंगुलिमूलगम् ॥
ब्राह्ममंगुष्ठमूले तु पाणिमध्ये प्रजापतेः
madhyeṃguṣṭhapradeśinyoḥ pitryaṃ tīrthaṃ pracakṣate ||
ābrahmastaṃbaparyaṃtaṃ devarṣipitṛmānavāḥ
||11||मध्येंगुष्ठप्रदेशिन्योः पित्र्यं तीर्थं प्रचक्षते ॥
आब्रह्मस्तंबपर्यंतं देवर्षिपितृमानवाः
tṛpyaṃtu sarvve pitaro mātṛmātāmahādayaḥ ||
anye ca maṃtrāḥ proktā ye vedoktāḥ purāṇasaṃbhavāḥ
||12||तृप्यंतु सर्व्वे पितरो मातृमातामहादयः ॥
अन्ये च मंत्राः प्रोक्ता ये वेदोक्ताः पुराणसंभवाः
sāṃgaṃ ca tarppaṇaṃ kuryātpitṝṇāṃ ca sukhapradam ||
agnikāryaṃ tataḥ kṛtvā vedābhyāsaṃ tataścaret
||13||सांगं च तर्प्पणं कुर्यात्पितॄणां च सुखप्रदम् ॥
अग्निकार्यं ततः कृत्वा वेदाभ्यासं ततश्चरेत्
śrutyabhyāsaḥ paṃcadhā syātsvīkāro'rthavicāraṇam ||
abhyāsaśca tapaścāpi śiṣyebhyaḥ pratipādanam
||14||श्रुत्यभ्यासः पंचधा स्यात्स्वीकारोऽर्थविचारणम् ॥
अभ्यासश्च तपश्चापि शिष्येभ्यः प्रतिपादनम्
labdhasya pratipālārthamalabdhasya ca labdhaye ||
prātaḥkṛtyamidaṃ proktaṃ dvijātīnāṃ nṛpottama
||15||लब्धस्य प्रतिपालार्थमलब्धस्य च लब्धये ॥
प्रातःकृत्यमिदं प्रोक्तं द्विजातीनां नृपोत्तम
athavā prātarutthāya kṛtvāvaśyakameva ca ||
śaucācamanamādāya bhakṣayeddantadhāvanam
||16||अथवा प्रातरुत्थाय कृत्वावश्यकमेव च ॥
शौचाचमनमादाय भक्षयेद्दन्तधावनम्
viśodhya sarvagātrāṇi prātaḥsaṃdhyāṃ samācaret ||
vedārthānadhigacchedvai śāstrāṇi vividhānyapi
||17||विशोध्य सर्वगात्राणि प्रातःसंध्यां समाचरेत् ॥
वेदार्थानधिगच्छेद्वै शास्त्राणि विविधान्यपि
adhyāpayecchucīñchiṣyānhitānme dhāsamanvitān ||
upeyādīśvaraṃ cāpi yogakṣemādisiddhaye
||18||अध्यापयेच्छुचीञ्छिष्यान्हितान्मे धासमन्वितान् ॥
उपेयादीश्वरं चापि योगक्षेमादिसिद्धये
tato madhyāhnasiddhyarthaṃ pūrvoktaṃ snānamācaret ||
snātvā mādhyāhnikīṃ saṃdhyā mupāsīta vicakṣaṇaḥ
||19||ततो मध्याह्नसिद्ध्यर्थं पूर्वोक्तं स्नानमाचरेत् ॥
स्नात्वा माध्याह्निकीं संध्या मुपासीत विचक्षणः
devatāṃ paripūjyātha naimittikaṃ vidhiṃ caret ||
pavanāgniṃ samujjvālya vaiśvadevaṃ samācaret
||120||देवतां परिपूज्याथ नैमित्तिकं विधिं चरेत् ॥
पवनाग्निं समुज्ज्वाल्य वैश्वदेवं समाचरेत्
niṣpāvānko dravānmāṣānkalāpāṃścaṇakāṃstyajet ||
tailapakvamapakvānnaṃ sarvaṃ lavaṇayuktyajet
||21||निष्पावान्को द्रवान्माषान्कलापांश्चणकांस्त्यजेत् ॥
तैलपक्वमपक्वान्नं सर्वं लवणयुक्त्यजेत्
āḍhakyannaṃ masūrānnaṃ vartuladhānyasaṃbhavam ||
bhuktaśeṣaṃ paryuṣitaṃ vaiśvadeve vivarjayet au
||22||आढक्यन्नं मसूरान्नं वर्तुलधान्यसंभवम् ॥
भुक्तशेषं पर्युषितं वैश्वदेवे विवर्जयेत् औ
darbhapāṇiḥ samācamya prāṇāyāmaṃ vidhāya ca ||
pṛṣodivīti maṃtreṇa paryyukṣaṇamathācaret
||23||दर्भपाणिः समाचम्य प्राणायामं विधाय च ॥
पृषोदिवीति मंत्रेण पर्य्युक्षणमथाचरेत्
pradakṣiṇaṃ ca paryukṣya dviḥ paristīrya vai kuśān ||
rāporddha (?) devamantreṇa kuryādvahniṃ svasaṃmukhe
||24||प्रदक्षिणं च पर्युक्ष्य द्विः परिस्तीर्य वै कुशान् ॥
रापोर्द्ध (?) देवमन्त्रेण कुर्याद्वह्निं स्वसंमुखे
vaiśvānaraṃ samabhyarcya gandhapuṣpākṣataistathā ||
svaśākhoktaprakāreṇa homaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ
||25||वैश्वानरं समभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतैस्तथा ॥
स्वशाखोक्तप्रकारेण होमं कुर्याद्विचक्षणः
adhvagaḥ kṣīṇavṛttiśca vidyārthī gurupoṣakaḥ ||
yatiśca brahmacārī ca ṣaḍete dharmabhikṣakāḥ
||26||अध्वगः क्षीणवृत्तिश्च विद्यार्थी गुरुपोषकः ॥
यतिश्च ब्रह्मचारी च षडेते धर्मभिक्षकाः
atithiḥ pāṃthiko jñeyo'nūcānaḥ śrutipāragaḥ ||
mānyāvetau gṛhasthānāṃ brahmalokamabhīpsatām
||27||अतिथिः पांथिको ज्ञेयोऽनूचानः श्रुतिपारगः ॥
मान्यावेतौ गृहस्थानां ब्रह्मलोकमभीप्सताम्
api śvapāke śuni vā naivānnaṃ niṣphalaṃ bhavet ||
atrārthini samāyāte pātrāpātraṃ na ciṃtayet
||28||अपि श्वपाके शुनि वा नैवान्नं निष्फलं भवेत् ॥
अत्रार्थिनि समायाते पात्रापात्रं न चिंतयेत्
śunāṃ ca patitānāṃ ca śvapacāṃ pāparogiṇām ||
kākānāṃ ca kṛmīṇāṃ ca bahirannaṃ kiredbhuvi
||29||शुनां च पतितानां च श्वपचां पापरोगिणाम् ॥
काकानां च कृमीणां च बहिरन्नं किरेद्भुवि
aindravāruṇavāyavyāḥ saumyā vai nairṛtāśca ye ||
pratigṛhṇaṃtvimaṃ piṃḍaṃ kākā bhūmau mayārpitam
||130||ऐन्द्रवारुणवायव्याः सौम्या वै नैर्ऋताश्च ये ॥
प्रतिगृह्णंत्विमं पिंडं काका भूमौ मयार्पितम्
itthaṃ bhūta baliṃ kṛtvā kālaṃ godohamātrakam ||
pratīkṣyātithimāyātaṃ viśadbhojyagṛhaṃ tataḥ
||31||इत्थं भूत बलिं कृत्वा कालं गोदोहमात्रकम् ॥
प्रतीक्ष्यातिथिमायातं विशद्भोज्यगृहं ततः
adattvā vāyasabaliṃ nityaśrāddhaṃ samācaret ||
nityaśrāddhe svasāmarthyāttrīndvāvekamathāpi vā
||32||अदत्त्वा वायसबलिं नित्यश्राद्धं समाचरेत् ॥
नित्यश्राद्धे स्वसामर्थ्यात्त्रीन्द्वावेकमथापि वा
bhojayetpitṛyajñārthaṃ dadyāduddhatya vāri ca ||
nityaśrāddhaṃ daivahīnaṃ niyamādivivarjitam
||33||भोजयेत्पितृयज्ञार्थं दद्यादुद्धत्य वारि च ॥
नित्यश्राद्धं दैवहीनं नियमादिविवर्जितम्
dakṣiṇārahitaṃ tvetaddātṛbhoktṛsutṛptikṛt ||
pitṛyajñaṃ vidhāyetthaṃ svasthabuddhiranāturaḥ
||34||दक्षिणारहितं त्वेतद्दातृभोक्तृसुतृप्तिकृत् ॥
पितृयज्ञं विधायेत्थं स्वस्थबुद्धिरनातुरः
aduṣṭāsanamadhyāsya bhuṃjīta śiśubhiḥ saha ||
sugandhiḥ sumanāḥ sragvī śucivāsodvayānvitaḥ
||35||अदुष्टासनमध्यास्य भुंजीत शिशुभिः सह ॥
सुगन्धिः सुमनाः स्रग्वी शुचिवासोद्वयान्वितः
prāgāsya udagāsyo vā bhuṃjīta pitṛsevitam ||
vidhāyānnamanagnaṃ tadupariṣṭādadhastathā
||36||प्रागास्य उदगास्यो वा भुंजीत पितृसेवितम् ॥
विधायान्नमनग्नं तदुपरिष्टादधस्तथा
āpośānavidhānena kṛtvāśnīyātsudhīrdvijaḥ ||
bhūmau balitrayaṃ kuryādapo dadyāttadopari
||37||आपोशानविधानेन कृत्वाश्नीयात्सुधीर्द्विजः ॥
भूमौ बलित्रयं कुर्यादपो दद्यात्तदोपरि
sakṛccāpa upaspṛśya prāṇādyāhutipaṃcakam ||
dadyājaṭharakuṃḍāgnau darbhapāṇiḥ prasannadhīḥ
||38||सकृच्चाप उपस्पृश्य प्राणाद्याहुतिपंचकम् ॥
दद्याजठरकुंडाग्नौ दर्भपाणिः प्रसन्नधीः
darbhapāṇistu yo bhuṃkte tasya doṣo na vidyate ||
keśakīṭādisaṃbhūtastadaśnīyātsadarbhakaḥ
||39||दर्भपाणिस्तु यो भुंक्ते तस्य दोषो न विद्यते ॥
केशकीटादिसंभूतस्तदश्नीयात्सदर्भकः
tato maunena bhuñjīta na kuryāddaṃtagharṣaṇam ||
prakṣālitavyahastasya dakṣiṇāṃguṣṭhamūlataḥ
||140||ततो मौनेन भुञ्जीत न कुर्याद्दंतघर्षणम् ॥
प्रक्षालितव्यहस्तस्य दक्षिणांगुष्ठमूलतः
raurave'puṇyani laye adholokanivāsinām ||
ucchiṣṭodakamicchūnāmakṣayyamupatiṣṭhatām
||41||रौरवेऽपुण्यनि लये अधोलोकनिवासिनाम् ॥
उच्छिष्टोदकमिच्छूनामक्षय्यमुपतिष्ठताम्
punarācamya medhāvī śucirbhūtvā prayatnataḥ ||
mukhaśuddhiṃ tataḥ kṛtvā purāṇaśravaṇādibhiḥ
||42||पुनराचम्य मेधावी शुचिर्भूत्वा प्रयत्नतः ॥
मुखशुद्धिं ततः कृत्वा पुराणश्रवणादिभिः
ativāhya divāśeṣaṃ tataḥ saṃdhyāṃ samācaret ||
gṛheṣu prākṛtā saṃdhyā goṣṭe daśaguṇā smṛtā
||43||अतिवाह्य दिवाशेषं ततः संध्यां समाचरेत् ॥
गृहेषु प्राकृता संध्या गोष्टे दशगुणा स्मृता
nadyāmayutasaṃkhyā syādanaṃtā śivasannidhau ||
anṛtaṃ madyagandhaṃ ca divāmaithunameva ca ||
punāti vṛṣalasthānaṃ saṃdhyā bahirupāsitā
||44||नद्यामयुतसंख्या स्यादनंता शिवसन्निधौ ॥
अनृतं मद्यगन्धं च दिवामैथुनमेव च ॥
पुनाति वृषलस्थानं संध्या बहिरुपासिता
uddeśataḥ samākhyāta eṣa nityatano vidhiḥ ||
itthaṃ samācaranvipro nāvasīdati karhicit
||145||उद्देशतः समाख्यात एष नित्यतनो विधिः ॥
इत्थं समाचरन्विप्रो नावसीदति कर्हिचित्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāharuyā saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye sadācāravarṇanaṃnāma paṃcamo'dhyāyaḥ || 5 ||