अध्ययनम्
- अनुक्रमणिका
- मूलम्
२० वामदेवो गौतमः। अग्निः। त्रिष्टुप्।
यो मर्त्ये॑ष्व॒मृत॑ ऋ॒तावा॑ दे॒वो दे॒वेष्व॑र॒तिर्नि॒धायि॑ ।
होता॒ यजि॑ष्ठो म॒ह्ना शु॒चध्यै॑ ह॒व्यैर॒ग्निर्मनु॑ष ईर॒यध्यै॑
॥१॥yo martye̍ṣva̱mṛta̍ ṛ̱tāvā̍ de̱vo de̱veṣva̍ra̱tirni̱dhāyi̍ |
hotā̱ yaji̍ṣṭho ma̱hnā śu̱cadhyai̍ ha̱vyaira̱gnirmanu̍ṣa īra̱yadhyai̍
इ॒ह त्वं सू॑नो सहसो नो अ॒द्य जा॒तो जा॒ताँ उ॒भयाँ॑ अ॒न्तर॑ग्ने ।
दू॒त ई॑यसे युयुजा॒न ऋ॑ष्व ऋजुमु॒ष्कान् वृष॑णः शु॒क्राँश्च॑
॥२॥i̱ha tvaṃ sū̍no sahaso no a̱dya jā̱to jā̱tām̐ u̱bhayā̍m̐ a̱ntara̍gne |
dū̱ta ī̍yase yuyujā̱na ṛ̍ṣva ṛjumu̱ṣkān vṛṣa̍ṇaḥ śu̱krām̐śca̍
अत्या॑ वृध॒स्नू रोहि॑ता घृ॒तस्नू॑ ऋ॒तस्य॑ मन्ये॒ मन॑सा॒ जवि॑ष्ठा ।
अ॒न्तरी॑यसे अरु॒षा यु॑जा॒नो यु॒ष्माँश्च॑ दे॒वान् विश॒ आ च॒ मर्ता॑न्
॥३॥atyā̍ vṛdha̱snū rohi̍tā ghṛ̱tasnū̍ ṛ̱tasya̍ manye̱ mana̍sā̱ javi̍ṣṭhā |
a̱ntarī̍yase aru̱ṣā yu̍jā̱no yu̱ṣmām̐śca̍ de̱vān viśa̱ ā ca̱ martā̍n
अ॒र्य॒मणं॒ वरु॑णं मि॒त्रमे॑षा॒मिन्द्रा॒विष्णू॑ म॒रुतो॑ अ॒श्विनो॒त ।
स्वश्वो॑ अग्ने सु॒रथ॑: सु॒राधा॒ एदु॑ वह सुह॒विषे॒ जना॑य
॥४॥a̱rya̱maṇa̱ṃ varu̍ṇaṃ mi̱trame̍ṣā̱mindrā̱viṣṇū̍ ma̱ruto̍ a̱śvino̱ta |
svaśvo̍ agne su̱ratha̍: su̱rādhā̱ edu̍ vaha suha̱viṣe̱ janā̍ya
गोमाँ॑ अ॒ग्नेऽवि॑माँ अ॒श्वी य॒ज्ञो नृ॒वत्स॑खा॒ सद॒मिद॑प्रमृ॒ष्यः ।
इळा॑वाँ ए॒षो अ॑सुर प्र॒जावा॑न्दी॒र्घो र॒यिः पृ॑थुबु॒ध्नः स॒भावा॑न्
॥५॥gomā̍m̐ a̱gne'vi̍mām̐ a̱śvī ya̱jño nṛ̱vatsa̍khā̱ sada̱mida̍pramṛ̱ṣyaḥ |
il̤ā̍vām̐ e̱ṣo a̍sura pra̱jāvā̍ndī̱rgho ra̱yiḥ pṛ̍thubu̱dhnaḥ sa̱bhāvā̍n
यस्त॑ इ॒ध्मं ज॒भर॑त् सिष्विदा॒नो मू॒र्धानं॑ वा त॒तप॑ते त्वा॒या ।
भुव॒स्तस्य॒ स्वत॑वाँ: पा॒युर॑ग्ने॒ विश्व॑स्मात्सी सीमघाय॒त उ॑रुष्य
॥६॥yasta̍ i̱dhmaṃ ja̱bhara̍t siṣvidā̱no mū̱rdhāna̍ṃ vā ta̱tapa̍te tvā̱yā |
bhuva̱stasya̱ svata̍vām̐: pā̱yura̍gne̱ viśva̍smātsī sīmaghāya̱ta u̍ruṣya
यस्ते॒ भरा॒दन्नि॑यते चि॒दन्नं॑ नि॒शिष॑न्म॒न्द्रमति॑थिमु॒दीर॑त् ।
आ दे॑व॒युरि॒नध॑ते दुरो॒णे तस्मि॑न् र॒यिर्ध्रु॒वो अ॑स्तु॒ दास्वा॑न्
॥७॥yaste̱ bharā̱danni̍yate ci̱danna̍ṃ ni̱śiṣa̍nma̱ndramati̍thimu̱dīra̍t |
ā de̍va̱yuri̱nadha̍te duro̱ṇe tasmi̍n ra̱yirdhru̱vo a̍stu̱ dāsvā̍n
यस्त्वा॑ दो॒षा य उ॒षसि॑ प्र॒शंसा॑त् प्रि॒यं वा॑ त्वा कृ॒णव॑ते ह॒विष्मा॑न् ।
अश्वो॒ न स्वे दम॒ आ हे॒म्यावा॒न् तमंह॑सः पीपरो दा॒श्वांस॑म्
॥८॥yastvā̍ do̱ṣā ya u̱ṣasi̍ pra̱śaṃsā̍t pri̱yaṃ vā̍ tvā kṛ̱ṇava̍te ha̱viṣmā̍n |
aśvo̱ na sve dama̱ ā he̱myāvā̱n tamaṃha̍saḥ pīparo dā̱śvāṃsa̍m
यस्तुभ्य॑मग्ने अ॒मृता॑य॒ दाश॒द् दु॒व॒स्त्वे कृ॒णव॑ते य॒तस्रु॑क् ।
न स रा॒या श॑शमा॒नो वि यो॑ष॒न्नैन॒मंह॒: परि॑ वरदघा॒योः
॥९॥yastubhya̍magne a̱mṛtā̍ya̱ dāśa̱d du̱va̱stve kṛ̱ṇava̍te ya̱tasru̍k |
na sa rā̱yā śa̍śamā̱no vi yo̍ṣa̱nnaina̱maṃha̱: pari̍ varadaghā̱yoḥ
यस्य॒ त्वम॑ग्ने अध्व॒रं जुजो॑षो दे॒वो मर्त॑स्य॒ सुधि॑तं॒ ररा॑णः ।
प्री॒तेद॑स॒द्धोत्रा॒ सा य॑वि॒ष्ठाऽसा॑म॒ यस्य॑ विध॒तो वृ॒धास॑:
॥१०॥yasya̱ tvama̍gne adhva̱raṃ jujo̍ṣo de̱vo marta̍sya̱ sudhi̍ta̱ṃ rarā̍ṇaḥ |
prī̱teda̍sa̱ddhotrā̱ sā ya̍vi̱ṣṭhā'sā̍ma̱ yasya̍ vidha̱to vṛ̱dhāsa̍:
चित्ति॒मचि॑त्तिं चिनव॒द् वि वि॒द्वान् पृ॒ष्ठेव॑ वी॒ता वृ॑जि॒ना च॒ मर्ता॑न् ।
रा॒ये च॑ नः स्वप॒त्याय॑ देव॒ दितिं॑ च॒ रास्वादि॑तिमुरुष्य
॥११॥citti̱maci̍ttiṃ cinava̱d vi vi̱dvān pṛ̱ṣṭheva̍ vī̱tā vṛ̍ji̱nā ca̱ martā̍n |
rā̱ye ca̍ naḥ svapa̱tyāya̍ deva̱ diti̍ṃ ca̱ rāsvādi̍timuruṣya
क॒विं श॑शासुः क॒वयोऽद॑ब्धा निधा॒रय॑न्तो॒ दुर्या॑स्वा॒योः ।
अत॒स्त्वं दृश्याँ॑ अग्न ए॒तान् प॒ड्भिः प॑श्ये॒रद्भु॑ताँ अ॒र्य एवै॑:
॥१२॥ka̱viṃ śa̍śāsuḥ ka̱vayo'da̍bdhā nidhā̱raya̍nto̱ duryā̍svā̱yoḥ |
ata̱stvaṃ dṛśyā̍m̐ agna e̱tān pa̱ḍbhiḥ pa̍śye̱radbhu̍tām̐ a̱rya evai̍:
त्वम॑ग्ने वा॒घते॑ सु॒प्रणी॑तिः सु॒तसो॑माय विध॒ते य॑विष्ठ ।
रत्नं॑ भर शशमा॒नाय॑ घृष्वे पृ॒थु श्च॒न्द्रमव॑से चर्षणि॒प्राः
॥१३॥tvama̍gne vā̱ghate̍ su̱praṇī̍tiḥ su̱taso̍māya vidha̱te ya̍viṣṭha |
ratna̍ṃ bhara śaśamā̱nāya̍ ghṛṣve pṛ̱thu śca̱ndramava̍se carṣaṇi̱prāḥ
अधा॑ ह॒ यद् व॒यम॑ग्ने त्वा॒या प॒ड्भिर्हस्ते॑भिश्चकृ॒मा त॒नूभि॑: ।
रथं॒ न क्रन्तो॒ अप॑सा भु॒रिजो॑र्ऋतं ये॑मुः सु॒ध्य॑ आशुषा॒णाः
॥१४॥adhā̍ ha̱ yad va̱yama̍gne tvā̱yā pa̱ḍbhirhaste̍bhiścakṛ̱mā ta̱nūbhi̍: |
ratha̱ṃ na kranto̱ apa̍sā bhu̱rijo̍rṛtaṃ ye̍muḥ su̱dhya̍ āśuṣā̱ṇāḥ
अधा॑ मा॒तुरु॒षस॑: स॒प्त विप्रा॒ जाये॑महि प्रथ॒मा वे॒धसो॒ नॄन् ।
दि॒वस्पु॒त्रा अङ्गि॑रसो भवे॒माद्रिं॑ रुजेम ध॒निनं॑ शु॒चन्त॑:
॥१५॥adhā̍ mā̱turu̱ṣasa̍: sa̱pta viprā̱ jāye̍mahi pratha̱mā ve̱dhaso̱ nṝn |
di̱vaspu̱trā aṅgi̍raso bhave̱mādri̍ṃ rujema dha̱nina̍ṃ śu̱canta̍:
अधा॒ यथा॑ नः पि॒तर॒: परा॑सः प्र॒त्नासो॑ अग्न ऋ॒तमा॑शुषा॒णाः ।
शुचीद॑य॒न् दीधि॑तिमुक्थ॒शास॒: क्षामा॑ भि॒न्दन्तो॑ अरु॒णीरप॑ व्रन्
॥१६॥adhā̱ yathā̍ naḥ pi̱tara̱: parā̍saḥ pra̱tnāso̍ agna ṛ̱tamā̍śuṣā̱ṇāḥ |
śucīda̍ya̱n dīdhi̍timuktha̱śāsa̱: kṣāmā̍ bhi̱ndanto̍ aru̱ṇīrapa̍ vran
सु॒कर्मा॑णः सु॒रुचो॑ देव॒यन्तोऽयो॒ न दे॒वा जनि॑मा॒ धम॑न्तः ।
शु॒चन्तो॑ अ॒ग्निं व॑वृ॒धन्त॒ इन्द्र॑मू॒र्वं गव्यं॑ परि॒षद॑न्तो अग्मन्
॥१७॥su̱karmā̍ṇaḥ su̱ruco̍ deva̱yanto'yo̱ na de̱vā jani̍mā̱ dhama̍ntaḥ |
śu̱canto̍ a̱gniṃ va̍vṛ̱dhanta̱ indra̍mū̱rvaṃ gavya̍ṃ pari̱ṣada̍nto agman
आ यू॒थेव॑ क्षु॒मति॑ प॒श्वो अ॑ख्यद् दे॒वानां॒ यज्जनि॒मान्त्यु॑ग्र ।
मर्ता॑नां चिदु॒र्वशी॑रकृप्रन् वृ॒धे चि॑द॒र्य उप॑रस्या॒योः
॥१८॥ā yū̱theva̍ kṣu̱mati̍ pa̱śvo a̍khyad de̱vānā̱ṃ yajjani̱māntyu̍gra |
martā̍nāṃ cidu̱rvaśī̍rakṛpran vṛ̱dhe ci̍da̱rya upa̍rasyā̱yoḥ
अक॑र्म ते॒ स्वप॑सो अभूम ऋ॒तम॑वस्रन्नु॒षसो॑ विभा॒तीः ।
अनू॑नम॒ग्निं पु॑रु॒धा सु॑श्च॒न्द्रं दे॒वस्य॒ मर्मृ॑जत॒श्चारु॒ चक्षु॑:
॥१९॥aka̍rma te̱ svapa̍so abhūma ṛ̱tama̍vasrannu̱ṣaso̍ vibhā̱tīḥ |
anū̍nama̱gniṃ pu̍ru̱dhā su̍śca̱ndraṃ de̱vasya̱ marmṛ̍jata̱ścāru̱ cakṣu̍:
ए॒ता ते॑ अग्न उ॒चथा॑नि वे॒धोऽवो॑चाम क॒वये॒ ता जु॑षस्व ।
उच्छो॑चस्व कृणु॒हि वस्य॑सो नो म॒हो रा॒यः पु॑रुवार॒ प्र य॑न्धि
॥२०॥e̱tā te̍ agna u̱cathā̍ni ve̱dho'vo̍cāma ka̱vaye̱ tā ju̍ṣasva |
uccho̍casva kṛṇu̱hi vasya̍so no ma̱ho rā̱yaḥ pu̍ruvāra̱ pra ya̍ndhi