śrīveṃkaṭācalamāhātmye'gastyatīrthādivividhatīrthamāhātmyavarṇanam
athāgastyatīrthāgastyeśvarayoḥ prabhāvaḥ ||
arjuna uvāca ||
śrotrāñjalibhyāṃ pītvāpi bhavadvākyāmṛtaṃ muhuḥ ||
mano nopaiti me tṛptiṃ bhūyaḥ śravaṇakāṅkṣayā
||1||अथागस्त्यतीर्थागस्त्येश्वरयोः प्रभावः ॥
अर्जुन उवाच ॥
श्रोत्राञ्जलिभ्यां पीत्वापि भवद्वाक्यामृतं मुहुः ॥
मनो नोपैति मे तृप्तिं भूयः श्रवणकाङ्क्षया
kriyāsamabhihāro me tvadvākyākarṇanaiṣiṇaḥ ||
manaḥ khedāya mā bhūtte karuṇābharitātmanaḥ
||2||क्रियासमभिहारो मे त्वद्वाक्याकर्णनैषिणः ॥
मनः खेदाय मा भूत्ते करुणाभरितात्मनः
idānīṃ śrotumicchāmi nadyāmasyāṃ mahāmune ||
kutra kutra samarthāni tīrthānyaghanibarhaṇe
||3||इदानीं श्रोतुमिच्छामि नद्यामस्यां महामुने ॥
कुत्र कुत्र समर्थानि तीर्थान्यघनिबर्हणे
kāḥ kāḥ puṇyataraṃgiṇyaḥ saṅgatā anayā mune ||
kutra snānena kṛttāghā nopayāṃti yamādbhayam
||4||काः काः पुण्यतरंगिण्यः सङ्गता अनया मुने ॥
कुत्र स्नानेन कृत्ताघा नोपयांति यमाद्भयम्
harācyutādidevānāṃ puṇyānyāyatanāni ca ||
yāniyāni ca puṇyāni tiṣṭhantyasyāstaṭadvaye
||5||हराच्युतादिदेवानां पुण्यान्यायतनानि च ॥
यानियानि च पुण्यानि तिष्ठन्त्यस्यास्तटद्वये
teṣu kṣetreṣu manujairyatphalaṃ samavāpyate ||
vihitairvidhivatsnānadānādiśubhakarmabhiḥ
||6||तेषु क्षेत्रेषु मनुजैर्यत्फलं समवाप्यते ॥
विहितैर्विधिवत्स्नानदानादिशुभकर्मभिः
sopākhyānamidaṃ sarvaṃ veditaṃ vedavittama ||
saṃjātā mahatī prītirvistāryācakṣva me kramāt
||7||सोपाख्यानमिदं सर्वं वेदितं वेदवित्तम ॥
संजाता महती प्रीतिर्विस्तार्याचक्ष्व मे क्रमात्
bharadvāja uvāca
yatpṛṣṭaṃ bhavatā pārtha kramādvistārya kathyate ||
ārabhyāgastyatīrthendrādasyāstīrthaughavaibhavam
||8||यत्पृष्टं भवता पार्थ क्रमाद्विस्तार्य कथ्यते ॥
आरभ्यागस्त्यतीर्थेन्द्रादस्यास्तीर्थौघवैभवम्
akhaṇḍajñānarūpeṇa sarvalokahitaiṣiṇā ||
surāsurāṇāṃ saṃbhāvyenāgastyena mahātmanā
||9||अखण्डज्ञानरूपेण सर्वलोकहितैषिणा ॥
सुरासुराणां संभाव्येनागस्त्येन महात्मना
vasudhāmavatīrṇāyāṃ prathamaṃ taddharādharāt ||
snātvā yatra mahānadyāṃ saṃprāpnoti kṛtārthatām
||10||वसुधामवतीर्णायां प्रथमं तद्धराधरात् ॥
स्नात्वा यत्र महानद्यां संप्राप्नोति कृतार्थताम्
agastyatīrthamityuktaṃ pāvanaṃ tajjagattraye ||
tatra snānena śuddhiḥ syānmahāpātakināmapi
||11||अगस्त्यतीर्थमित्युक्तं पावनं तज्जगत्त्रये ॥
तत्र स्नानेन शुद्धिः स्यान्महापातकिनामपि
anekajanmācaritamahāpātakasaṃhatiṃm ||
nira divi modante tatra snānaratā janāḥ
||12||अनेकजन्माचरितमहापातकसंहतिंम् ॥
निर दिवि मोदन्ते तत्र स्नानरता जनाः
ye tatra tīrthe yatinaḥ kṛtasnānā yatendriyāḥ ||
gobhūtilahiraṇyādimahādānāni kurvate
||13||ये तत्र तीर्थे यतिनः कृतस्नाना यतेन्द्रियाः ॥
गोभूतिलहिरण्यादिमहादानानि कुर्वते
te prāpnuvanti saṃpūrṇaṃ gaṃgādvāre samāhitaiḥ ||
vihitānāṃ śataguṇaṃ dānānāṃ phalamarjuna
||14||ते प्राप्नुवन्ति संपूर्णं गंगाद्वारे समाहितैः ॥
विहितानां शतगुणं दानानां फलमर्जुन
atrāsti bhagavānīśaḥ khyāto'gastyeśasaṃjñayā ||
sthāpito'gastyamuninā lokānandavidhāyinā
||15||अत्रास्ति भगवानीशः ख्यातोऽगस्त्येशसंज्ञया ॥
स्थापितोऽगस्त्यमुनिना लोकानन्दविधायिना
snātvā tasyāṃ mahānadyāṃ talliṃgaṃ pūjayanti ye ||
daśānāmaśvamedhānāṃ phalaṃ saṃprāpnuvaṃti te
||16||स्नात्वा तस्यां महानद्यां तल्लिंगं पूजयन्ति ये ॥
दशानामश्वमेधानां फलं संप्राप्नुवंति ते
atha suvarṇamukharīsnānakālanirṇayaḥ ||
dhanūrāśiṃ parityajya yadā makaramaṃśumān ||
viśettadayanaṃ puṇyamuttaraṃ parikīrtitam
||17||अथ सुवर्णमुखरीस्नानकालनिर्णयः ॥
धनूराशिं परित्यज्य यदा मकरमंशुमान् ॥
विशेत्तदयनं पुण्यमुत्तरं परिकीर्तितम्
tasmindine ye niyatā nadyāṃ snātvā samāhitāḥ ||
paśyanti pārvatīnāthamagastyeśaṃ surārcitam
||18||तस्मिन्दिने ये नियता नद्यां स्नात्वा समाहिताः ॥
पश्यन्ति पार्वतीनाथमगस्त्येशं सुरार्चितम्
agniṣṭomasahasrasya vājapeyaśatasya ca ||
phalaṃ saṃprāpya modante divi devagaṇārcitāḥ
||19||अग्निष्टोमसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च ॥
फलं संप्राप्य मोदन्ते दिवि देवगणार्चिताः
mṛgasaṃkramavelāyāṃ puruṣairmaṃgalārthibhiḥ ||
avaśyameva kartavyamagastyeśasya darśanam
||20||मृगसंक्रमवेलायां पुरुषैर्मंगलार्थिभिः ॥
अवश्यमेव कर्तव्यमगस्त्येशस्य दर्शनम्
atha devarṣipitṛtīrthamāhātmyam ||
aiśānyāṃ tasya tīrthasya deśe krośamite'rjuna ||
asti tīrthatrayaṃ khyātaṃ devarṣipitṛnāmabhiḥ
||21||अथ देवर्षिपितृतीर्थमाहात्म्यम् ॥
ऐशान्यां तस्य तीर्थस्य देशे क्रोशमितेऽर्जुन ॥
अस्ति तीर्थत्रयं ख्यातं देवर्षिपितृनामभिः
devarṣipitarastatra muninā tena pūjitāḥ ||
pradadurhṛṣṭamanasaḥ sarvānsamabhivāñchitān
||22||देवर्षिपितरस्तत्र मुनिना तेन पूजिताः ॥
प्रददुर्हृष्टमनसः सर्वान्समभिवाञ्छितान्
tadā devarṣipitṛbhiridaṃ tīrthatrayaṃ kramāt ||
asmannāmabhirīḍyaṃ syādityuktaṃ tasya sannidhau
||23||तदा देवर्षिपितृभिरिदं तीर्थत्रयं क्रमात् ॥
अस्मन्नामभिरीड्यं स्यादित्युक्तं तस्य सन्निधौ
tasmiṃstīrthatraye ye tu snātvā vihitatarpaṇāḥ ||
ṛṇatrayavinirmuktāste yānti divamakṣayām
||24||तस्मिंस्तीर्थत्रये ये तु स्नात्वा विहिततर्पणाः ॥
ऋणत्रयविनिर्मुक्तास्ते यान्ति दिवमक्षयाम्
atha veṇāsuvarṇamukharīsaṃgamavarṇanam ||
tataḥ prāguttarakṣoṇyāṃ yojanadvayasīmani ||
prāptā suvarṇamukharī veṇānāma mahānadī
||25||अथ वेणासुवर्णमुखरीसंगमवर्णनम् ॥
ततः प्रागुत्तरक्षोण्यां योजनद्वयसीमनि ॥
प्राप्ता सुवर्णमुखरी वेणानाम महानदी
samudagrarayāghātanipātitataṭadrumā ||
kulyānirgatavāḥpūrasamāplāvitakānanā
||26||समुदग्ररयाघातनिपातिततटद्रुमा ॥
कुल्यानिर्गतवाःपूरसमाप्लावितकानना
uttuṅgapulinotsaṃgakhelatkokakulākulā ||
ambujāmodalolālimālālīlāravānvitā
||27||उत्तुङ्गपुलिनोत्संगखेलत्कोककुलाकुला ॥
अम्बुजामोदलोलालिमालालीलारवान्विता
atikramya samuttuṃgānanekāndharaṇīdharān ||
prabhūtatoyarucirā suvarṇamukharīṃ gatā
||28||अतिक्रम्य समुत्तुंगाननेकान्धरणीधरान् ॥
प्रभूततोयरुचिरा सुवर्णमुखरीं गता
nadīdvayavyatikare kṛtasnānā yathāvidhi ||
daśānāmaśvamedhānāmakhaṇḍaṃ prāpnuyuḥ phalam
||29||नदीद्वयव्यतिकरे कृतस्नाना यथाविधि ॥
दशानामश्वमेधानामखण्डं प्राप्नुयुः फलम्
saṃgatā veṇayā puṇyā suvarṇamukharī nadī ||
giridurgamamārgeṇa yayāvuttaravāhinī
||30||संगता वेणया पुण्या सुवर्णमुखरी नदी ॥
गिरिदुर्गममार्गेण ययावुत्तरवाहिनी
madhyagena mahīdhrāṇāṃ mārgeṇa viṣameṇa sā ||
gatvā vireje taṭinī yojanānāṃ catuṣṭayam
||31||मध्यगेन महीध्राणां मार्गेण विषमेण सा ॥
गत्वा विरेजे तटिनी योजनानां चतुष्टयम्
pūrvatastasya deśasya viṣaye sārdhayojane ||
udakkūle mahānadyāḥ prāgvāhinyā manohare
||32||पूर्वतस्तस्य देशस्य विषये सार्धयोजने ॥
उदक्कूले महानद्याः प्राग्वाहिन्या मनोहरे
agastyeśvara nāmāste khyātaṃ liṃgaṃ puradviṣaḥ ||
smaraṇaṃ devamartyānāṃ samastāghanivāraṇam
||33||अगस्त्येश्वर नामास्ते ख्यातं लिंगं पुरद्विषः ॥
स्मरणं देवमर्त्यानां समस्ताघनिवारणम्
tatra snātvā mahānadyāṃ ye narā niyatendriyāḥ ||
paśyanti pārvatīnāthamagastyena pratiṣṭhitam
||34||तत्र स्नात्वा महानद्यां ये नरा नियतेन्द्रियाः ॥
पश्यन्ति पार्वतीनाथमगस्त्येन प्रतिष्ठितम्
anekaiḥ pūrvajananairarjitaṃ pāpasañcayam ||
te nirasya surāvāse modante kālamakṣayam
||35||अनेकैः पूर्वजननैरर्जितं पापसञ्चयम् ॥
ते निरस्य सुरावासे मोदन्ते कालमक्षयम्
tataḥ sodaṅmukhī bhūtvā suvarṇamukharī yayau ||
yojanārdhamidaṃ deśaṃ tīrthasaṃghasamanvitā
||36||ततः सोदङ्मुखी भूत्वा सुवर्णमुखरी ययौ ॥
योजनार्धमिदं देशं तीर्थसंघसमन्विता
atha suvarṇamukharyā vyāghrapadāhvaya nadīsaṃgamaḥ ||
tasmindeśe tu hintālatālasālamanorame ||
gatā suvarṇamukharī nadī vyāghrapadāhvayā
||37||अथ सुवर्णमुखर्या व्याघ्रपदाह्वय नदीसंगमः ॥
तस्मिन्देशे तु हिन्तालतालसालमनोरमे ॥
गता सुवर्णमुखरी नदी व्याघ्रपदाह्वया
durvārabhūriduritavinivāraṇapeśalā ||
nīraṃdhatīravānīravanamaṇḍalamaṃḍitā
||38||दुर्वारभूरिदुरितविनिवारणपेशला ॥
नीरंधतीरवानीरवनमण्डलमंडिता
siddhagaṃdharvalalanā līlāgāhanaśālinī ||
tapasvikanyāniḥkṣipta balipuṣpavirājitā
||39||सिद्धगंधर्वललना लीलागाहनशालिनी ॥
तपस्विकन्यानिःक्षिप्त बलिपुष्पविराजिता
haṃsakāraṇḍavakrauñcakulakolāhalākulā ||
prākpravāhā samāgatya śailāntaragatādhvanā
||40||हंसकारण्डवक्रौञ्चकुलकोलाहलाकुला ॥
प्राक्प्रवाहा समागत्य शैलान्तरगताध्वना
saṃgame saritostatra kṛtasnānā narottamāḥ ||
samagramaśvamedhānāṃ daśānāprāpnuyuḥ phalam
||41||संगमे सरितोस्तत्र कृतस्नाना नरोत्तमाः ॥
समग्रमश्वमेधानां दशानाप्राप्नुयुः फलम्
atha śaṃkhatīrthavarṇanam ||
tatra vyāghrapadākhyāyāstaṭe lokamalāpahe ||
anaghaṃ sarvapāpaghnaṃ śaṃkhatīrthaṃ virājate
||42||अथ शंखतीर्थवर्णनम् ॥
तत्र व्याघ्रपदाख्यायास्तटे लोकमलापहे ॥
अनघं सर्वपापघ्नं शंखतीर्थं विराजते
brahmarṣiniyatāvāsaṃ suragandharvasevitam ||
darśanasnānapānādyairamitānandadāyakam
||43||ब्रह्मर्षिनियतावासं सुरगन्धर्वसेवितम् ॥
दर्शनस्नानपानाद्यैरमितानन्ददायकम्
tatrāste bhagavānīśaḥ śaṃkheśonāma phālguna ||
śaṃkhanāmnā munīṃdreṇa liṃgarūpaṃ pratiṣṭhitam
||44||तत्रास्ते भगवानीशः शंखेशोनाम फाल्गुन ॥
शंखनाम्ना मुनींद्रेण लिंगरूपं प्रतिष्ठितम्
ye tatra tīrthe susnātāḥ paśyanti vṛṣavāhanam ||
daśāśvamedhajaṃ puṇyaṃ labdhvā yāṃti surālayam
||45||ये तत्र तीर्थे सुस्नाताः पश्यन्ति वृषवाहनम् ॥
दशाश्वमेधजं पुण्यं लब्ध्वा यांति सुरालयम्
yuktā tayā vyāghrapadābhidhānayā gatvā tato yojanasaṃmitāṃ bhuvam ||
yayau munīndrairvṛṣabhācalāṃtikaṃ saṃsevyamānā śubhanirmalodakā
||46||युक्ता तया व्याघ्रपदाभिधानया गत्वा ततो योजनसंमितां भुवम् ॥
ययौ मुनीन्द्रैर्वृषभाचलांतिकं संसेव्यमाना शुभनिर्मलोदका
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīveṃkaṭācalamāhātmye'gastyatīrthādivividhatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34 ||