yajñavarāhadarśanaprāptyādivarṇanam
veṅkaṭācalamāhātmyam nāradasya sumeruśikharasthayajñavarāhadarśanam pāvane naimiṣāraṇye śaunakādyā maharṣayaḥ ||
cakrire lokarakṣārthaṃ satraṃ dvādaśavārṣikam
||1||वेङ्कटाचलमाहात्म्यम् नारदस्य सुमेरुशिखरस्थयज्ञवराहदर्शनम् पावने नैमिषारण्ये शौनकाद्या महर्षयः ॥
चक्रिरे लोकरक्षार्थं सत्रं द्वादशवार्षिकम्
tānabhyagacchatkathako vyāsaśiṣyo mahāmatiḥ ||
munirugraśravā nāma romaharṣaṇasambhavaḥ
||2||तानभ्यगच्छत्कथको व्यासशिष्यो महामतिः ॥
मुनिरुग्रश्रवा नाम रोमहर्षणसम्भवः
samyagabhyarcitastveṣāṃ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ |
kathayāmāsa taddivyaṃ purāṇaṃ skandanāmakam
||3||सम्यगभ्यर्चितस्त्वेषां सूतः पौराणिकोत्तमः ।
कथयामास तद्दिव्यं पुराणं स्कन्दनामकम्
sṛṣṭisaṃhāravaṃśānāṃ vaṃśānucaritasya ca |
kathāṃ manvantarāṇāṃ ca vistarātsa nyavedayat
||4||सृष्टिसंहारवंशानां वंशानुचरितस्य च ।
कथां मन्वन्तराणां च विस्तरात्स न्यवेदयत्
kathāstīrthaprabhāvāṇāṃ śrutvā te munipuṅgavāḥ ||
ūcire vaśinaṃ sūtaṃ kathāśravaṇakāṅkṣayā
||5||कथास्तीर्थप्रभावाणां श्रुत्वा ते मुनिपुङ्गवाः ॥
ऊचिरे वशिनं सूतं कथाश्रवणकाङ्क्षया
ṛṣaya ūcuḥ
romaharṣaṇa sarvajña purāṇārthaviśārada ||
māhātmyaṃ śrotumicchāmo girīndrāṇāṃ mahītale ||
brūhi tvaṃ no mahābhāga ke pradhānā mahīdharāḥ
||6||रोमहर्षण सर्वज्ञ पुराणार्थविशारद ॥
माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामो गिरीन्द्राणां महीतले ॥
ब्रूहि त्वं नो महाभाग के प्रधाना महीधराः
śrīsūta uvāca
etameva purā praśnamapṛcchaṃ jāhnavītaṭe ||
vyāsaṃ munivaraśreṣṭhaṃ so'bravīnme gurūttamaḥ
||7||एतमेव पुरा प्रश्नमपृच्छं जाह्नवीतटे ॥
व्यासं मुनिवरश्रेष्ठं सोऽब्रवीन्मे गुरूत्तमः
vyāsa uvāca
purā devayuge sūta nārado munisattamaḥ |
sumeruśikharaṃ gatvā nānāratnasuśobhinam
||8||पुरा देवयुगे सूत नारदो मुनिसत्तमः ।
सुमेरुशिखरं गत्वा नानारत्नसुशोभिनम्
tanmadhye vipulaṃ dīptaṃ brahmaṇo divyamālayam |
dṛṣṭvā tasyottare deśe pippaladrumamuttamam
||9||तन्मध्ये विपुलं दीप्तं ब्रह्मणो दिव्यमालयम् ।
दृष्ट्वा तस्योत्तरे देशे पिप्पलद्रुममुत्तमम्
sahasrayojanocchrāyaṃ vistīrṇaṃ dviguṇaṃ tathā |
tanmūle maṇḍapaṃ divyaṃ nānāratnasamanvitam
||10||सहस्रयोजनोच्छ्रायं विस्तीर्णं द्विगुणं तथा ।
तन्मूले मण्डपं दिव्यं नानारत्नसमन्वितम्
padmarāgamaṇistambhaiḥ sahasraiḥ samalaṃkṛtam ||
vaiḍūryamuktāmaṇibhiḥ kṛtasvastikamālikam
||11||पद्मरागमणिस्तम्भैः सहस्रैः समलंकृतम् ॥
वैडूर्यमुक्तामणिभिः कृतस्वस्तिकमालिकम्
navaratnasamākīrṇaṃ divyatoraṇaśobhitam |
mṛgapakṣibhirākīrṇaṃ navaratnamayaiḥ śubhaiḥ
||12||नवरत्नसमाकीर्णं दिव्यतोरणशोभितम् ।
मृगपक्षिभिराकीर्णं नवरत्नमयैः शुभैः
puṣparāgamahādvāraṃ saptabhūmikagopuram ||
sandīptavajrasukṛtakavāṭadvayaśobhitam ||
praviśyā'sau dadarśāntardivyamauktikamaṇḍapam ||
vaiḍūryavedikaṃ tuṅgamāruroha mahāmuniḥ
||14||पुष्परागमहाद्वारं सप्तभूमिकगोपुरम् ॥
सन्दीप्तवज्रसुकृतकवाटद्वयशोभितम् ॥
प्रविश्याऽसौ ददर्शान्तर्दिव्यमौक्तिकमण्डपम् ॥
वैडूर्यवेदिकं तुङ्गमारुरोह महामुनिः
tanmadhye tuṅgamatulaṃ vasupādavirājitam ||
dadarśa muktāsaṅkīrṇaṃ siṃhāsanaṃ mahādyuti
||15||तन्मध्ये तुङ्गमतुलं वसुपादविराजितम् ॥
ददर्श मुक्तासङ्कीर्णं सिंहासनं महाद्युति
tanmadhye puṣkaraṃ divyaṃ sahasradalaśobhitam ||
śvetaṃ candrasahasrābhaṃ karṇikākesarojjvalam
||16||तन्मध्ये पुष्करं दिव्यं सहस्रदलशोभितम् ॥
श्वेतं चन्द्रसहस्राभं कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम्
tasya madhye samāsīnaṃ pūrṇacandrāyutaprabham ||
kailāsaparvatākāraṃ sundaraṃ puruṣākṛtim
||17||तस्य मध्ये समासीनं पूर्णचन्द्रायुतप्रभम् ॥
कैलासपर्वताकारं सुन्दरं पुरुषाकृतिम्
caturbāhumudārāṃgaṃ varāhavadanaṃ śubham ||
śaṃkhacakrābhayavarānbibhrāṇaṃ puruṣottamam
||18||चतुर्बाहुमुदारांगं वराहवदनं शुभम् ॥
शंखचक्राभयवरान्बिभ्राणं पुरुषोत्तमम्
pītāmbaradharaṃ devaṃ puṃḍarīkāyatekṣaṇam ||
pūrṇeṃdusaumyavadanaṃ dhūpagaṃdhimukhāṃbujam
||19||पीताम्बरधरं देवं पुंडरीकायतेक्षणम् ॥
पूर्णेंदुसौम्यवदनं धूपगंधिमुखांबुजम्
sāmadhvaniṃ yajñamūrtiṃ sruktuṇḍaṃ sruvanāsikam ||
kṣīrasāgarasaṃkāśaṃ kirīṭojjvalitānanam
||20||सामध्वनिं यज्ञमूर्तिं स्रुक्तुण्डं स्रुवनासिकम् ॥
क्षीरसागरसंकाशं किरीटोज्ज्वलिताननम्
śrīvatsavakṣasaṃ śubhrayajñasūtravirājitam ||
kaustubhaśrīsamuddyotaṃ samunnatamahorasam
||21||श्रीवत्सवक्षसं शुभ्रयज्ञसूत्रविराजितम् ॥
कौस्तुभश्रीसमुद्द्योतं समुन्नतमहोरसम्
jāṃbūnadamayairdivyaiḥ suratnābharaṇairyutam ||
vidyunmālāparikṣiptaśaranmeghamivojjvalam
||22||जांबूनदमयैर्दिव्यैः सुरत्नाभरणैर्युतम् ॥
विद्युन्मालापरिक्षिप्तशरन्मेघमिवोज्ज्वलम्
vāmapādatalākrāṃtapādapīṭhavirājitam ||
kaṭakāṃgadakeyūrakuṇḍalojjvalitaṃ sadā
||23||वामपादतलाक्रांतपादपीठविराजितम् ॥
कटकांगदकेयूरकुण्डलोज्ज्वलितं सदा
caturmukhavasiṣṭhātrimārkaṇḍeyairmunīśvaraiḥ ||
bhṛgvādibhiranekaiśca sevyamānamaharniśam
||24||चतुर्मुखवसिष्ठात्रिमार्कण्डेयैर्मुनीश्वरैः ॥
भृग्वादिभिरनेकैश्च सेव्यमानमहर्निशम्
indrādilokapālaiśca gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ ||
sevitaṃ devadeveśaṃ praṇipatyābhigamya ca
||25||इन्द्रादिलोकपालैश्च गन्धर्वाप्सरसां गणैः ॥
सेवितं देवदेवेशं प्रणिपत्याभिगम्य च
divyairupaniṣadbhāgairabhiṣṭūya dharādharam ||
nāradaḥ paramaprītaḥ sthito devasya sannidhau
||26||दिव्यैरुपनिषद्भागैरभिष्टूय धराधरम् ॥
नारदः परमप्रीतः स्थितो देवस्य सन्निधौ
atha varāhasannidhiṃ prati dharaṇyāgamanam ||
etasminnaṃtare cābhūddivyadundubhiniḥsvanaḥ
||27||अथ वराहसन्निधिं प्रति धरण्यागमनम् ॥
एतस्मिन्नंतरे चाभूद्दिव्यदुन्दुभिनिःस्वनः
tatastamāgatā devī dharaṇī sakhisaṃyutā ||
suratnasāgarākāradivyāṃbarasamujjvalā
||28||ततस्तमागता देवी धरणी सखिसंयुता ॥
सुरत्नसागराकारदिव्यांबरसमुज्ज्वला
sumerumandarākārastanabhārāvanāmitā ||
navadūrvādalaśyāmā sarvābharaṇabhūṣitā
||29||सुमेरुमन्दराकारस्तनभारावनामिता ॥
नवदूर्वादलश्यामा सर्वाभरणभूषिता
ilayā vai piṃgalayā sakhībhyāṃ ca samanvitā ||
tatastābhyāṃ samānītaṃ puṣpāṇāṃ nicayaṃ mahī
||30||इलया वै पिंगलया सखीभ्यां च समन्विता ॥
ततस्ताभ्यां समानीतं पुष्पाणां निचयं मही
śrīmadvarāhadevasya pādamūle vikīrya ca ||
praṇamya devadeveśaṃ kṛtāñjalipuṭā sthitā
||31||श्रीमद्वराहदेवस्य पादमूले विकीर्य च ॥
प्रणम्य देवदेवेशं कृताञ्जलिपुटा स्थिता
tāṃ devīṃ śrīvarāho'pi hyāliṃgyāṃke nidhāya ca
||32||तां देवीं श्रीवराहोऽपि ह्यालिंग्यांके निधाय च
atha dharaṇivarāhasaṃvādaḥ ||
papraccha kuśalaṃ pṛthvīṃ prītipravaṇamānasaḥ
||33||अथ धरणिवराहसंवादः ॥
पप्रच्छ कुशलं पृथ्वीं प्रीतिप्रवणमानसः
śrīvarāha uvāca
tvāṃ niveśya mahīdevi śeṣaśīrṣe sukhāvahe ||
lokaṃ tvayi niveśyaiva tvatsahāyāndharādharān ||
hahāgato'smyahaṃ devi kimarthaṃ tvamihāgatā
||34||त्वां निवेश्य महीदेवि शेषशीर्षे सुखावहे ॥
लोकं त्वयि निवेश्यैव त्वत्सहायान्धराधरान् ॥
हहागतोऽस्म्यहं देवि किमर्थं त्वमिहागता
pṛthivyuvāca
māṃ samuddhṛtya pātālātsahasraphaṇaśobhite ||
ratnapīṭha ivottuṃge saratne'nantamūrdhani ||
kṛtvā māṃ susthirāṃ deva bhūdharānsaṃniveśya ca
||35||मां समुद्धृत्य पातालात्सहस्रफणशोभिते ॥
रत्नपीठ इवोत्तुंगे सरत्नेऽनन्तमूर्धनि ॥
कृत्वा मां सुस्थिरां देव भूधरान्संनिवेश्य च
maddhāraṇakṣamānpuṇyāṃstvanmayānpuruṣottama ||
teṣu mukhyānmahābāho madādhārānvadasva me
||36||मद्धारणक्षमान्पुण्यांस्त्वन्मयान्पुरुषोत्तम ॥
तेषु मुख्यान्महाबाहो मदाधारान्वदस्व मे
atha śeṣācalasyasarvaparvatātiśāyitvavarṇanam ||
śrīvarāha uvāca ||
sumerurhimavānviṃdhyo mandaro gaṃdhamādanaḥ ||
sālagrāmaścitrakūṭo mālyavānpāriyātrakaḥ
||37||अथ शेषाचलस्यसर्वपर्वतातिशायित्ववर्णनम् ॥
श्रीवराह उवाच ॥
सुमेरुर्हिमवान्विंध्यो मन्दरो गंधमादनः ॥
सालग्रामश्चित्रकूटो माल्यवान्पारियात्रकः
maheṃdro malayaḥ sahyaḥ siṃhādrirapi raivataḥ ||
meruputro'ñjano nāma śailaḥ svarṇamayo mahān
||38||महेंद्रो मलयः सह्यः सिंहाद्रिरपि रैवतः ॥
मेरुपुत्रोऽञ्जनो नाम शैलः स्वर्णमयो महान्
ete śailavarāḥ sarve tvadādhārā vasundhare ||
ye mayā devasaṃghaiśca ṛṣisaṃghaiśca sevitāḥ
||39||एते शैलवराः सर्वे त्वदाधारा वसुन्धरे ॥
ये मया देवसंघैश्च ऋषिसंघैश्च सेविताः
eteṣu pravarānvakṣye tattvataḥ śṛṇu mādhavi ||
sālagrāmaśca siṃhādriśśaileṃdro gandhamādanaḥ
||40||एतेषु प्रवरान्वक्ष्ये तत्त्वतः शृणु माधवि ॥
सालग्रामश्च सिंहाद्रिश्शैलेंद्रो गन्धमादनः
ete śailavarā devi diśaṃ haimavatīṃ śritāḥ ||
dakṣiṇasyāṃ pratītāṃstu vakṣye śailānvasundhare
||41||एते शैलवरा देवि दिशं हैमवतीं श्रिताः ॥
दक्षिणस्यां प्रतीतांस्तु वक्ष्ये शैलान्वसुन्धरे
aruṇādrirhastiśailo gṛdhrādrirghaṭikācalaḥ ||
ete śailavarāḥ sarve kṣīranadyāssamīpagāḥ
||42||अरुणाद्रिर्हस्तिशैलो गृध्राद्रिर्घटिकाचलः ॥
एते शैलवराः सर्वे क्षीरनद्यास्समीपगाः
hastiśailāduttarataḥ paṃcayojanamātrataḥ ||
suvarṇamukharīnāma nadīnāṃ pravarā nadī
||43||हस्तिशैलादुत्तरतः पंचयोजनमात्रतः ॥
सुवर्णमुखरीनाम नदीनां प्रवरा नदी
tasyā evottare tīre kamalākhyaṃ sarovaram ||
tattīre bhagavānāste śukasya varado hariḥ
||44||तस्या एवोत्तरे तीरे कमलाख्यं सरोवरम् ॥
तत्तीरे भगवानास्ते शुकस्य वरदो हरिः
balabhadreṇa saṃyuktaḥ kṛṣṇo bhaktārtināśanaḥ ||
vaikhānasairmunigaṇairnityamārādhito'malaiḥ
||45||बलभद्रेण संयुक्तः कृष्णो भक्तार्तिनाशनः ॥
वैखानसैर्मुनिगणैर्नित्यमाराधितोऽमलैः
kamalākhyasya sarasa uttare kānanottame ||
krośadvayārdhamātre tu haricaṃdanaśobhite ||
śrīveṃkaṭācalonāma vāsudevālayo mahān
||46||कमलाख्यस्य सरस उत्तरे काननोत्तमे ॥
क्रोशद्वयार्धमात्रे तु हरिचंदनशोभिते ॥
श्रीवेंकटाचलोनाम वासुदेवालयो महान्
saptayojanavistīrṇaḥ śailendro yojanocchritaḥ ||
asti svarṇamayo devi ratnasānubhṛdāyataḥ
||47||सप्तयोजनविस्तीर्णः शैलेन्द्रो योजनोच्छ्रितः ॥
अस्ति स्वर्णमयो देवि रत्नसानुभृदायतः
indrādyā daivatagaṇā vasiṣṭhādyā munīśvarāḥ ||
siddhāḥ sādhyāśca maruto dānavā daityarākṣasāḥ ||
rambhādyā apsaraḥsaṃghā vasanti niyataṃ dhare
||40||इन्द्राद्या दैवतगणा वसिष्ठाद्या मुनीश्वराः ॥
सिद्धाः साध्याश्च मरुतो दानवा दैत्यराक्षसाः ॥
रम्भाद्या अप्सरःसंघा वसन्ति नियतं धरे
tapaścaraṃti nāgāśca garuḍāḥ kinnarāstathā ||
etairadhiṣṭhitāstatra saritaḥ puṇyadarśanāḥ ||
sarāṃsi vividhānyatra saṃti divyāni mādhavi
||49||तपश्चरंति नागाश्च गरुडाः किन्नरास्तथा ॥
एतैरधिष्ठितास्तत्र सरितः पुण्यदर्शनाः ॥
सरांसि विविधान्यत्र संति दिव्यानि माधवि
atha svāmipuṣkariṇyāḥ sarvatīrthātiśāyitvavarṇanam ||
tīrthānāṃ caiva sarveṣāṃ śṛṇuṣva pravarāṇi vai
||50||अथ स्वामिपुष्करिण्याः सर्वतीर्थातिशायित्ववर्णनम् ॥
तीर्थानां चैव सर्वेषां शृणुष्व प्रवराणि वै
cakratīrthaṃ daivatīrthaṃ viyadgaṃgā tathaiva ca ||
kumāradhārikātīrthaṃ pāpanāśanameva ca ||
pāṇḍavaṃ nāma tīrthaṃ ca svāmipuṣkariṇī tathā
||51||चक्रतीर्थं दैवतीर्थं वियद्गंगा तथैव च ॥
कुमारधारिकातीर्थं पापनाशनमेव च ॥
पाण्डवं नाम तीर्थं च स्वामिपुष्करिणी तथा
saptaitāni varāṇyāhurnārāyaṇagirau śubhe ||
eteṣu pravarā devi svāmipuṣkariṇī śubhā
||52||सप्तैतानि वराण्याहुर्नारायणगिरौ शुभे ॥
एतेषु प्रवरा देवि स्वामिपुष्करिणी शुभा
asyāstu paścime tīraṃ nivasāmi tvayā saha ||
āste'syā dakṣiṇe tīraṃ śrīnivāso jagatpatiḥ
||53||अस्यास्तु पश्चिमे तीरं निवसामि त्वया सह ॥
आस्तेऽस्या दक्षिणे तीरं श्रीनिवासो जगत्पतिः
gaṃgādyaiḥ sakalaistīrthaiḥ samā sā sāgarāmbare ||
trailokye yāni tīrthāni sarāṃsi saritastathā ||
teṣāṃ svāmitvamāpannaṃ dhare svāmisarovare
||54||गंगाद्यैः सकलैस्तीर्थैः समा सा सागराम्बरे ॥
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि सरांसि सरितस्तथा ॥
तेषां स्वामित्वमापन्नं धरे स्वामिसरोवरे
svāmipuṣkariṇīṃ puṇyāṃ sevituṃ divyabhūdhare ||
vasanti sarvatīrthāni teṣāṃ saṃkhyāṃ vadāmi te
||55||स्वामिपुष्करिणीं पुण्यां सेवितुं दिव्यभूधरे ॥
वसन्ति सर्वतीर्थानि तेषां संख्यां वदामि ते
ṣaṭṣaṣṭikoṭitīrthāni puṇye'sminbhūdharottame ||
teṣu cātyaṃtamukhyāni ṣaṭ tīrthāni vasundhare
||56||षट्षष्टिकोटितीर्थानि पुण्येऽस्मिन्भूधरोत्तमे ॥
तेषु चात्यंतमुख्यानि षट् तीर्थानि वसुन्धरे
pañcānāṃ tīrtharājānāṃ tumbo garbhasamo mahān ||
garbhavāsabhayadhvaṃsī snātānāṃ bhūdharottame
||57||पञ्चानां तीर्थराजानां तुम्बो गर्भसमो महान् ॥
गर्भवासभयध्वंसी स्नातानां भूधरोत्तमे
dharaṇyuvāca
ṣaṭ tīrthāni mahābāho tvayoktāni mahīdhare ||
māhātmyaṃ vada teṣāṃ me yathākālaṃ yathāvidhi ||
phalāni teṣu snātānāṃ narāṇāṃ vada bhūdhara
||58||षट् तीर्थानि महाबाहो त्वयोक्तानि महीधरे ॥
माहात्म्यं वद तेषां मे यथाकालं यथाविधि ॥
फलानि तेषु स्नातानां नराणां वद भूधर
śrīvarāha uvāca
nārāyaṇādrimāhātmyaṃ vadāmi śṛṇu mādhavi
||59||नारायणाद्रिमाहात्म्यं वदामि शृणु माधवि
devāśca ṛṣayaścaiva yoginaḥ sanakādayaḥ ||
kṛteṃ'janādriṃ tretāyāṃ nārāyaṇagiriṃ tathā
||60||देवाश्च ऋषयश्चैव योगिनः सनकादयः ॥
कृतेंऽजनाद्रिं त्रेतायां नारायणगिरिं तथा
dvāpare siṃhaśailaṃ ca kalau śrīveṅkaṭācalam ||
pravadantīha vidvāṃsaḥ paramātmālayaṃ girim
||61||द्वापरे सिंहशैलं च कलौ श्रीवेङ्कटाचलम् ॥
प्रवदन्तीह विद्वांसः परमात्मालयं गिरिम्
yojanānāṃ sahasrānte dvīpāṃtaragato'pi vā ||
yo namedbhūdharendraṃ taddiśamuddiśya bhaktitaḥ ||
sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati
||62||योजनानां सहस्रान्ते द्वीपांतरगतोऽपि वा ॥
यो नमेद्भूधरेन्द्रं तद्दिशमुद्दिश्य भक्तितः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
tasminṣaṭtīrthamāhātmyaṃ yathākālaṃ vadāmi te
||63||तस्मिन्षट्तीर्थमाहात्म्यं यथाकालं वदामि ते
atha kumāradhārāmāhātmyam ||
śṛṇuṣvāvahitā bhadre sarvapāpapraṇāśanam ||
kubhasaṃsthe ravau māghe paurṇamāsyāṃ mahātithau
||64||अथ कुमारधारामाहात्म्यम् ॥
शृणुष्वावहिता भद्रे सर्वपापप्रणाशनम् ॥
कुभसंस्थे रवौ माघे पौर्णमास्यां महातिथौ
maghānakṣatrayuktāyāṃ bhūdharendre vasundhare ||
kumāradhārikānāma sarasī lokapāvanī
||65||मघानक्षत्रयुक्तायां भूधरेन्द्रे वसुन्धरे ॥
कुमारधारिकानाम सरसी लोकपावनी
yatrāste pārvatīsūnuḥ kārtikeyo'gnisaṃbhavaḥ ||
devasenāsamāyuktaḥ śrīnivāsārcako'male
||66||यत्रास्ते पार्वतीसूनुः कार्तिकेयोऽग्निसंभवः ॥
देवसेनासमायुक्तः श्रीनिवासार्चकोऽमले
tasyāṃ yaḥ snāti madhyāhne tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu ||
gaṃgādisarvatīrtheṣu yaḥ snāti niyamāddharaṃ ||
dvādaśābdaṃ jagaddhātri tatphalaṃ samavāpnuyāt
||67||तस्यां यः स्नाति मध्याह्ने तस्य पुण्यफलं शृणु ॥
गंगादिसर्वतीर्थेषु यः स्नाति नियमाद्धरं ॥
द्वादशाब्दं जगद्धात्रि तत्फलं समवाप्नुयात्
yo'nnaṃ dadāti tattīrthe śaktyā dakṣiṇayānvitam ||
sa tāvatphalamāpnoti snāne tūktaṃ phalaṃ yathā
||68||योऽन्नं ददाति तत्तीर्थे शक्त्या दक्षिणयान्वितम् ॥
स तावत्फलमाप्नोति स्नाने तूक्तं फलं यथा
atha tuṃbatīrthamāhātmyam ||
mānasaṃsthe savitari paurṇamāsītithau dhare ||
uttarāphālgunīyukte caturthe kāla uttame
||69||अथ तुंबतीर्थमाहात्म्यम् ॥
मानसंस्थे सवितरि पौर्णमासीतिथौ धरे ॥
उत्तराफाल्गुनीयुक्ते चतुर्थे काल उत्तमे
paṃcānāmapi tīrthānāṃ tuṃbe'tha girigahvare ||
yaḥ snāti manujo devi punargarbhe na jāyate
||70||पंचानामपि तीर्थानां तुंबेऽथ गिरिगह्वरे ॥
यः स्नाति मनुजो देवि पुनर्गर्भे न जायते
atha ākāśagaṃgāmāhātmyam ||
agnivāhasthite bhānau citrānakṣatrasaṃyute ||
pūrṇimākhye tithau puṇye prātaḥkāle tathaiva ca ||
ākāśagaṃgāsariti snāto mokṣamavāpnuyāt
||71||अथ आकाशगंगामाहात्म्यम् ॥
अग्निवाहस्थिते भानौ चित्रानक्षत्रसंयुते ॥
पूर्णिमाख्ये तिथौ पुण्ये प्रातःकाले तथैव च ॥
आकाशगंगासरिति स्नातो मोक्षमवाप्नुयात्
atha pāṇḍavatīrthamāhātmyam ||
vṛṣabhasthe ravau rādhe dvādaśyāṃ ravivāsare ||
śukle vāpyatha vā kṛṣṇe pakṣe bhaumasamanvite
||72||अथ पाण्डवतीर्थमाहात्म्यम् ॥
वृषभस्थे रवौ राधे द्वादश्यां रविवासरे ॥
शुक्ले वाप्यथ वा कृष्णे पक्षे भौमसमन्विते
śukle vāpyathavā kṛṣṇe bhānuvāreṇa saṃyute ||
puṣyanakṣatrasaṃyukta hastarkṣeṇa yute'pi vā
||73||शुक्ले वाप्यथवा कृष्णे भानुवारेण संयुते ॥
पुष्यनक्षत्रसंयुक्त हस्तर्क्षेण युतेऽपि वा
tīrthe pāṃḍavanāmnyatra saṃgave snāti yo naraḥ ||
neha duḥkhamavāpnoti paratra sukhamaśnute
||74||तीर्थे पांडवनाम्न्यत्र संगवे स्नाति यो नरः ॥
नेह दुःखमवाप्नोति परत्र सुखमश्नुते
atha pāpanāśanatīrthamāhātmyam ||
śukle pakṣe'tha vā kṛṣṇe yārkavāreṇa saptamī ||
puṣyanakṣatrasaṃyuktā hastarkṣeṇa yutāpi vā
||75||अथ पापनाशनतीर्थमाहात्म्यम् ॥
शुक्ले पक्षेऽथ वा कृष्णे यार्कवारेण सप्तमी ॥
पुष्यनक्षत्रसंयुक्ता हस्तर्क्षेण युतापि वा
tasyāṃ tithau mahābhāge pāpanāśanasaṃjñake ||
tīrthe yaḥ snāti niyamādbhūdharendrasya mastake
||76||तस्यां तिथौ महाभागे पापनाशनसंज्ञके ॥
तीर्थे यः स्नाति नियमाद्भूधरेन्द्रस्य मस्तके
koṭijanmārjitaiḥ pāpairmucyate sa narottamaḥ
||77||कोटिजन्मार्जितैः पापैर्मुच्यते स नरोत्तमः
atha devatīrthamāhātmyam ||
śṛṇu devi paraṃ guhyamanantākhye mahāgirau ||
maddivyālayavāyavye śikhare girigahvare ||
devatīrthamiti khyātaṃ taṭākamatiśobhanam
||78||अथ देवतीर्थमाहात्म्यम् ॥
शृणु देवि परं गुह्यमनन्ताख्ये महागिरौ ॥
मद्दिव्यालयवायव्ये शिखरे गिरिगह्वरे ॥
देवतीर्थमिति ख्यातं तटाकमतिशोभनम्
tasminpuṇyatame devi snānakālaṃ vadāmi te
||79||तस्मिन्पुण्यतमे देवि स्नानकालं वदामि ते
gurupuṣye vyatīpāte somaśravaṇake tathā ||
dineṣveteṣu yaḥ snāti tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
||80||गुरुपुष्ये व्यतीपाते सोमश्रवणके तथा ॥
दिनेष्वेतेषु यः स्नाति तस्य पुण्यफलं शृणु
yāni kānīha pāpāni jñānājñānakṛtāni ca ||
tāni sarvāṇi naśyaṃti devatīrthe'tipāvane
||81||यानि कानीह पापानि ज्ञानाज्ञानकृतानि च ॥
तानि सर्वाणि नश्यंति देवतीर्थेऽतिपावने
puṇyānyapi ca vardhaṃte devatīrthanimajjanāta ||
dīrghamāyuravāpnoti putrapautrasamanvitaḥ ||
ante svargaṃ samāsādya candraloke mahīyate
||82||पुण्यान्यपि च वर्धंते देवतीर्थनिमज्जनात ॥
दीर्घमायुरवाप्नोति पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥
अन्ते स्वर्गं समासाद्य चन्द्रलोके महीयते
taddineṣvannado devi yāvajjīvānnado bhavet ||
atiguhyatamaṃ devi proktaṃ tubhyaṃ vasundhare
||83||तद्दिनेष्वन्नदो देवि यावज्जीवान्नदो भवेत् ॥
अतिगुह्यतमं देवि प्रोक्तं तुभ्यं वसुन्धरे
vyāsa uvāca
śrutvātha pṛthivī devī prītipravaṇamānasā ||
iṣṭābhirvāgbhiratulaṃ tuṣṭāva dharaṇīdharam
||84||श्रुत्वाथ पृथिवी देवी प्रीतिप्रवणमानसा ॥
इष्टाभिर्वाग्भिरतुलं तुष्टाव धरणीधरम्
atha dharaṇīkṛta varāhastutiḥ ||
dharaṇyuvāca ||
namaste devadeveśa varāhavadanācyuta ||
kṣīrasāgarasaṃkāśa vajraśṛṃga mahābhuja
||85||अथ धरणीकृत वराहस्तुतिः ॥
धरण्युवाच ॥
नमस्ते देवदेवेश वराहवदनाच्युत ॥
क्षीरसागरसंकाश वज्रशृंग महाभुज
uddhṛtāsmi tvayā deva kalpādau sāgarāṃbhasaḥ ||
sahasrabāhunā viṣṇo dhārayāmi jagantyaham
||86||उद्धृतास्मि त्वया देव कल्पादौ सागरांभसः ॥
सहस्रबाहुना विष्णो धारयामि जगन्त्यहम्
anekadivyābharaṇayajñasūtravirājita ||
aruṇāruṇāṃbaradhara divyaratnavibhūṣita
||87||अनेकदिव्याभरणयज्ञसूत्रविराजित ॥
अरुणारुणांबरधर दिव्यरत्नविभूषित
udyadbhānupratīkāśapādapadma namonamaḥ ||
bālacaṃdrābhadaṃṣṭrāgramahābalaparākrama
||88||उद्यद्भानुप्रतीकाशपादपद्म नमोनमः ॥
बालचंद्राभदंष्ट्राग्रमहाबलपराक्रम
divyacandanaliptāṃga taptakāṃcanakuṇḍala ||
indranīlamaṇidyotihemāṃgadavibhūṣita
||89||दिव्यचन्दनलिप्तांग तप्तकांचनकुण्डल ॥
इन्द्रनीलमणिद्योतिहेमांगदविभूषित
vajradaṃṣṭrāgranirbhinnahiṇayākṣa mahābala ||
puṇḍarīkābhirāmākṣa sāmasvanamanohara
||90||वज्रदंष्ट्राग्रनिर्भिन्नहिणयाक्ष महाबल ॥
पुण्डरीकाभिरामाक्ष सामस्वनमनोहर
śrutisīmantabhūṣātmansarvātmaścāruvikrama ||
caturānanaśaṃbhubhyāṃ vanditā''yatalocana
||91||श्रुतिसीमन्तभूषात्मन्सर्वात्मश्चारुविक्रम ॥
चतुराननशंभुभ्यां वन्दिताऽऽयतलोचन
sarvavidyāmayākāra śabdātīta namo namaḥ ||
ānaṃdavigrahā'nanta kālakāla namonamaḥ
||92||सर्वविद्यामयाकार शब्दातीत नमो नमः ॥
आनंदविग्रहाऽनन्त कालकाल नमोनमः
iti stutvā'calā devī vavande pādayorvibhum ||
vandamānā samudvīkṣya devaḥ phullavilocanaḥ
||93||इति स्तुत्वाऽचला देवी ववन्दे पादयोर्विभुम् ॥
वन्दमाना समुद्वीक्ष्य देवः फुल्लविलोचनः
uddhṛtya dharaṇīṃ devīmāliliṃge'tha bāhubhiḥ ||
āghrāya dharaṇīvaktraṃ vāmāṃke sanniveśya ca
||94||उद्धृत्य धरणीं देवीमालिलिंगेऽथ बाहुभिः ॥
आघ्राय धरणीवक्त्रं वामांके सन्निवेश्य च
atha varāhasya bhagavato dharaṇyā sākaṃ śeṣācalāgamanam ||
āruhya garuḍeśānaṃ jagāma vṛṣabhācalam ||
munīṃdrairnāradādyaiśca stūyamāno mahīpatiḥ
||95||अथ वराहस्य भगवतो धरण्या साकं शेषाचलागमनम् ॥
आरुह्य गरुडेशानं जगाम वृषभाचलम् ॥
मुनींद्रैर्नारदाद्यैश्च स्तूयमानो महीपतिः
svāmipuṣkariṇītīre paścime lokapūjite ||
āste varāhavadano munīndraistatra pūjitaḥ ||
vaikhānasairmahābhāgairbrahmatulyairmahātmabhiḥ
||96||स्वामिपुष्करिणीतीरे पश्चिमे लोकपूजिते ॥
आस्ते वराहवदनो मुनीन्द्रैस्तत्र पूजितः ॥
वैखानसैर्महाभागैर्ब्रह्मतुल्यैर्महात्मभिः
atha veṃkaṭācalamāhātmyaśravaṇāvasaraḥ ||
vyāsa uvāca ||
taṃ dṛṣṭvā nāradaḥ sūta munīnāmuktavānpurā ||
tadetadahamaśrauṣaṃ tatra vai munisaṃsadi
||97||अथ वेंकटाचलमाहात्म्यश्रवणावसरः ॥
व्यास उवाच ॥
तं दृष्ट्वा नारदः सूत मुनीनामुक्तवान्पुरा ॥
तदेतदहमश्रौषं तत्र वै मुनिसंसदि
yatpṛṣṭo'haṃ tvayā sūta māhātmyaṃ dharaṇībhṛtām ||
mayā tūktaṃ yathāvaddhi nāradācca purā śrutam
||98||यत्पृष्टोऽहं त्वया सूत माहात्म्यं धरणीभृताम् ॥
मया तूक्तं यथावद्धि नारदाच्च पुरा श्रुतम्
athādhyāyaphalaśrutiḥ ||
ya idaṃ dharmasaṃvādamāvayoḥ sūta pāvanam ||
paṭhedvā devapurato brāhmaṇānāṃ purastathā
||99||अथाध्यायफलश्रुतिः ॥
य इदं धर्मसंवादमावयोः सूत पावनम् ॥
पठेद्वा देवपुरतो ब्राह्मणानां पुरस्तथा
sarveṣāmapi varṇānāṃ śṛṇvatāṃ bhaktipūrvakam ||
sa pratiṣṭhāmavāpnoti putrapautraiḥ samanvitaḥ
||100||सर्वेषामपि वर्णानां शृण्वतां भक्तिपूर्वकम् ॥
स प्रतिष्ठामवाप्नोति पुत्रपौत्रैः समन्वितः
śṛṇvatāmapi sarveṣāṃ yadiṣṭaṃ tadbhaviṣyati
||101||शृण्वतामपि सर्वेषां यदिष्टं तद्भविष्यति
sūta uvāca
iti me bhagavānvyāsaḥ provāca munisevitaḥ ||
yathāśrutaṃ mayā pūrvaṃ kṛṣṇadvaipāyanādguroḥ
||102||इति मे भगवान्व्यासः प्रोवाच मुनिसेवितः ॥
यथाश्रुतं मया पूर्वं कृष्णद्वैपायनाद्गुरोः
tattathā sarvamevātra mayāpyuktaṃ munīśvarāḥ ||
śrutvā sūtavacastvitthaṃ te prītamanaso'bhavan
||103||तत्तथा सर्वमेवात्र मयाप्युक्तं मुनीश्वराः ॥
श्रुत्वा सूतवचस्त्वित्थं ते प्रीतमनसोऽभवन्
ṛṣaya ūcuḥ
sūta tvayoktaṃ bhuvi parvateṣu puṇyeṣu puṇyasya mahīdharasya ||
māhātmyamasmākamahīndranāmnaḥ pāpāpahaṃ mokṣaphalapradāyakam
||104||सूत त्वयोक्तं भुवि पर्वतेषु पुण्येषु पुण्यस्य महीधरस्य ॥
माहात्म्यमस्माकमहीन्द्रनाम्नः पापापहं मोक्षफलप्रदायकम्
tato vṛṣādriṃ saṃprāpya varāho dharaṇīyutaḥ ||
kimuktavāndharaṇyai sa tanno brūhi mahāmate
||105||ततो वृषाद्रिं संप्राप्य वराहो धरणीयुतः ॥
किमुक्तवान्धरण्यै स तन्नो ब्रूहि महामते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīveṃkaṭācalamāhātmye dharaṇīvarāhasaṃvāde nāradasya sumeruśikharastha yajñavarāhadarśanaprāptyādivarṇanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||