suvarṇamukharyāvirbhāvavarṇanam
atha nadyutpādanāyāgastvaṃ prati aśarīryuktiḥ ||
bharadvāja uvāca ||
sa kadācinmunivaraḥ kṛtapaurvāhnikakriyaḥ ||
viveśa devatāgāraṃ samārādhayituṃ śivam
||1||अथ नद्युत्पादनायागस्त्वं प्रति अशरीर्युक्तिः ॥
भरद्वाज उवाच ॥
स कदाचिन्मुनिवरः कृतपौर्वाह्निकक्रियः ॥
विवेश देवतागारं समाराधयितुं शिवम्
adṛśyarūpā vāgdevī tatrāśrāvi mahātmanā ||
tenādbhutopapannena vyaktavarṇasamujjvalā
||2||अदृश्यरूपा वाग्देवी तत्राश्रावि महात्मना ॥
तेनाद्भुतोपपन्नेन व्यक्तवर्णसमुज्ज्वला
ākāśavāṇyuvācainamagastyaṃ japatāṃ varam ||
nadīhīno hyayaṃ deśaḥ prasiddho'pi na śobhate
||3||आकाशवाण्युवाचैनमगस्त्यं जपतां वरम् ॥
नदीहीनो ह्ययं देशः प्रसिद्धोऽपि न शोभते
jñānavijñānavimukhaḥ sākāra iva bhūsuraḥ ||
dīkṣeva dakṣiṇāhīnā jyotsnāhīneva śarvarī
||4||ज्ञानविज्ञानविमुखः साकार इव भूसुरः ॥
दीक्षेव दक्षिणाहीना ज्योत्स्नाहीनेव शर्वरी
na vibhāti nadīhīnā pṛthvīyaṃ bhūsurottama ||
pravartaya nadīṃ kāñcillokānāṃ hitakāmyayā
||5||न विभाति नदीहीना पृथ्वीयं भूसुरोत्तम ॥
प्रवर्तय नदीं काञ्चिल्लोकानां हितकाम्यया
agādhaduritodbhūtabhītimocanaśālinīm ||
hitametatsuraughānāmetanmunivarārthitam
||6||अगाधदुरितोद्भूतभीतिमोचनशालिनीम् ॥
हितमेतत्सुरौघानामेतन्मुनिवरार्थितम्
bhadrametanmanuṣyāṇāmetadācara suvrata ||
devānāmṛṣivaryāṇāṃ bhūjanānāṃ hitāvahām
||7||भद्रमेतन्मनुष्याणामेतदाचर सुव्रत ॥
देवानामृषिवर्याणां भूजनानां हितावहाम्
pāpapaṃkapraśamanīṃ pravartaya mahānadīm
||8||पापपंकप्रशमनीं प्रवर्तय महानदीम्
śrībharadvāja uvāca
tadākarṇya vaco vipraḥ kṣaṇaṃ cintāparāyaṇaḥ ||
samāpya devatāpūjāṃ bahirvedyāmupāviśat
||9||तदाकर्ण्य वचो विप्रः क्षणं चिन्तापरायणः ॥
समाप्य देवतापूजां बहिर्वेद्यामुपाविशत्
ānāyayāmāsa tadā tadāśramagatānmunīn ||
teṣāmakathayaccāsau divyavāṇīritaṃ vacaḥ
||10||आनाययामास तदा तदाश्रमगतान्मुनीन् ॥
तेषामकथयच्चासौ दिव्यवाणीरितं वचः
tadadbhutamupaśrutya munayo hṛṣṭamānasāḥ
||11||तदद्भुतमुपश्रुत्य मुनयो हृष्टमानसाः
abhivandya muniśreṣṭhaṃ maitrāvaruṇimabruvan
||12||अभिवन्द्य मुनिश्रेष्ठं मैत्रावरुणिमब्रुवन्
atha suvarṇamukharyutpādanāyāgastyaṃ prati maharṣiprārthanā ||
munaya ūcuḥ ||
āścaryāṇāṃ mahāścaryaṃ maṃgalānāṃ ca maṃgalam ||
tavaiva śobhate divyaṃ tvaccaritraṃ kṛpānidhe
||13||अथ सुवर्णमुखर्युत्पादनायागस्त्यं प्रति महर्षिप्रार्थना ॥
मुनय ऊचुः ॥
आश्चर्याणां महाश्चर्यं मंगलानां च मंगलम् ॥
तवैव शोभते दिव्यं त्वच्चरित्रं कृपानिधे
tava huṃkāramātreṇa bhraṣṭo devādhirājyataḥ ||
nahuṣaḥ kīṭatāṃ prāpa tataścitraṃ na vidyate
||14||तव हुंकारमात्रेण भ्रष्टो देवाधिराज्यतः ॥
नहुषः कीटतां प्राप ततश्चित्रं न विद्यते
samāvṛtadharācakraḥ kallolātāḍitāmbaraḥ ||
kiṃ nvato vidyate citraṃ yadabdhiśculakīkṛtaḥ
||15||समावृतधराचक्रः कल्लोलाताडिताम्बरः ॥
किं न्वतो विद्यते चित्रं यदब्धिश्चुलकीकृतः
sūryamārganirodhārthaṃ pravṛtto vindhyabhūdharaḥ ||
tvayā praśāṃtiṃ gamitaḥ kiṃ nvato vidyate param
||16||सूर्यमार्गनिरोधार्थं प्रवृत्तो विन्ध्यभूधरः ॥
त्वया प्रशांतिं गमितः किं न्वतो विद्यते परम्
tavādbhutāni karmāṇi kaḥ stotuṃ prabhavedbhuvi ||
manmahābhāgyayogāttvaṃ prāpto'sīti śarīritām
||17||तवाद्भुतानि कर्माणि कः स्तोतुं प्रभवेद्भुवि ॥
मन्महाभाग्ययोगात्त्वं प्राप्तोऽसीति शरीरिताम्
vayaṃ kṛtārthāḥ saṃjātāstrailokye yanmahāmune ||
nivasāmo'tra bhavatā sanāthā hyāśramasthale
||18||वयं कृतार्थाः संजातास्त्रैलोक्ये यन्महामुने ॥
निवसामोऽत्र भवता सनाथा ह्याश्रमस्थले
varṇyo hi yāmyato dūre viṣayo'yaṃ dvijottama ||
samastavastupūrṇopi nadīhīno na rājate
||19||वर्ण्यो हि याम्यतो दूरे विषयोऽयं द्विजोत्तम ॥
समस्तवस्तुपूर्णोपि नदीहीनो न राजते
kimalabdhanadīsnānenā'munā hatajanmanā ||
anadīke janapade vāsādajananaṃ varam
||20||किमलब्धनदीस्नानेनाऽमुना हतजन्मना ॥
अनदीके जनपदे वासादजननं वरम्
paripākastu bhāgyānāmasmākaṃ samupasthitaḥ ||
yadādiṣṭosi vibudhaiḥ pravartaya mahānadīm
||21||परिपाकस्तु भाग्यानामस्माकं समुपस्थितः ॥
यदादिष्टोसि विबुधैः प्रवर्तय महानदीम्
pravartitāyāṃ deśesminmahānadyāṃ tavānagha ||
kadā nu khalu yāsyāmaḥ kṛtasnānā kṛtārthatām
||22||प्रवर्तितायां देशेस्मिन्महानद्यां तवानघ ॥
कदा नु खलु यास्यामः कृतस्नाना कृतार्थताम्
kiṃ vitarkeṇa bahunā prayatnaḥ kriyatāṃ dhuvam ||
samānetuṃ jagadvandyāṃ śaraṇyāṃ sariduttamām
||23||किं वितर्केण बहुना प्रयत्नः क्रियतां धुवम् ॥
समानेतुं जगद्वन्द्यां शरण्यां सरिदुत्तमाम्
śrībharadvāja uvāca
sa teṣāṃ vacanaṃ hṛdyaṃ mānayitvā mahādvijaḥ ||
samāneṣyāmi saritamiti cakre viniścayam
||24||स तेषां वचनं हृद्यं मानयित्वा महाद्विजः ॥
समानेष्यामि सरितमिति चक्रे विनिश्चयम्
atha suvarṇamukharyāvirbhāvāyāgastyakṛtatapaḥprakāraḥ ||
munīśvarairanujñātastānabhyarcya surānapi ||
viśeṣapūjāṃ vidhivadvidhāya puravidviṣaḥ
||25||अथ सुवर्णमुखर्याविर्भावायागस्त्यकृततपःप्रकारः ॥
मुनीश्वरैरनुज्ञातस्तानभ्यर्च्य सुरानपि ॥
विशेषपूजां विधिवद्विधाय पुरविद्विषः
aṃgīkṛtya vrataṃ gāḍhaṃ bahulakleśaduḥsaham ||
ananyasulabhaṃ yatnātsa cakāra mahattapaḥ
||26||अंगीकृत्य व्रतं गाढं बहुलक्लेशदुःसहम् ॥
अनन्यसुलभं यत्नात्स चकार महत्तपः
ghoreṣu gharmadivaseṣvantarastho havirbhujām ||
caturṇāṃ savitṛnyastadṛṣṭirnāpayayau klamam
||27||घोरेषु घर्मदिवसेष्वन्तरस्थो हविर्भुजाम् ॥
चतुर्णां सवितृन्यस्तदृष्टिर्नापययौ क्लमम्
vārṣikeṣu dineṣūgravāyusampātaduḥsahaiḥ ||
āsāraistāḍyamāno'pi nodvegamagamaddhṛdi
||28||वार्षिकेषु दिनेषूग्रवायुसम्पातदुःसहैः ॥
आसारैस्ताड्यमानोऽपि नोद्वेगमगमद्धृदि
hemante samaye tiṣṭhankaṇṭhadaghneṣu vāriṣu ||
japadhyānaparo bhūtvā na kiñcidvikṛtiṃ yayau
||29||हेमन्ते समये तिष्ठन्कण्ठदघ्नेषु वारिषु ॥
जपध्यानपरो भूत्वा न किञ्चिद्विकृतिं ययौ
tataḥ samīhitārthasya vilambamavalokya saḥ ||
punargāḍhatarāṃ niṣṭhāṃ prapede lokabhīṣaṇām
||30||ततः समीहितार्थस्य विलम्बमवलोक्य सः ॥
पुनर्गाढतरां निष्ठां प्रपेदे लोकभीषणाम्
nigṛhya mānasīṃ vṛttiṃ nirāhāro jitendriyaḥ ||
avijñātabahirvṛttistasthau pāṣāṇavattadā
||31||निगृह्य मानसीं वृत्तिं निराहारो जितेन्द्रियः ॥
अविज्ञातबहिर्वृत्तिस्तस्थौ पाषाणवत्तदा
evaṃ tapasyatastasya sarvāṅgeṣu hutāśanaḥ ||
abhraṃliho jvalajjyotirniścakrāma bhayaṅkaraḥ
||32||एवं तपस्यतस्तस्य सर्वाङ्गेषु हुताशनः ॥
अभ्रंलिहो ज्वलज्ज्योतिर्निश्चक्राम भयङ्करः
tato'dbhutaśikhājālairāvṛtāḥ sarvato diśaḥ ||
samudagrabhayodvignā janaughāḥ paricukruśuḥ
||33||ततोऽद्भुतशिखाजालैरावृताः सर्वतो दिशः ॥
समुदग्रभयोद्विग्ना जनौघाः परिचुक्रुशुः
tadā tathāvidhaṃ ghoraṃ jagatsaṃkṣobhamāgatam ||
devā vijñāpayāmāsurnamaskṛtyābjajanmane
||34||तदा तथाविधं घोरं जगत्संक्षोभमागतम् ॥
देवा विज्ञापयामासुर्नमस्कृत्याब्जजन्मने
athāgastyāśramaṃ prati caturmukhāgamanam ||
tānāśvāsya tato brahmā siddhagandharvasevitaḥ ||
prādurāsītkumbhabhuvaḥ purobhāge tapasyataḥ
||35||अथागस्त्याश्रमं प्रति चतुर्मुखागमनम् ॥
तानाश्वास्य ततो ब्रह्मा सिद्धगन्धर्वसेवितः ॥
प्रादुरासीत्कुम्भभुवः पुरोभागे तपस्यतः
tamāgataṃ samālokya brahmāṇaṃ paramaṃ dvijaḥ ||
praṇamya vividhaiḥ stotraistoṣayāmāsa tanmanāḥ
||36||तमागतं समालोक्य ब्रह्माणं परमं द्विजः ॥
प्रणम्य विविधैः स्तोत्रैस्तोषयामास तन्मनाः
tatastaṃ vinayānamramagastyaṃ vīkṣya padmabhūḥ ||
prasādasumukho bhūtvā pūtāṃ giramupādade
||37||ततस्तं विनयानम्रमगस्त्यं वीक्ष्य पद्मभूः ॥
प्रसादसुमुखो भूत्वा पूतां गिरमुपाददे
brahmovāca
parituṣṭo'smi tapasā duścareṇa tavānagha ||
vṛṇīṣva yadyadiṣṭaṃ te tattaddāsyāmi suvrata
||38||परितुष्टोऽस्मि तपसा दुश्चरेण तवानघ ॥
वृणीष्व यद्यदिष्टं ते तत्तद्दास्यामि सुव्रत
agastya uvāca
tava prasādātsakalamupapannaṃ mama prabho ||
saṃprayacchasi cetkāmaṃ yāce niḥśaṃkayā dhiyā
||39||तव प्रसादात्सकलमुपपन्नं मम प्रभो ॥
संप्रयच्छसि चेत्कामं याचे निःशंकया धिया
nadīhīnamimaṃ deśaṃ dṛṣṭvā khidyati me manaḥ ||
arthāvavodharahitaṃ śrutipāṭhamivādhikam
||40||नदीहीनमिमं देशं दृष्ट्वा खिद्यति मे मनः ॥
अर्थाववोधरहितं श्रुतिपाठमिवाधिकम्
urvīṃ pāvayituṃ dakṣāṃ rakṣituṃ ca mahānadīm ||
prasādaṃ kuru deveśa mameṣṭamidameva hi
||41||उर्वीं पावयितुं दक्षां रक्षितुं च महानदीम् ॥
प्रसादं कुरु देवेश ममेष्टमिदमेव हि
athāgastyaprārthanayā gaṅgāṃ prati caturmukhacodanā ||
śrībharadvāja uvāca ||
agastyasya vacaḥ śrutvā bhūyādevamiti bruvan ||
sasmāra manasā brahmā suravartmāśrayāṃ nadīm
||42||अथागस्त्यप्रार्थनया गङ्गां प्रति चतुर्मुखचोदना ॥
श्रीभरद्वाज उवाच ॥
अगस्त्यस्य वचः श्रुत्वा भूयादेवमिति ब्रुवन् ॥
सस्मार मनसा ब्रह्मा सुरवर्त्माश्रयां नदीम्
athopetya viyadgaṃgā purastātparameṣṭhinaḥ ||
atiṣṭhanmukuṭanyastapraśastāñjalibhāsurā
||43||अथोपेत्य वियद्गंगा पुरस्तात्परमेष्ठिनः ॥
अतिष्ठन्मुकुटन्यस्तप्रशस्ताञ्जलिभासुरा
svaśāsanātsamāyātāṃ vinayānatamastakām ||
tāṃ sarvajagatāṃ dhātrīmidaṃ vacanamabravīt
||44||स्वशासनात्समायातां विनयानतमस्तकाम् ॥
तां सर्वजगतां धात्रीमिदं वचनमब्रवीत्
brahmovāca
gaṃge mayānuśāsyāsi kārye lokopakārake ||
tavāpi lokarakṣāyāṃ mameva niyatā sthitiḥ
||45||गंगे मयानुशास्यासि कार्ये लोकोपकारके ॥
तवापि लोकरक्षायां ममेव नियता स्थितिः
deśe nadīvihīne'tra pravartayitumāpagām ||
hitārthaṃ sarvalokānāṃ kumbhajanmā samīhate
||46||देशे नदीविहीनेऽत्र प्रवर्तयितुमापगाम् ॥
हितार्थं सर्वलोकानां कुम्भजन्मा समीहते
tasmāttvamavatīryorvīṃ svāṃśenaikena bhūjanān ||
punīhi gaccha vasudhāmetaddarśitavartmanā
||47||तस्मात्त्वमवतीर्योर्वीं स्वांशेनैकेन भूजनान् ॥
पुनीहि गच्छ वसुधामेतद्दर्शितवर्त्मना
bhūloke saṃpravṛtte tu pravāhe siddhikāṃkṣiṇaḥ ||
seviṣyante suravarā munivaryāśca saṃtatam
||48||भूलोके संप्रवृत्ते तु प्रवाहे सिद्धिकांक्षिणः ॥
सेविष्यन्ते सुरवरा मुनिवर्याश्च संततम्
nadīṣūttamatāṃ yāhi trāhi tvatsaṃśrayāñjanān ||
kuru priyamagastyasya gaccha bhadre yathāsukham
||49||नदीषूत्तमतां याहि त्राहि त्वत्संश्रयाञ्जनान् ॥
कुरु प्रियमगस्त्यस्य गच्छ भद्रे यथासुखम्
bharadvāja uvāca
ityuktvāntardadhe brahmā tayā nadyā ca tena ca ||
praṇāmapūjanastotrairviśeṣairabhinanditaḥ
||50||इत्युक्त्वान्तर्दधे ब्रह्मा तया नद्या च तेन च ॥
प्रणामपूजनस्तोत्रैर्विशेषैरभिनन्दितः
athāgastyasamīpe svāṃśatvena gaṃgākṛtanadyutpattyabhyupagamaḥ ||
atha gaṃgā munipateḥ purastātsvāṃśasaṃbhavām ||
divyatejomayīṃ mūrtiṃ darśayitvā vaco'bravīt
||51||अथागस्त्यसमीपे स्वांशत्वेन गंगाकृतनद्युत्पत्त्यभ्युपगमः ॥
अथ गंगा मुनिपतेः पुरस्तात्स्वांशसंभवाम् ॥
दिव्यतेजोमयीं मूर्तिं दर्शयित्वा वचोऽब्रवीत्
gaṃgovāca
madīyāṃśo'yamavanīṃ saṃprāpya munivallabha ||
pūrayiṣyati te'bhīṣṭaṃ nadīrūpaṃ samāśritaḥ
||52||मदीयांशोऽयमवनीं संप्राप्य मुनिवल्लभ ॥
पूरयिष्यति तेऽभीष्टं नदीरूपं समाश्रितः
bharadvāja uvāca
ityuktvā siddhavāhinyāṃ gatāyāṃ tatprayuktayā ||
gantavyaṃ vartmanā kenetyukto muniruvāca tām
||53||इत्युक्त्वा सिद्धवाहिन्यां गतायां तत्प्रयुक्तया ॥
गन्तव्यं वर्त्मना केनेत्युक्तो मुनिरुवाच ताम्
agastya uvāca
gacchanpurastātkalyāṇi tvadīyagamanocitam ||
ahaṃ pradarśayiṣyāmi mārgaṃ tvaṃ māmanuvraja
||54||गच्छन्पुरस्तात्कल्याणि त्वदीयगमनोचितम् ॥
अहं प्रदर्शयिष्यामि मार्गं त्वं मामनुव्रज
ityuktā muninā tena saṃprahṛṣṭā tavānagha ||
yadiṣṭaṃ tatkariṣye'hamiti provāca sā śubhā
||55||इत्युक्ता मुनिना तेन संप्रहृष्टा तवानघ ॥
यदिष्टं तत्करिष्येऽहमिति प्रोवाच सा शुभा
atha muniravatārya tāṃ nagendrāddhṛtataṭinītanumabhrasaṃgiśṛṅgāt ||
muditataramanā yayau purastāttadabhimatāṃ padavīṃ pradarśayansaḥ
||56||अथ मुनिरवतार्य तां नगेन्द्राद्धृततटिनीतनुमभ्रसंगिशृङ्गात् ॥
मुदिततरमना ययौ पुरस्तात्तदभिमतां पदवीं प्रदर्शयन्सः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīveṃkaṭācalamāhātmye śrīsuvarṇamukharīmāhātmyapraśaṃsāyāṃ suvarṇamukharyāvirbhāvavarṇanaṃnāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ || 32 ||