manuvaṃśavarṇanam
sūta uvāca
pūrvatastu manorjajñe ikṣvākurghrāṇatassutaḥ |
tasya putraśataṃ tvāsīdikṣvākorbhūridakṣiṇam
||1||पूर्वतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणतस्सुतः ।
तस्य पुत्रशतं त्वासीदिक्ष्वाकोर्भूरिदक्षिणम्
teṣāṃ purastādabhavannāryyāvarte nṛpā dvijāḥ |
teṣāṃ vikukṣirjyeṣṭhastu so'yodhyāyāṃ nṛpo'bhavat
||2||तेषां पुरस्तादभवन्नार्य्यावर्ते नृपा द्विजाः ।
तेषां विकुक्षिर्ज्येष्ठस्तु सोऽयोध्यायां नृपोऽभवत्
tatkarma śṛṇu tatprītyā yajjātaṃ vaṃśato vidheḥ|
śrāddhakarmmaṇi coddiṣṭo hyakṛte śrāddhakarmaṇi
||3||तत्कर्म शृणु तत्प्रीत्या यज्जातं वंशतो विधेः।
श्राद्धकर्म्मणि चोद्दिष्टो ह्यकृते श्राद्धकर्मणि
bhakṣayitvā śaśaṃ śīghraṃ śaśādatvamato gataḥ |
ikṣvākuṇā parityaktaśśaśādo vanamāviśata
||4||भक्षयित्वा शशं शीघ्रं शशादत्वमतो गतः ।
इक्ष्वाकुणा परित्यक्तश्शशादो वनमाविशत
ikṣvākau saṃsthite rājā vasiṣṭhavacanādabhūt |
śakunipramukhāstasya putrāḥ pañcadaśa smṛtāḥ
||5||इक्ष्वाकौ संस्थिते राजा वसिष्ठवचनादभूत् ।
शकुनिप्रमुखास्तस्य पुत्राः पञ्चदश स्मृताः
uttarāpathadeśasya rakṣitāro mahīkṣitaḥ |
ayodhasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryyavān
||6||उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महीक्षितः ।
अयोधस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्य्यवान्
arinābhaḥ kakutsthasya pṛthuretasya vai sutaḥ |
viṣṭarāśvaḥ pṛthoḥ putrastasmādiṃdraḥ prajāpatiḥ
||7||अरिनाभः ककुत्स्थस्य पृथुरेतस्य वै सुतः ।
विष्टराश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादिंद्रः प्रजापतिः
iṃdrasya yuvanāśvastu śrāvastasya prajāpatiḥ |
jajñe śrāvastakaḥ prājñaḥ śrāvastī yena nirmitā |
śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahāyaśāḥ
||8||इंद्रस्य युवनाश्वस्तु श्रावस्तस्य प्रजापतिः ।
जज्ञे श्रावस्तकः प्राज्ञः श्रावस्ती येन निर्मिता ।
श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महायशाः
yuvanāśvassutastasya kuvalāśvaśca tatsutaḥ |
sa hi dhuṃdhuvadhādbhūto dhuṃdhumāro nṛpottamaḥ
||9||युवनाश्वस्सुतस्तस्य कुवलाश्वश्च तत्सुतः ।
स हि धुंधुवधाद्भूतो धुंधुमारो नृपोत्तमः
kuvalāśvasya putrāṇāṃ śatamuttamadhanvinām |
babhūvātra pitā rājye kuvalāśvaṃ nyayojayat
||10||कुवलाश्वस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् ।
बभूवात्र पिता राज्ये कुवलाश्वं न्ययोजयत्
putrasaṃkrāmitaśrīko vanaṃ rājā samāviśat |
tamuttaṃko'tha rājarṣi prayāṃtaṃ pratyavārayat
||11||पुत्रसंक्रामितश्रीको वनं राजा समाविशत् ।
तमुत्तंकोऽथ राजर्षि प्रयांतं प्रत्यवारयत्
uttaṃka uvāca
bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ pṛthivyā dharmataḥ śṛṇu |
tvayā hi pṛthivī rājanrakṣyamāṇā mahātmanā
||12||भवता रक्षणं कार्यं पृथिव्या धर्मतः शृणु ।
त्वया हि पृथिवी राजन्रक्ष्यमाणा महात्मना
bhaviṣyati nirudvignā nāraṇyaṃ gaṃtumarhasi |
mamāśramasamīpe tu himeṣu marudhanvasu
||13||भविष्यति निरुद्विग्ना नारण्यं गंतुमर्हसि ।
ममाश्रमसमीपे तु हिमेषु मरुधन्वसु
samudravālukāpūrṇo dānavo baladarpitaḥ |
devatānāmavadhyo hi mahākāyo mahābalaḥ
||14||समुद्रवालुकापूर्णो दानवो बलदर्पितः ।
देवतानामवध्यो हि महाकायो महाबलः
aṃtarbhūbhigatastatra vālukāṃtarhitaḥ sthitaḥ |
rākṣasasya madhoḥ putro dhuṃdhunāmā sudāruṇaḥ
||15||अंतर्भूभिगतस्तत्र वालुकांतर्हितः स्थितः ।
राक्षसस्य मधोः पुत्रो धुंधुनामा सुदारुणः
śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam |
saṃvatsarasya paryante sa niśvāsaṃ vimuṃcati
||16||शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम् ।
संवत्सरस्य पर्यन्ते स निश्वासं विमुंचति
yadā tadā bhūścalati saśailavanakānanā |
savisphuliṃgaṃ sāṃgāraṃ sadhūmamapi vāruṇam
||17||यदा तदा भूश्चलति सशैलवनकानना ।
सविस्फुलिंगं सांगारं सधूममपि वारुणम्
tena rāyanna śaknomi tasmiṃssthātuṃ sva āśrame |
taṃ vāraya mahābāho lokānāṃ hitakāmyayā
||18||तेन रायन्न शक्नोमि तस्मिंस्स्थातुं स्व आश्रमे ।
तं वारय महाबाहो लोकानां हितकाम्यया
lokāssvasthā bhavaṃtvadya tasminvinihate tvayā |
tvaṃ hi tasya vadhāyaiva samarthaḥ pṛthavīpate
||19||लोकास्स्वस्था भवंत्वद्य तस्मिन्विनिहते त्वया ।
त्वं हि तस्य वधायैव समर्थः पृथवीपते
viṣṇunā ca varo datto mahānpūrva yuge'nagha |
tejasā svena te viṣṇusteja āpyāyayiṣyati
||20||विष्णुना च वरो दत्तो महान्पूर्व युगेऽनघ ।
तेजसा स्वेन ते विष्णुस्तेज आप्याययिष्यति
pālane hi mahādharmaḥ prajānāmiha dṛśyate |
na tathā dṛśyate'raṇye mā te'bhūdbuddhirīdṛśī
||21||पालने हि महाधर्मः प्रजानामिह दृश्यते ।
न तथा दृश्यतेऽरण्ये मा तेऽभूद्बुद्धिरीदृशी
īdṛśo nahi rājendra kvaciddharmaḥ pravidyate |
prajānāṃ pālane yādṛk purā rājarṣibhiḥ kṛtaḥ
||22||ईदृशो नहि राजेन्द्र क्वचिद्धर्मः प्रविद्यते ।
प्रजानां पालने यादृक् पुरा राजर्षिभिः कृतः
sa evamukto rājarṣiruttaṃkena mahātmanā |
kuvalāśvaḥ sutaṃ prādāttasmai dhundhunivāraṇe
||23||स एवमुक्तो राजर्षिरुत्तंकेन महात्मना ।
कुवलाश्वः सुतं प्रादात्तस्मै धुन्धुनिवारणे
bhagavannyastaśastrohamayaṃ tu tanayo mama |
bhaviṣyati dvijaśreṣṭha dhundhumāro na saṃśayaḥ
||24||भगवन्न्यस्तशस्त्रोहमयं तु तनयो मम ।
भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः
ityuktvā putramādiśya yayau sa tapase nṛpaḥ |
kuvalāśvaśca sottaṅko yayau dhundhuvinigrahe
||25||इत्युक्त्वा पुत्रमादिश्य ययौ स तपसे नृपः ।
कुवलाश्वश्च सोत्तङ्को ययौ धुन्धुविनिग्रहे
tamāviśattadā viṣṇurbhagavāṃstejasā prabhuḥ |
uttaṃkasya niyogādvai lokānāṃ hitakāmyayā
||26||तमाविशत्तदा विष्णुर्भगवांस्तेजसा प्रभुः ।
उत्तंकस्य नियोगाद्वै लोकानां हितकाम्यया
tasminprayāte durddharṣe divi śabdo mahānabhūt |
eṣa śrīmānnṛpasuto dhundhumāro bhaviṣyati
||27||तस्मिन्प्रयाते दुर्द्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत् ।
एष श्रीमान्नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति
divyairmālyaiśca taṃ devāssamaṃtātsamavārayan |
praśaṃsāṃ cakrire tasya jaya jīveti vādinaḥ
||28||दिव्यैर्माल्यैश्च तं देवास्समंतात्समवारयन् ।
प्रशंसां चक्रिरे तस्य जय जीवेति वादिनः
sa gatvā jayatāṃ śreṣṭhastanayaissaha pārthivaḥ |
samudraṃ khanayāmāsa vālukārṇavamadhyataḥ
||29||स गत्वा जयतां श्रेष्ठस्तनयैस्सह पार्थिवः ।
समुद्रं खनयामास वालुकार्णवमध्यतः
nārāyaṇasya viprarṣestejasāpyāyitastu saḥ |
babhūva sumahātejā bhūyo balasamanvitaḥ
||30||नारायणस्य विप्रर्षेस्तेजसाप्यायितस्तु सः ।
बभूव सुमहातेजा भूयो बलसमन्वितः
tasya putraiḥ khanadbhistu vālukāṃtargatastu saḥ |
dhundhurāsādito brahmandiśamāśritya paści mām
||31||तस्य पुत्रैः खनद्भिस्तु वालुकांतर्गतस्तु सः ।
धुन्धुरासादितो ब्रह्मन्दिशमाश्रित्य पश्चि माम्
mukhajenāgninā krodhāllokānsaṃvartayanniva |
vāri susrāva vegena vidhoḥ kadhirivodaye
||32||मुखजेनाग्निना क्रोधाल्लोकान्संवर्तयन्निव ।
वारि सुस्राव वेगेन विधोः कधिरिवोदये
tato'nalairabhihataṃ dagdhaṃ putraśataṃ hi tat |
traya evāvaśiṣṭāśca teṣu madhye munīśvara
||33||ततोऽनलैरभिहतं दग्धं पुत्रशतं हि तत् ।
त्रय एवावशिष्टाश्च तेषु मध्ये मुनीश्वर
tatassa rājā viprendra rākṣasaṃ taṃ mahābalam |
āsasāda mahātejā dhundhuṃ vipravināśanam
||34||ततस्स राजा विप्रेन्द्र राक्षसं तं महाबलम् ।
आससाद महातेजा धुन्धुं विप्रविनाशनम्
tasya vārimayaṃ vegamāpīya sa narādhipaḥ |
vahnibāṇena vahniṃ tu śamayāmāsa vāriṇā
||35||तस्य वारिमयं वेगमापीय स नराधिपः ।
वह्निबाणेन वह्निं तु शमयामास वारिणा
taṃ nihatya mahākāyaṃ balenodakarākṣasam |
uttaṃkasyekṣayāmāsa kṛtaṃ karma narādhipaḥ
||36||तं निहत्य महाकायं बलेनोदकराक्षसम् ।
उत्तंकस्येक्षयामास कृतं कर्म नराधिपः
uttaṃkastu varaṃ prādāttasmai rājñe mahāmune |
adadaccākṣayaṃ vittaṃ śatrubhiścāparājayam
||37||उत्तंकस्तु वरं प्रादात्तस्मै राज्ञे महामुने ।
अददच्चाक्षयं वित्तं शत्रुभिश्चापराजयम्
dharme matiṃ ca satataṃ svarge vāsaṃ tathākṣayam |
putrāṇāṃ cākṣayaṃ lokaṃ rakṣasā ye tu saṃhatāḥ
||38||धर्मे मतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम् ।
पुत्राणां चाक्षयं लोकं रक्षसा ये तु संहताः
tasya putrāstrayaśśiṣṭāḥ dṛḍhāśvaḥ śreṣṭha ucyate |
haṃsāśvakapilāśvau ca kumārau tatkanīyasau
||39||तस्य पुत्रास्त्रयश्शिष्टाः दृढाश्वः श्रेष्ठ उच्यते ।
हंसाश्वकपिलाश्वौ च कुमारौ तत्कनीयसौ
dhauṃdhumārirdṛḍhāśvo yo haryyaśvastasya cātmajaḥ |
haryaśvasya nikuṃbhobhūtputro dharmaratassadā
||40||धौंधुमारिर्दृढाश्वो यो हर्य्यश्वस्तस्य चात्मजः ।
हर्यश्वस्य निकुंभोभूत्पुत्रो धर्मरतस्सदा
saṃhatāśvo nikuṃbhasya putro raṇaviśāradaḥ |
akṣāśvaśca kṛtāśvaśca saṃhatāśvasuto'bhavata
||41||संहताश्वो निकुंभस्य पुत्रो रणविशारदः ।
अक्षाश्वश्च कृताश्वश्च संहताश्वसुतोऽभवत
tasya haimavatī kanyā satāṃ mānyā vṛṣadvatī |
vikhyātā triṣu lokeṣu putrastasyāḥ prasenajit
||42||तस्य हैमवती कन्या सतां मान्या वृषद्वती ।
विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रस्तस्याः प्रसेनजित्
lebhe prasenajidbhāryāṃ gaurīṃ nāma pativratām |
abhiśaptā tu sā bhartrā nadī sā bāhudā kṛtā
||43||लेभे प्रसेनजिद्भार्यां गौरीं नाम पतिव्रताम् ।
अभिशप्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता
tasya putro mahānāsīdyuvanāśvo mahīpatiḥ |
māṃdhātā yuvanāśvasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ
||44||तस्य पुत्रो महानासीद्युवनाश्वो महीपतिः ।
मांधाता युवनाश्वस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
tasya caitrarathī bhāryā śaśabiṃdusutā 'bhavat |
pativratā ca jyeṣṭhā ca bhrātṝṇāmayutaṃ ca saḥ
||45||तस्य चैत्ररथी भार्या शशबिंदुसुता ऽभवत् ।
पतिव्रता च ज्येष्ठा च भ्रातॄणामयुतं च सः
tasyāmutpādayāmāsa māndhātā dvau sutau tadā |
purukutsaṃ ca dharmajñaṃ mucukuṃdaṃ ca dhārmikam
||46||तस्यामुत्पादयामास मान्धाता द्वौ सुतौ तदा ।
पुरुकुत्सं च धर्मज्ञं मुचुकुंदं च धार्मिकम्
purukutsasutastvāsīdvidvāṃstrayyāruṇiḥ kaviḥ |
tasya satyavrato nāma kumāro'bhūnmahābalī
||47||पुरुकुत्ससुतस्त्वासीद्विद्वांस्त्रय्यारुणिः कविः ।
तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारोऽभून्महाबली
pāṇigrahaṇamaṃtrāṇāṃ vighraṃ cakre mahātmabhiḥ |
yena bhāryyā hṛtā pūrvaṃ kṛtodvāhaḥ parasya vai
||48||पाणिग्रहणमंत्राणां विघ्रं चक्रे महात्मभिः ।
येन भार्य्या हृता पूर्वं कृतोद्वाहः परस्य वै
balātkāmācca mohācca saṃharṣācca yadotkaṭāt |
jahāra kanyāṃ kāmācca kasyacitpuravāsinaḥ
||49||बलात्कामाच्च मोहाच्च संहर्षाच्च यदोत्कटात् ।
जहार कन्यां कामाच्च कस्यचित्पुरवासिनः
adharmasaṃginaṃ taṃ tu rājā trayyāruṇistyajan |
apadhvaṃseti bahuśo'vadatkrodhasamanvitaḥ
||50||अधर्मसंगिनं तं तु राजा त्रय्यारुणिस्त्यजन् ।
अपध्वंसेति बहुशोऽवदत्क्रोधसमन्वितः
pitaraṃ so'bravīnmuktaḥ kva gacchāmīti vai tadā |
vasa śvapākanikaṭe rājā prāheti taṃ tadā
||51||पितरं सोऽब्रवीन्मुक्तः क्व गच्छामीति वै तदा ।
वस श्वपाकनिकटे राजा प्राहेति तं तदा
sa hi satyavratastena śvapākavasathāṃtike |
pitrā tyakto'vasadvīro dharmapālena bhūbhujā
||52||स हि सत्यव्रतस्तेन श्वपाकवसथांतिके ।
पित्रा त्यक्तोऽवसद्वीरो धर्मपालेन भूभुजा
tatastrayyāruṇī rājā viraktaḥ putrakarmaṇā |
sa śaṃkaratapaḥ karttuṃ sarvaṃ tyaktvā vanaṃ yayau
||53||ततस्त्रय्यारुणी राजा विरक्तः पुत्रकर्मणा ।
स शंकरतपः कर्त्तुं सर्वं त्यक्त्वा वनं ययौ
tatastasya sva viṣaye nāvarṣatpākaśāsanaḥ |
samā dvādaśa viprarṣe tenādharmeṇa vai tadā
||54||ततस्तस्य स्व विषये नावर्षत्पाकशासनः ।
समा द्वादश विप्रर्षे तेनाधर्मेण वै तदा
dārāṃ tasya tu viṣaye viśvāmitro mahātapāḥ |
saṃtyajya sāgarānūpe cacāra vipulaṃ tapaḥ
||55||दारां तस्य तु विषये विश्वामित्रो महातपाः ।
संत्यज्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः
tasya patnī gale baddhvā madhyamaṃ putramaurasam |
śeṣasya bharaṇārthāya vyakrīṇādgośatena ca
||56||तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रमौरसम् ।
शेषस्य भरणार्थाय व्यक्रीणाद्गोशतेन च
tāṃ tu dṛṣṭvā gale baddhaṃ vikrīṇaṃtī svamātmajam |
maharṣiputraṃ dharmmātmā mocayāmāsa taṃ tadā
||57||तां तु दृष्ट्वा गले बद्धं विक्रीणंती स्वमात्मजम् ।
महर्षिपुत्रं धर्म्मात्मा मोचयामास तं तदा
satyavrato mahābāhurbharaṇaṃ tasya cākarot |
viśvāmitrasya tuṣṭyarthamanukrośārthameva ca
||58||सत्यव्रतो महाबाहुर्भरणं तस्य चाकरोत् ।
विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थमनुक्रोशार्थमेव च
tadārabhya sa putrastu viśvāmitrasya vai muneḥ |
abhavadgālavo nāma galabaṃdhānmahātapāḥ
||59||तदारभ्य स पुत्रस्तु विश्वामित्रस्य वै मुनेः ।
अभवद्गालवो नाम गलबंधान्महातपाः
iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāṃ manuvaṃśavarṇanaṃnāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37 ||