tapomāhātmyavarṇanam
sanatkumāra uvāca
pānīyadānaṃ paramaṃ dānānāmuttamaṃ sadā |
sarveṣāṃ jīvapuṃjānāṃ tarpaṇaṃ jīvanaṃ smṛtam
||1||पानीयदानं परमं दानानामुत्तमं सदा ।
सर्वेषां जीवपुंजानां तर्पणं जीवनं स्मृतम्
prapādānamataḥ kuryātsusnehādanivāritam |
jalāśrayavinirmāṇaṃ mahānandakaraṃ bhavet
||2||प्रपादानमतः कुर्यात्सुस्नेहादनिवारितम् ।
जलाश्रयविनिर्माणं महानन्दकरं भवेत्
iha loke pare vāpi satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ |
tasmādvāpīśca kūpāṃśca taḍāgānkārayennaraḥ
||3||इह लोके परे वापि सत्यं सत्यं न संशयः ।
तस्माद्वापीश्च कूपांश्च तडागान्कारयेन्नरः
arddhaṃ pāpasya harati puruṣasya vikarmaṇaḥ |
kūpaḥ pravṛttapānīyaḥ supravṛttasya nityaśaḥ
||4||अर्द्धं पापस्य हरति पुरुषस्य विकर्मणः ।
कूपः प्रवृत्तपानीयः सुप्रवृत्तस्य नित्यशः
sarvaṃ tārayate vaṃśaṃ yasya khāte jalāśaye |
gāvaḥ pibaṃti viprāśca sādhavaśca narāssadā
||5||सर्वं तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये ।
गावः पिबंति विप्राश्च साधवश्च नरास्सदा
nidāghakāle pānīyaṃ yasya tiṣṭhatyavāritam |
sudurgaṃ viṣamaṃ kṛcchraṃ na kadācidavāpyate
||6||निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्यवारितम् ।
सुदुर्गं विषमं कृच्छ्रं न कदाचिदवाप्यते
taḍāgānāṃ ca vakṣyāmi kṛtānāṃ ye guṇāḥ smṛtā |
triṣu lokeṣu sarvatra pūjito yastaḍāgavān
||7||तडागानां च वक्ष्यामि कृतानां ये गुणाः स्मृता ।
त्रिषु लोकेषु सर्वत्र पूजितो यस्तडागवान्
athavā mitrasadane maitraṃ mitrārtivarjitam |
kīrtisaṃjananaṃ śreṣṭhaṃ taḍāgānāṃ niveśanam
||8||अथवा मित्रसदने मैत्रं मित्रार्तिवर्जितम् ।
कीर्तिसंजननं श्रेष्ठं तडागानां निवेशनम्
dharmasyārthasya kāmasya phalamāhurmanīṣiṇaḥ |
taḍāgaṃ sukṛte yena tasya puṇyamanantakam
||9||धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलमाहुर्मनीषिणः ।
तडागं सुकृते येन तस्य पुण्यमनन्तकम्
caturvidhānāṃ bhūtānāṃ taḍāgaḥ paramāśrayaḥ |
taḍāgādīni sarvāṇi diśanti śriyamuttamām
||10||चतुर्विधानां भूतानां तडागः परमाश्रयः ।
तडागादीनि सर्वाणि दिशन्ति श्रियमुत्तमाम्
devā manuṣyā gandharvāḥ pitaro nāgarākṣasāḥ |
sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃśrayaṃti jalāśayam
||11||देवा मनुष्या गन्धर्वाः पितरो नागराक्षसाः ।
स्थावराणि च भूतानि संश्रयंति जलाशयम्
prāvṛḍṛtau taḍāge tu salilaṃ yasya tiṣṭhati |
agnihotraphalaṃ tasya bhavatītyāha cātmabhūḥ
||12||प्रावृडृतौ तडागे तु सलिलं यस्य तिष्ठति ।
अग्निहोत्रफलं तस्य भवतीत्याह चात्मभूः
śaratkāle tu salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati |
gosahasraphalaṃ tasya bhavennaivātra saṃśayaḥ
||13||शरत्काले तु सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति ।
गोसहस्रफलं तस्य भवेन्नैवात्र संशयः
hemante śiśire caiva salilaṃ yasya tiṣṭhati |
sa vai bahusuvarṇasya yajñasya labhate phalam
||14||हेमन्ते शिशिरे चैव सलिलं यस्य तिष्ठति ।
स वै बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम्
vasaṃte ca tathā grīṣme salilaṃ yasya tiṣṭhati |
atirātrāśvamedhānāṃ phalamāhurmanīṣiṇaḥ
||15||वसंते च तथा ग्रीष्मे सलिलं यस्य तिष्ठति ।
अतिरात्राश्वमेधानां फलमाहुर्मनीषिणः
mune vyāsātha vṛkṣāṇāṃ ropaṇe ca guṇāñchṛṇu |
proktaṃ jalāśayaphalaṃ jīvaprīṇanamuttamam
||16||मुने व्यासाथ वृक्षाणां रोपणे च गुणाञ्छृणु ।
प्रोक्तं जलाशयफलं जीवप्रीणनमुत्तमम्
atītānāgatānsarvānpitṛvaṃśāṃstu tārayet |
kāṃtāre vṛkṣaropī yastasmādvṛkṣāṃstu ropayet
||17||अतीतानागतान्सर्वान्पितृवंशांस्तु तारयेत् ।
कांतारे वृक्षरोपी यस्तस्माद्वृक्षांस्तु रोपयेत्
tatra putrā bhavaṃtyete pādapā nātra saṃśayaḥ |
paraṃ lokaṃ gatasso'pi lokānāpnoti cākṣayān
||18||तत्र पुत्रा भवंत्येते पादपा नात्र संशयः ।
परं लोकं गतस्सोऽपि लोकानाप्नोति चाक्षयान्
puṣpaissuragaṇānsarvānphalaiścāpi tathā pitṝn |
chāyayā cātithīnsarvānpūjayaṃti mahīruhāḥ
||19||पुष्पैस्सुरगणान्सर्वान्फलैश्चापि तथा पितॄन् ।
छायया चातिथीन्सर्वान्पूजयंति महीरुहाः
kinnaroragarakṣāṃsi devagaṃdharvamānavāḥ |
tathaivarṣigaṇāścaiva saṃśrayaṃti mahīruhān
||20||किन्नरोरगरक्षांसि देवगंधर्वमानवाः ।
तथैवर्षिगणाश्चैव संश्रयंति महीरुहान्
puṣpitāḥ phalavaṃtaśca tarpayaṃtīha mānavān |
iha loke pare caiva putrāste dharmataḥ smṛtāḥ
||21||पुष्पिताः फलवंतश्च तर्पयंतीह मानवान् ।
इह लोके परे चैव पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः
taḍāgakṛdvṛkṣaropī ceṣṭayajñaśca yo dvijaḥ |
ete svargānna hīyaṃte ye cānye satyavādinaḥ
||22||तडागकृद्वृक्षरोपी चेष्टयज्ञश्च यो द्विजः ।
एते स्वर्गान्न हीयंते ये चान्ये सत्यवादिनः
satyameva paraṃ brahma satyameva paraṃ tapaḥ |
satyameva paro yajñassatyameva paraṃ śrutam
||23||सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः ।
सत्यमेव परो यज्ञस्सत्यमेव परं श्रुतम्
satyaṃ supteṣu jāgarti satyaṃ ca paramaṃ padam |
satyenaiva dhṛtā pṛthvī satye sarvaṃ pratiṣṭhitam
||24||सत्यं सुप्तेषु जागर्ति सत्यं च परमं पदम् ।
सत्येनैव धृता पृथ्वी सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम्
tato yajñaśca puṇyaṃ ca devarṣipitṛpūjane |
āpo vidyā ca te sarve sarvaṃ satye pratiṣṭhitam
||25||ततो यज्ञश्च पुण्यं च देवर्षिपितृपूजने ।
आपो विद्या च ते सर्वे सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्
satyaṃ yajñastapo dānaṃ maṃtrā devī sarasvatī |
brahmacaryyaṃ tathā satyamoṃkārassatyameva ca
||26||सत्यं यज्ञस्तपो दानं मंत्रा देवी सरस्वती ।
ब्रह्मचर्य्यं तथा सत्यमोंकारस्सत्यमेव च
satyena vāyurabhyeti satyena tapate raviḥ |
satyenāgnirnirdahati svargassatyena tiṣṭhati
||27||सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः ।
सत्येनाग्निर्निर्दहति स्वर्गस्सत्येन तिष्ठति
pālanaṃ sarvavedānāṃ sarvatīrthāvagāhanam |
satyena vahate loke sarvamāpnotyasaṃśayam
||28||पालनं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सत्येन वहते लोके सर्वमाप्नोत्यसंशयम्
aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam |
lakṣāṇi kratavaścaiva satyameva viśiṣyate
||29||अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
लक्षाणि क्रतवश्चैव सत्यमेव विशिष्यते
satyena devāḥ pitaro mānavoragarākṣasāḥ |
prīyaṃte satyatassarve lokāśca sacarācarāḥ
||30||सत्येन देवाः पितरो मानवोरगराक्षसाः ।
प्रीयंते सत्यतस्सर्वे लोकाश्च सचराचराः
satyamāhuḥ paraṃ dharmaṃ satyamāhuḥ paraṃ padam |
satyamāhuḥ paraṃ brahma tasmātsatyaṃ sadā vadet
||31||सत्यमाहुः परं धर्मं सत्यमाहुः परं पदम् ।
सत्यमाहुः परं ब्रह्म तस्मात्सत्यं सदा वदेत्
munayassatyaniratāstapastaptvā suduścaram |
satyadharmaratāssiddhāstatassvargaṃ ca te gatāḥ
||32||मुनयस्सत्यनिरतास्तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् ।
सत्यधर्मरतास्सिद्धास्ततस्स्वर्गं च ते गताः
apsarogaṇasaṃviṣṭairvimānaiḥparimātṛbhiḥ |
vaktavyaṃ ca sadā satyaṃ na satyādvidyate param
||33||अप्सरोगणसंविष्टैर्विमानैःपरिमातृभिः ।
वक्तव्यं च सदा सत्यं न सत्याद्विद्यते परम्
agādhe vipule siddhe satyatīrthe śucihrade |
snātavyaṃ manasā yuktaṃ sthānaṃ tatparamaṃ smṛtam
||34||अगाधे विपुले सिद्धे सत्यतीर्थे शुचिह्रदे ।
स्नातव्यं मनसा युक्तं स्थानं तत्परमं स्मृतम्
ātmārthe vā parārthe vā putrārthe vāpi mānavāḥ |
anṛtaṃ ye na bhāṣaṃte te narāssvargagāminaḥ
||35||आत्मार्थे वा परार्थे वा पुत्रार्थे वापि मानवाः ।
अनृतं ये न भाषंते ते नरास्स्वर्गगामिनः
vedā yajñāstathā maṃtrāssaṃti vipreṣu nityaśaḥ |
nobhāṃtyapi hyasatyeṣu tasmātsatyaṃ samācaret
||36||वेदा यज्ञास्तथा मंत्रास्संति विप्रेषु नित्यशः ।
नोभांत्यपि ह्यसत्येषु तस्मात्सत्यं समाचरेत्
vyāsa uvāca
tapaso me phalaṃ brūhi punareva viśeṣataḥ |
sarveṣāṃ caiva varṇānāṃ brāhmaṇānāṃ tapodhana
||37||तपसो मे फलं ब्रूहि पुनरेव विशेषतः ।
सर्वेषां चैव वर्णानां ब्राह्मणानां तपोधन
sanatkumāra uvāca
pravakṣyāmi tapo'dhyāyaṃ sarva kāmārthasādhakam |
suduścaraṃ dvijātīnāṃ tanme nigadataḥ śṛṇu
||38||प्रवक्ष्यामि तपोऽध्यायं सर्व कामार्थसाधकम् ।
सुदुश्चरं द्विजातीनां तन्मे निगदतः शृणु
tapo hi paramaṃ proktaṃ tapasā vidyate phalam |
taporatā hi ye nityaṃ modaṃte saha daivataiḥ
||39||तपो हि परमं प्रोक्तं तपसा विद्यते फलम् ।
तपोरता हि ये नित्यं मोदंते सह दैवतैः
tapasā prāpyate svargastapasā prāpyate yaśaḥ |
tapasā prāpyate kāmastapassarvārthasādhanam
||40||तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः ।
तपसा प्राप्यते कामस्तपस्सर्वार्थसाधनम्
tapasā mokṣamāpnoti tapasā viṃdate mahat |
jñānavijñānasaṃpattiḥ saubhāgyaṃ rūpameva ca
||41||तपसा मोक्षमाप्नोति तपसा विंदते महत् ।
ज्ञानविज्ञानसंपत्तिः सौभाग्यं रूपमेव च
nānāvidhāni vastūni tapasā labhate naraḥ |
tapasā labhate sarvaṃ manasā yadyadicchati
||42||नानाविधानि वस्तूनि तपसा लभते नरः ।
तपसा लभते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति
nātaptatapaso yāṃti brahmalokaṃ kadācana |
nātaptatapasāṃ prāpyaśśaṃkaraḥ parameśvaraḥ
||43||नातप्ततपसो यांति ब्रह्मलोकं कदाचन ।
नातप्ततपसां प्राप्यश्शंकरः परमेश्वरः
yatkāryaṃ kiṃcidāsthāya puruṣastapate tapaḥ |
tatsarvaṃ samavāpnoti paratreha ca mānavaḥ
||44||यत्कार्यं किंचिदास्थाय पुरुषस्तपते तपः ।
तत्सर्वं समवाप्नोति परत्रेह च मानवः
surāpaḥ pāradārī ca brahmahā gurutalpagaḥ |
tapasā tarate sarvaṃ sarvataśca vimuṃcati
||45||सुरापः पारदारी च ब्रह्महा गुरुतल्पगः ।
तपसा तरते सर्वं सर्वतश्च विमुंचति
api sarveśvaraḥ sthāṇurviṣṇu ścaiva sanātanaḥ |
brahmā hutāśanaḥ śakro ye cānye tapasānvitāḥ
||46||अपि सर्वेश्वरः स्थाणुर्विष्णु श्चैव सनातनः ।
ब्रह्मा हुताशनः शक्रो ये चान्ये तपसान्विताः
aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāmūrddhvaretasām |
tapasā divi modaṃte sametā daivataissaha
||47||अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् ।
तपसा दिवि मोदंते समेता दैवतैस्सह
tapasā labhyate rājyaṃ sa ca śakrassureśvaraḥ |
tapasā'pālayatsarvamahanyahani vṛtrahā
||48||तपसा लभ्यते राज्यं स च शक्रस्सुरेश्वरः ।
तपसाऽपालयत्सर्वमहन्यहनि वृत्रहा
sūryyācandramasau devau sarvalokahite ratau |
tapasaiva prakāśaṃte nakṣatrāṇi grahāstathā
||49||सूर्य्याचन्द्रमसौ देवौ सर्वलोकहिते रतौ ।
तपसैव प्रकाशंते नक्षत्राणि ग्रहास्तथा
na cāsti tatsukhaṃ loke yadvinā tapasā kila |
tapasaiva sukhaṃ sarvamiti vedavido viduḥ
||50||न चास्ति तत्सुखं लोके यद्विना तपसा किल ।
तपसैव सुखं सर्वमिति वेदविदो विदुः
jñānaṃ vijñānamārogyaṃ rūpavattvaṃ tathaiva ca |
saubhāgyaṃ caiva tapasā prāpyate sarvadā sukham
||51||ज्ञानं विज्ञानमारोग्यं रूपवत्त्वं तथैव च ।
सौभाग्यं चैव तपसा प्राप्यते सर्वदा सुखम्
tapasā sṛjyate viśvaṃ brahmā viśvaṃ vināśramam |
pāti viṣṇurharo'pyatti dhatte śeṣo'khilāṃ mahīm
||52||तपसा सृज्यते विश्वं ब्रह्मा विश्वं विनाश्रमम् ।
पाति विष्णुर्हरोऽप्यत्ति धत्ते शेषोऽखिलां महीम्
viśvāmitro gādhisutastapasaiva mahāmune |
kṣatriyo'thābhavadvipraḥ prasiddhaṃ tribhavetvidam
||53||विश्वामित्रो गाधिसुतस्तपसैव महामुने ।
क्षत्रियोऽथाभवद्विप्रः प्रसिद्धं त्रिभवेत्विदम्
ityuktaṃ te mahāprājña tapomāhātmyamuttamam |
śṛṇvadhyayanamāhātmyaṃ tapaso'dhikamuttamam
||54||इत्युक्तं ते महाप्राज्ञ तपोमाहात्म्यमुत्तमम् ।
शृण्वध्ययनमाहात्म्यं तपसोऽधिकमुत्तमम्
iti śrīśivamahāpurāṇe paṃcamyāmumāsaṃhitāyāṃ tapomāhātmyavarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||