strīsvabhāvavarṇanam
vyāsa uvāca
kutsitaṃ yoṣidarthaṃ yatsaṃproktaṃ paṃcacūḍayā |
tanme brūhi samāsena yadi tuṣṭo'si me mune
||1||कुत्सितं योषिदर्थं यत्संप्रोक्तं पंचचूडया ।
तन्मे ब्रूहि समासेन यदि तुष्टोऽसि मे मुने
sanatkumāra uvāca
strīṇāṃ svabhāvaṃ vakṣyāmi śṛṇu vipra yathātatham |
yasya śravaṇamātreṇa bhavedvairāgyamuttamam
||2||स्त्रीणां स्वभावं वक्ष्यामि शृणु विप्र यथातथम् ।
यस्य श्रवणमात्रेण भवेद्वैराग्यमुत्तमम्
striyo mūlaṃ hi doṣāṇāṃ laghucittāḥ sadā mune |
tadāsaktirna kartavyā mokṣepsubhiratandritaiḥ
||3||स्त्रियो मूलं हि दोषाणां लघुचित्ताः सदा मुने ।
तदासक्तिर्न कर्तव्या मोक्षेप्सुभिरतन्द्रितैः
atrāpyudāharaṃtīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradasya ca saṃvādaṃ puṃścalyā paṃcacūḍayā
||4||अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादं पुंश्चल्या पंचचूडया
lokānparicarandhīmāndevarṣirnāradaḥ purā |
dadarśāpsarasaṃ bālāṃ paṃcacūḍāmanuttamām
||5||लोकान्परिचरन्धीमान्देवर्षिर्नारदः पुरा ।
ददर्शाप्सरसं बालां पंचचूडामनुत्तमाम्
papracchāpsarasaṃ subhrūṃ nārado munisattamaḥ |
saṃśayo hṛdi me kaścittanme brūhi sumadhyame
||6||पप्रच्छाप्सरसं सुभ्रूं नारदो मुनिसत्तमः ।
संशयो हृदि मे कश्चित्तन्मे ब्रूहि सुमध्यमे
evamuktā tu sā vipraṃ pratyuvāca varāpsarā |
viṣaye sati vakṣyāmi samarthāṃ manyase'tha mām
||7||एवमुक्ता तु सा विप्रं प्रत्युवाच वराप्सरा ।
विषये सति वक्ष्यामि समर्थां मन्यसेऽथ माम्
nārada uvāca
na tvāmaviṣaye bhadre niyokṣyāmi kathaṃcana |
strīṇāṃ svabhāvamicchāmi tvattaḥ śrotuṃ sumadhyame
||8||न त्वामविषये भद्रे नियोक्ष्यामि कथंचन ।
स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि त्वत्तः श्रोतुं सुमध्यमे
sanatkumāra uvāca
etacchrutvā vacastasya devarṣerapsarottamā |
pratyuvāca munīśaṃ taṃ devarṣiṃ munisattamam
||9||एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवर्षेरप्सरोत्तमा ।
प्रत्युवाच मुनीशं तं देवर्षिं मुनिसत्तमम्
paṃcacūḍovāca
mune śṛṇu na śakyā strī satī vai niṃdituṃ striyā |
viditāste striyo yāśca yādṛśyaśca svabhāvataḥ
||10||मुने शृणु न शक्या स्त्री सती वै निंदितुं स्त्रिया ।
विदितास्ते स्त्रियो याश्च यादृश्यश्च स्वभावतः
na māmarhasi devarṣe niyoktuṃ praśnamīdṛśam |
ityuktvā sā'bhavattūṣṇīṃ paṃcacūḍāpsarovarā
||11||न मामर्हसि देवर्षे नियोक्तुं प्रश्नमीदृशम् ।
इत्युक्त्वा साऽभवत्तूष्णीं पंचचूडाप्सरोवरा
atha devarṣivaryo hi śrutvā tadvākyamuttamam |
pratyuvāca punastāṃ vai lokānāṃ hitakāmyayā
||12||अथ देवर्षिवर्यो हि श्रुत्वा तद्वाक्यमुत्तमम् ।
प्रत्युवाच पुनस्तां वै लोकानां हितकाम्यया
nārada uvāca
mṛṣāvāde bhaveddoṣassatye doṣo na vidyate |
iti jānīhi satyaṃ tvaṃ vadātastatsumadhyame
||13||मृषावादे भवेद्दोषस्सत्ये दोषो न विद्यते ।
इति जानीहि सत्यं त्वं वदातस्तत्सुमध्यमे
sanatkumāra uvāca
ityuktā sā kṛtamatī rabhasā cāruhāsinī |
strīdoṣāñśāśvatānsatyānbhāṣituṃ saṃpracakrame
||14||इत्युक्ता सा कृतमती रभसा चारुहासिनी ।
स्त्रीदोषाञ्शाश्वतान्सत्यान्भाषितुं संप्रचक्रमे
pañcacūḍovāca
kulīnā nāthavaṃtyaśca rūpavaṃtyaśca yoṣitaḥ |
maryādāsu na tiṣṭhaṃti sa doṣaḥ strīṣu nārada
||15||कुलीना नाथवंत्यश्च रूपवंत्यश्च योषितः ।
मर्यादासु न तिष्ठंति स दोषः स्त्रीषु नारद
na strībhyaḥ kiṃcidanyadvai pāpīyastaramasti hi |
striyo mūlaṃ hi pāpānāṃ tathā tvamapi vettha ha
||16||न स्त्रीभ्यः किंचिदन्यद्वै पापीयस्तरमस्ति हि ।
स्त्रियो मूलं हि पापानां तथा त्वमपि वेत्थ ह
samājñātānarthavataḥ pratirūpān yathepsitān |
yatīnantaramāsādya nālaṃ nāryyaḥ pratīkṣitum
||17||समाज्ञातानर्थवतः प्रतिरूपान् यथेप्सितान् ।
यतीनन्तरमासाद्य नालं नार्य्यः प्रतीक्षितुम्
asaddharmastvayaṃ strīṇāmasmākaṃ bhavati prabho |
pāpīyaso narān yadvai lajjāṃ tyaktvā bhajāmahe
||18||असद्धर्मस्त्वयं स्त्रीणामस्माकं भवति प्रभो ।
पापीयसो नरान् यद्वै लज्जां त्यक्त्वा भजामहे
striyaṃ ca yaḥ prārthayate sannikarṣaṃ ca gacchati |
īṣacca kurute sevāṃ tamevecchati yoṣitaḥ
||19||स्त्रियं च यः प्रार्थयते सन्निकर्षं च गच्छति ।
ईषच्च कुरुते सेवां तमेवेच्छति योषितः
anarthitvānmanuṣyāṇāṃ bhayātpatijanasya ca |
maryādāyāmamaryādāḥ striyastiṣṭhaṃti bhartṛṣu
||20||अनर्थित्वान्मनुष्याणां भयात्पतिजनस्य च ।
मर्यादायाममर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठंति भर्तृषु
nāsāṃ kaścidamānyo'sti nāsāṃ vayasi niścayaḥ |
surūpaṃ vā kurūpaṃ vā pumāṃsamupabhuṃjate
||21||नासां कश्चिदमान्योऽस्ति नासां वयसि निश्चयः ।
सुरूपं वा कुरूपं वा पुमांसमुपभुंजते
na bhayādatha vākrośānnārthahetoḥ kathaṃcana |
na jñātikulasambandhāstriyastiṣṭhaṃti bhartṛṣu
||22||न भयादथ वाक्रोशान्नार्थहेतोः कथंचन ।
न ज्ञातिकुलसम्बन्धास्त्रियस्तिष्ठंति भर्तृषु
yauvane vartamānānāmiṣṭābharaṇavāsasām |
nārīṇāṃ svairavṛttīnāṃ spṛhayanti kulastriyaḥ
||23||यौवने वर्तमानानामिष्टाभरणवाससाम् ।
नारीणां स्वैरवृत्तीनां स्पृहयन्ति कुलस्त्रियः
yā hi śaśvadbahumatā rakṣyante dayitāḥ striyaḥ |
api tāḥ samprasajjante kubjāndhajaḍavāmane
||24||या हि शश्वद्बहुमता रक्ष्यन्ते दयिताः स्त्रियः ।
अपि ताः सम्प्रसज्जन्ते कुब्जान्धजडवामने
paṃguṣvapi ca devarṣe ye cānye kutsitā narāḥ |
strīṇāmagamyo lokeṣu nāsti kaścinmahāmune
||25||पंगुष्वपि च देवर्षे ये चान्ये कुत्सिता नराः ।
स्त्रीणामगम्यो लोकेषु नास्ति कश्चिन्महामुने
yadi puṃsāṃ gatirbrahmankathaṃcinnopapadyate |
apyanyonyaṃ pravartante na ca tiṣṭhanti bhartṛṣu
||26||यदि पुंसां गतिर्ब्रह्मन्कथंचिन्नोपपद्यते ।
अप्यन्योन्यं प्रवर्तन्ते न च तिष्ठन्ति भर्तृषु
alābhātpuruṣāṇāṃ ca bhayātparijanasya ca |
vadhabandhabhayāccaiva tā bhagnāśā hi yoṣitaḥ
||27||अलाभात्पुरुषाणां च भयात्परिजनस्य च ।
वधबन्धभयाच्चैव ता भग्नाशा हि योषितः
calasvabhāva duśceṣṭā durgāhyā bhavatastathā |
prājñasya puruṣasyeha yathā ratiparigrahāt
||28||चलस्वभाव दुश्चेष्टा दुर्गाह्या भवतस्तथा ।
प्राज्ञस्य पुरुषस्येह यथा रतिपरिग्रहात्
nāgnistuṣyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhi |
nāntakassarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ
||29||नाग्निस्तुष्यति काष्ठानां नापगानां महोदधि ।
नान्तकस्सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः
idamanyacca devarṣe rahasyaṃ sarvayoṣitām |
dṛṣṭvaiva puruṣaṃ sadyo yoniḥ praklidyate striyāḥ
||30||इदमन्यच्च देवर्षे रहस्यं सर्वयोषिताम् ।
दृष्ट्वैव पुरुषं सद्यो योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः
susnātaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā sugandhaṃ malavarjitam |
yoniḥ praklidyate strīṇāṃ dṛteḥ pātrādivodakam
||31||सुस्नातं पुरुषं दृष्ट्वा सुगन्धं मलवर्जितम् ।
योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रीणां दृतेः पात्रादिवोदकम्
kāyānāmapi dātāraṃ karttāraṃ mānasāṃtvayoḥ |
rakṣitāraṃ na mṛṣyaṃti bhartāraṃ paramaṃ striyaḥ
||32||कायानामपि दातारं कर्त्तारं मानसांत्वयोः ।
रक्षितारं न मृष्यंति भर्तारं परमं स्त्रियः
na kāmabhogātparamānnālaṃkārārthasaṃcayāt |
tathā hitaṃ na manyante yathā ratiparigrahāt
||33||न कामभोगात्परमान्नालंकारार्थसंचयात् ।
तथा हितं न मन्यन्ते यथा रतिपरिग्रहात्
antakaśśamano mṛtyuḥ pātālaṃ vaḍavāmukham |
kṣuradhārā viṣaṃ sarpo vahnirityekataḥ striyaḥ
||34||अन्तकश्शमनो मृत्युः पातालं वडवामुखम् ।
क्षुरधारा विषं सर्पो वह्निरित्येकतः स्त्रियः
yataśca bhūtāni mahāṃti paṃca yataśca loko vihito vidhātrā |
yataḥ pumāṃsaḥ pramadāśca nirmitāḥ sadaiva doṣaḥ pramadāsu nārada
||35||यतश्च भूतानि महांति पंच यतश्च लोको विहितो विधात्रा ।
यतः पुमांसः प्रमदाश्च निर्मिताः सदैव दोषः प्रमदासु नारद
sanatkumāra uvāca
iti śrutvā vacastasyā nāradastuṣṭamānasaḥ |
tathyaṃ matvā tatastadvai viraktobhūddhi tāsu ca
||36||इति श्रुत्वा वचस्तस्या नारदस्तुष्टमानसः ।
तथ्यं मत्वा ततस्तद्वै विरक्तोभूद्धि तासु च
ityuktaḥ strī svabhāvaste paṃcacūḍokta ādarāt |
vairāgyakāraṇaṃ vyāsa kimanyacchrotumarhasi
||37||इत्युक्तः स्त्री स्वभावस्ते पंचचूडोक्त आदरात् ।
वैराग्यकारणं व्यास किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि
iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāṃ strīsvabhāvavarṇanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24 ||