pātālalokavarṇanam
vyāsa uvāca
yenaikena hi dattena sarveṣāṃ prāpyate phalam |
dānānāṃ tanmamākhyā hi mānuṣāṇāṃ hitārthataḥ
||1||येनैकेन हि दत्तेन सर्वेषां प्राप्यते फलम् ।
दानानां तन्ममाख्या हि मानुषाणां हितार्थतः
sanatkumāra uvāca
śṛṇu kāleḥ pradattādvai phalaṃ viṃdaṃti mānavāḥ |
ekasmādapi sarveṣāṃ dānānāṃ tadvadāmi te
||2||शृणु कालेः प्रदत्ताद्वै फलं विंदंति मानवाः ।
एकस्मादपि सर्वेषां दानानां तद्वदामि ते
dānānāmuttamaṃ dānaṃ brahmāṇḍaṃ khalu mānavaiḥ |
dātavyaṃ muktikāmaistu saṃsārottāraṇāya vai
||3||दानानामुत्तमं दानं ब्रह्माण्डं खलु मानवैः ।
दातव्यं मुक्तिकामैस्तु संसारोत्तारणाय वै
brahmāṃḍe sakalaṃ dattaṃ yatphalaṃ labhate naraḥ |
tadekabhāvādāpnoti saptalokādhipo bhavet
||4||ब्रह्मांडे सकलं दत्तं यत्फलं लभते नरः ।
तदेकभावादाप्नोति सप्तलोकाधिपो भवेत्
yāvaccandradivākarau nabhasi vai yāvatsthirā medinī tāvatso'pi naraḥ svabāṃdhavayutassvavargaukasāmokasi |
sarveṣveva manonugeṣu kakubhirbrahmāṇḍadaḥ krīḍate paścādyāti padaṃ sudurlabhataraṃ devairmude mādhavam
||5||यावच्चन्द्रदिवाकरौ नभसि वै यावत्स्थिरा मेदिनी तावत्सोऽपि नरः स्वबांधवयुतस्स्ववर्गौकसामोकसि ।
सर्वेष्वेव मनोनुगेषु ककुभिर्ब्रह्माण्डदः क्रीडते पश्चाद्याति पदं सुदुर्लभतरं देवैर्मुदे माधवम्
vyāsa uvāca
bhagavanbrūhi brāhmāṇḍaṃ yatpramāṇaṃ yadātmakam |
yadādhāraṃ yathābhūtaṃ yena me pratyayo bhavet
||6||भगवन्ब्रूहि ब्राह्माण्डं यत्प्रमाणं यदात्मकम् ।
यदाधारं यथाभूतं येन मे प्रत्ययो भवेत्
sanatkumāra uvāca
mune śṛṇu pravakṣyāmi yadutsedhaṃ tu vistaram |
brahmāṇḍaṃ tattu saṃkṣepācchrutvā pāpātpramucyate
||7||मुने शृणु प्रवक्ष्यामि यदुत्सेधं तु विस्तरम् ।
ब्रह्माण्डं तत्तु संक्षेपाच्छ्रुत्वा पापात्प्रमुच्यते
yattatkāraṇamavyaktaṃ vyaktaṃ śivamanāmayam |
tasmātsaṃjāyate brahmā dvidhābhūtāddhi kālataḥ
||8||यत्तत्कारणमव्यक्तं व्यक्तं शिवमनामयम् ।
तस्मात्संजायते ब्रह्मा द्विधाभूताद्धि कालतः
brāhmāṇḍaṃ sṛjati brahmā caturddaśabhavātmakam |
tadvacmi kramatastāta samāsācchṛṇu yatnataḥ
||9||ब्राह्माण्डं सृजति ब्रह्मा चतुर्द्दशभवात्मकम् ।
तद्वच्मि क्रमतस्तात समासाच्छृणु यत्नतः
pātālāni tu saptaiva bhuvanāni tathorddhvataḥ |
ucchrāyo dviguṇastasya jalamadhye sthitasya ca
||10||पातालानि तु सप्तैव भुवनानि तथोर्द्ध्वतः ।
उच्छ्रायो द्विगुणस्तस्य जलमध्ये स्थितस्य च
tasyādhāraḥ sthito nāgassa ca viṣṇuḥ prakīrtitaḥ |
brahmaṇo vacaso hetorbibharti sakalaṃ tvidam
||11||तस्याधारः स्थितो नागस्स च विष्णुः प्रकीर्तितः ।
ब्रह्मणो वचसो हेतोर्बिभर्ति सकलं त्विदम्
śeṣasyāsya guṇān vaktuṃ na śaktā devadānavāḥ |
yonaṃtaḥ paṭhyate siddhairdevarṣigaṇapūjitaḥ
||12||शेषस्यास्य गुणान् वक्तुं न शक्ता देवदानवाः ।
योनंतः पठ्यते सिद्धैर्देवर्षिगणपूजितः
śiraḥsāhasrayuktassa sarvā vidyotayandiśaḥ |
phaṇāmaṇisahasreṇa svastikāmalabhūṣaṇaḥ
||13||शिरःसाहस्रयुक्तस्स सर्वा विद्योतयन्दिशः ।
फणामणिसहस्रेण स्वस्तिकामलभूषणः
madāghūrṇitanetro'sau sāgniśśveta ivācalaḥ |
sragvī kirīṭī hyābhāti yassadaivaika kuṃḍalaḥ
||14||मदाघूर्णितनेत्रोऽसौ साग्निश्श्वेत इवाचलः ।
स्रग्वी किरीटी ह्याभाति यस्सदैवैक कुंडलः
sāyaṃ gaṃgāpravāheṇa śvetaśailopaśobhitaḥ |
nīlavāsā madodriktaḥ kailāsādririvāparaḥ
||15||सायं गंगाप्रवाहेण श्वेतशैलोपशोभितः ।
नीलवासा मदोद्रिक्तः कैलासाद्रिरिवापरः
lāṃgalāsaktahastāgro bibhranmusalamuttamam |
yo'rcyate nāgakanyābhissvarṇavarṇābhirādarāt
||16||लांगलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन्मुसलमुत्तमम् ।
योऽर्च्यते नागकन्याभिस्स्वर्णवर्णाभिरादरात्
saṃkarṣaṇātmako rudro viṣānalaśikhojjvalaḥ |
kalpāṃte niṣkramante yadvaktrebhyo'gniśikhā muhuḥ |
dagdhvā jagattrayaṃ śāntā bhavaṃtītyanuśuśruma
||17||संकर्षणात्मको रुद्रो विषानलशिखोज्ज्वलः ।
कल्पांते निष्क्रमन्ते यद्वक्त्रेभ्योऽग्निशिखा मुहुः ।
दग्ध्वा जगत्त्रयं शान्ता भवंतीत्यनुशुश्रुम
āste pātālamūlasthassa śeṣaḥ kṣitimaṇḍalam |
bibhratsvapṛṣṭhe bhūteśaśśeṣo'śeṣaguṇārcitaḥ
||18||आस्ते पातालमूलस्थस्स शेषः क्षितिमण्डलम् ।
बिभ्रत्स्वपृष्ठे भूतेशश्शेषोऽशेषगुणार्चितः
tasya vīryaprabhāvaśca sākāṃkṣaistridaśairapi |
na hi varṇayituṃ śakyaḥ svarūpaṃ jñātumeva vā
||19||तस्य वीर्यप्रभावश्च साकांक्षैस्त्रिदशैरपि ।
न हि वर्णयितुं शक्यः स्वरूपं ज्ञातुमेव वा
āste kusumamāleva phaṇāmaṇiśilāruṇā |
yasyaiṣā sakalā pṛthvī kastadvīryaṃ vadiṣyati
||20||आस्ते कुसुममालेव फणामणिशिलारुणा ।
यस्यैषा सकला पृथ्वी कस्तद्वीर्यं वदिष्यति
yadā vijṛmbhate'naṃto madāghūrṇitalocanaḥ |
tadā calati bhūreṣā sādritoyādhikānanā
||21||यदा विजृम्भतेऽनंतो मदाघूर्णितलोचनः ।
तदा चलति भूरेषा साद्रितोयाधिकानना
daśasāhasramekaikaṃ pātālaṃ muni sattama |
atalaṃ vitalaṃ caiva sutalaṃ ca rasātalam
||22||दशसाहस्रमेकैकं पातालं मुनि सत्तम ।
अतलं वितलं चैव सुतलं च रसातलम्
talaṃ talātalaṃ cāgryaṃ pātālaṃ saptamaṃ matam |
bhūmeradhassapta lokā ime jñeyā vicakṣaṇaiḥ
||23||तलं तलातलं चाग्र्यं पातालं सप्तमं मतम् ।
भूमेरधस्सप्त लोका इमे ज्ञेया विचक्षणैः
ucchrāyo dviguṇaścaiṣāṃ sarveṣāṃ ratnabhūmayaḥ |
ratnavanto'tha prāsādā bhūmayo hemasaṃbhavāḥ
||24||उच्छ्रायो द्विगुणश्चैषां सर्वेषां रत्नभूमयः ।
रत्नवन्तोऽथ प्रासादा भूमयो हेमसंभवाः
teṣu dānavadaiteyā nāgānāṃ jātayastathā |
nivasaṃti mahānāgā rākṣasā daityasaṃbhavāḥ
||25||तेषु दानवदैतेया नागानां जातयस्तथा ।
निवसंति महानागा राक्षसा दैत्यसंभवाः
prāha svargasadomadhye pātālānīti nāradaḥ |
svarlokādati ramyāṇi tebhyo'sāvāgato divi
||26||प्राह स्वर्गसदोमध्ये पातालानीति नारदः ।
स्वर्लोकादति रम्याणि तेभ्योऽसावागतो दिवि
nānābhūṣaṇabhūṣāsu maṇayo yatra suprabhāḥ |
āhlādakāni śubhrāṇi pātālaṃ kena tatsamam
||27||नानाभूषणभूषासु मणयो यत्र सुप्रभाः ।
आह्लादकानि शुभ्राणि पातालं केन तत्समम्
pātāle kasya na prītiritaścetaśca śobhitam |
devadānavakanyābhirvimuktasyābhijāyate
||28||पाताले कस्य न प्रीतिरितश्चेतश्च शोभितम् ।
देवदानवकन्याभिर्विमुक्तस्याभिजायते
divārkaraśmayo yatra na bhavaṃti vidho niśi |
na śītamātapo yatra maṇitejo'tra kevalam
||29||दिवार्करश्मयो यत्र न भवंति विधो निशि ।
न शीतमातपो यत्र मणितेजोऽत्र केवलम्
bhakṣyabhojyānnapānāni bhujyaṃte muditairbhṛśam |
yatra na jāyate kālo gato'pi munisattama
||30||भक्ष्यभोज्यान्नपानानि भुज्यंते मुदितैर्भृशम् ।
यत्र न जायते कालो गतोऽपि मुनिसत्तम
puṃskokilarutaṃ yatra padmāni kamalākarāḥ |
nadyassarāṃsi ramyāṇi hyanyonyavicarāṇi ca
||31||पुंस्कोकिलरुतं यत्र पद्मानि कमलाकराः ।
नद्यस्सरांसि रम्याणि ह्यन्योन्यविचराणि च
bhūṣaṇānyatiśubhrāṇi gaṃdhāḍhyaṃ cānulepanam |
vīṇāveṇumṛdaṃgānāṃ svanā geyāni ca dvija
||32||भूषणान्यतिशुभ्राणि गंधाढ्यं चानुलेपनम् ।
वीणावेणुमृदंगानां स्वना गेयानि च द्विज
daityoragaiśca bhujyaṃte pātāle vai sukhāni ca |
tapasā samavāpnoti dānavaissiddhamānavaiḥ
||33||दैत्योरगैश्च भुज्यंते पाताले वै सुखानि च ।
तपसा समवाप्नोति दानवैस्सिद्धमानवैः
iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāṃ brahmāṇḍakathane pātālalokavarṇanaṃ nāma paṃcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||