upamanyūpadeśaḥ
sanatkumāra uvāca
ityākarṇya munervākyamupamanyormahātmanaḥ |
jātabhaktirmahādeve kṛṣṇaḥ provāca taṃ munim
||1||इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यमुपमन्योर्महात्मनः ।
जातभक्तिर्महादेवे कृष्णः प्रोवाच तं मुनिम्
śrīkṛṣṇa uvāca
upamanyo mune tāta kṛpāṃ kuru mamopari |
ye ye śivaṃ samārādhya kāmānāpuśca tānvada
||2||उपमन्यो मुने तात कृपां कुरु ममोपरि ।
ये ये शिवं समाराध्य कामानापुश्च तान्वद
sanatkumāra uvāca
ityākarṇyopamanyussa muniśśaivavaro mahān |
kṛṣṇavākyaṃ supraśasya pratyuvāca kṛpānidhiḥ
||3||इत्याकर्ण्योपमन्युस्स मुनिश्शैववरो महान् ।
कृष्णवाक्यं सुप्रशस्य प्रत्युवाच कृपानिधिः
upamanyuruvāca
yairyairbhavārādhanataḥ prāpto hṛtkāma eva hi |
tāṃstānbhaktānpravakṣyāmi śṛṇu tvaṃ vai yadūdvaha
||4||यैर्यैर्भवाराधनतः प्राप्तो हृत्काम एव हि ।
तांस्तान्भक्तान्प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं वै यदूद्वह
śarvātsarvāmaraiśvaryyaṃ hiraṇyakaśipuḥ purā |
varṣāṇāṃ daśalakṣāṇi so'labhaccandraśekharāt
||5||शर्वात्सर्वामरैश्वर्य्यं हिरण्यकशिपुः पुरा ।
वर्षाणां दशलक्षाणि सोऽलभच्चन्द्रशेखरात्
tasyā'tha putrapravaro nandano nāma viśrutaḥ |
sa ca śarvavarādindraṃ varṣāyutamadhonayat
||6||तस्याऽथ पुत्रप्रवरो नन्दनो नाम विश्रुतः ।
स च शर्ववरादिन्द्रं वर्षायुतमधोनयत्
viṣṇucakraṃ ca taddhoraṃ vajramākhaṇḍalasya ca |
śīrṇaṃ purā'bhavatkṛṣṇa tadaṃgeṣu mahāhave
||7||विष्णुचक्रं च तद्धोरं वज्रमाखण्डलस्य च ।
शीर्णं पुराऽभवत्कृष्ण तदंगेषु महाहवे
na śastrāṇi vahaṃtyaṃge dharmatastasya dhīmataḥ |
grahasyātibalasyājau cakravajramukhānyapi
||8||न शस्त्राणि वहंत्यंगे धर्मतस्तस्य धीमतः ।
ग्रहस्यातिबलस्याजौ चक्रवज्रमुखान्यपि
ardyamānāśca vibudhā graheṇa subalīyasā |
devadattavarā jaghnurasurendrāssurānbhṛśam
||9||अर्द्यमानाश्च विबुधा ग्रहेण सुबलीयसा ।
देवदत्तवरा जघ्नुरसुरेन्द्रास्सुरान्भृशम्
tuṣṭo vidyutprabhasyāpi trailokyeśvaratā madāt |
śatavarṣasahasrāṇi sarvalokeśvaro bhavaḥ
||10||तुष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रैलोक्येश्वरता मदात् ।
शतवर्षसहस्राणि सर्वलोकेश्वरो भवः
tathā putrasahasrāṇāmayutaṃ ca dadau śivaḥ |
mama cānucaro nityaṃ bhaviṣyasyabravīditi
||11||तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ शिवः ।
मम चानुचरो नित्यं भविष्यस्यब्रवीदिति
kuśadvīpe śubhaṃ rājyamadadādbhagavānbhavaḥ |
sa tasmai śaṅkaraḥ prītyā vāsudeva prahṛṣṭadhīḥ
||12||कुशद्वीपे शुभं राज्यमददाद्भगवान्भवः ।
स तस्मै शङ्करः प्रीत्या वासुदेव प्रहृष्टधीः
dhātrā sṛṣṭaśśatamakho daityo varṣaśataṃ purā |
tapaḥ kṛtvā sahasraṃ tu putrāṇāmalabhadbhavāt
||13||धात्रा सृष्टश्शतमखो दैत्यो वर्षशतं पुरा ।
तपः कृत्वा सहस्रं तु पुत्राणामलभद्भवात्
yājñavalkya iti khyāto gīto vedeṣu vai muniḥ |
ārādhya sa mahādevaṃ prāptavāñjñānamuttamam
||14||याज्ञवल्क्य इति ख्यातो गीतो वेदेषु वै मुनिः ।
आराध्य स महादेवं प्राप्तवाञ्ज्ञानमुत्तमम्
vedavyāsastu yo nāmnā prāptavānatulaṃ yaśaḥ |
so'pi śaṃkaramārādhya trikālajñānamāptavān
||15||वेदव्यासस्तु यो नाम्ना प्राप्तवानतुलं यशः ।
सोऽपि शंकरमाराध्य त्रिकालज्ञानमाप्तवान्
indreṇa vālakhilyāste paribhūtāstu śaṅkarāt |
lebhire somahartāraṃ garuḍaṃ sarvadurjayam
||16||इन्द्रेण वालखिल्यास्ते परिभूतास्तु शङ्करात् ।
लेभिरे सोमहर्तारं गरुडं सर्वदुर्जयम्
āpaḥ pranaṣṭāḥ sarvāśca pūrvaroṣātkaparddinaḥ |
śarvaṃ samakapālena devairiṣṭvā pravartitam
||17||आपः प्रनष्टाः सर्वाश्च पूर्वरोषात्कपर्द्दिनः ।
शर्वं समकपालेन देवैरिष्ट्वा प्रवर्तितम्
atrerbhāryyā cānasūyā trīṇi varṣaśatāni ca |
muśaleṣu nirāhārā suptvā śarvāttatassutān
||18||अत्रेर्भार्य्या चानसूया त्रीणि वर्षशतानि च ।
मुशलेषु निराहारा सुप्त्वा शर्वात्ततस्सुतान्
dattātreyaṃ muniṃ lebhe candraṃ durvāsasaṃ tathā |
gaṃgāṃ pravartayāmāsa citrakūṭe pativratā
||19||दत्तात्रेयं मुनिं लेभे चन्द्रं दुर्वाससं तथा ।
गंगां प्रवर्तयामास चित्रकूटे पतिव्रता
vikarṇaśca mahādevaṃ tathā bhaktasukhāvaham |
prasādya mahatīṃ siddhimāptavānmadhusūdana
||20||विकर्णश्च महादेवं तथा भक्तसुखावहम् ।
प्रसाद्य महतीं सिद्धिमाप्तवान्मधुसूदन
citraseno nṛpaśśaṃbhuṃ prasādya dṛḍhabhaktimān |
samastanṛpabhītibhyo'bhayaṃ prāpātulaṃ ca kam
||21||चित्रसेनो नृपश्शंभुं प्रसाद्य दृढभक्तिमान् ।
समस्तनृपभीतिभ्योऽभयं प्रापातुलं च कम्
śrīkaro gopikāsūnurnṛpapūjāvilokanāt |
jātabhaktirmahādeve paramāṃ siddhimāptavān
||22||श्रीकरो गोपिकासूनुर्नृपपूजाविलोकनात् ।
जातभक्तिर्महादेवे परमां सिद्धिमाप्तवान्
citrāṅgado nṛpasutassīmantinyāḥ patirhare |
śivānugrahato magno yamunāyāṃ mṛto na hi
||23||चित्राङ्गदो नृपसुतस्सीमन्तिन्याः पतिर्हरे ।
शिवानुग्रहतो मग्नो यमुनायां मृतो न हि
sa ca takṣālayaṃ gatvā tanmaitrīṃ prāpya suvrataḥ |
āyātaḥ svagṛhaṃ prīto nānādhanasamanvitaḥ
||24||स च तक्षालयं गत्वा तन्मैत्रीं प्राप्य सुव्रतः ।
आयातः स्वगृहं प्रीतो नानाधनसमन्वितः
sīmaṃtinī priyā tasya somavrataparāyaṇā |
śivānugrahataḥ kṛṣṇa lebhe saubhāgyamuttamam
||25||सीमंतिनी प्रिया तस्य सोमव्रतपरायणा ।
शिवानुग्रहतः कृष्ण लेभे सौभाग्यमुत्तमम्
tatprabhāvādvrate tasminneko dvijasutaḥ purā |
kaścitstrītvaṃ gato lobhātkṛtadārākṛtiśchalāt
||26||तत्प्रभावाद्व्रते तस्मिन्नेको द्विजसुतः पुरा ।
कश्चित्स्त्रीत्वं गतो लोभात्कृतदाराकृतिश्छलात्
caṃcukā puṃścalī duṣṭā gokarṇe dvijataḥ purā |
śrutvā dharmakathāṃ śaṃbhorbhaktyā prāpa parāṃ gatim
||27||चंचुका पुंश्चली दुष्टा गोकर्णे द्विजतः पुरा ।
श्रुत्वा धर्मकथां शंभोर्भक्त्या प्राप परां गतिम्
svastryanugrahataḥ pāpī biṃdugo caṃcukāpatiḥ |
śrutvā śivapurāṇaṃ sa sadgatiṃ prāpa śāṃkarīm
||28||स्वस्त्र्यनुग्रहतः पापी बिंदुगो चंचुकापतिः ।
श्रुत्वा शिवपुराणं स सद्गतिं प्राप शांकरीम्
piṃgalā gaṇikā khyātā madarāhvo dvijādhamaḥ |
śaivamṛṣabhamabhyarcya lebhāte sadgatiṃ ca tau
||29||पिंगला गणिका ख्याता मदराह्वो द्विजाधमः ।
शैवमृषभमभ्यर्च्य लेभाते सद्गतिं च तौ
mahānandābhidhā kaścidveśyā śivapadādṛtā |
dṛḍhātpaṇātsuprasādya śivaṃ lebhe ca sadgatim
||30||महानन्दाभिधा कश्चिद्वेश्या शिवपदादृता ।
दृढात्पणात्सुप्रसाद्य शिवं लेभे च सद्गतिम्
kaikeyī dvijabālāḥ ca sādarāhvā śivavratā |
paramaṃ hi sukhaṃ prāpa śiveśavratadhāraṇāt
||31||कैकेयी द्विजबालाः च सादराह्वा शिवव्रता ।
परमं हि सुखं प्राप शिवेशव्रतधारणात्
vimarṣaṇaśca nṛpatiśśivabhaktiṃ vidhāya vai |
gatiṃ lebhe parāṃ kṛṣṇa śivānugrahataḥ purā
||32||विमर्षणश्च नृपतिश्शिवभक्तिं विधाय वै ।
गतिं लेभे परां कृष्ण शिवानुग्रहतः पुरा
durjanaśca nṛpaḥ pāpī bahustrīlaṃpaṭaḥ khalaḥ |
śivabhaktyā śivaṃ prāpa nirliptaḥ sarvakarmasu
||33||दुर्जनश्च नृपः पापी बहुस्त्रीलंपटः खलः ।
शिवभक्त्या शिवं प्राप निर्लिप्तः सर्वकर्मसु
sastrīkaśśabaro nāmnā śaṃkaraśca śivavratī |
citābhasmarato bhaktyā lebhe tadgatimuttamām
||34||सस्त्रीकश्शबरो नाम्ना शंकरश्च शिवव्रती ।
चिताभस्मरतो भक्त्या लेभे तद्गतिमुत्तमाम्
sauminī nāma cāṇḍālī saṃpūjyājñānato hi sā |
lebhe śaivīṃ gatiṃ kṛṣṇa śaṃkarānugrahātparāt
||35||सौमिनी नाम चाण्डाली संपूज्याज्ञानतो हि सा ।
लेभे शैवीं गतिं कृष्ण शंकरानुग्रहात्परात्
mahākālābhidho vyādho kirātaḥ parahiṃsakaḥ |
samabhyarcya śivaṃ bhaktyā lebhe sadgatimuttamām
||36||महाकालाभिधो व्याधो किरातः परहिंसकः ।
समभ्यर्च्य शिवं भक्त्या लेभे सद्गतिमुत्तमाम्
durvāsā muniśārdūlaśśivānugrahataḥ purā |
tastāra svamataṃ loke śivabhaktiṃ vimuktidām
||37||दुर्वासा मुनिशार्दूलश्शिवानुग्रहतः पुरा ।
तस्तार स्वमतं लोके शिवभक्तिं विमुक्तिदाम्
kauśikaśca samārādhya śaṃkaraṃ loka śaṃkaram |
brāhmaṇo'bhūtkṣatriyaśca dvitīya iva padmabhūḥ
||38||कौशिकश्च समाराध्य शंकरं लोक शंकरम् ।
ब्राह्मणोऽभूत्क्षत्रियश्च द्वितीय इव पद्मभूः
śivamabhyarcya sadbhaktyā viraṃciśśaivasattamaḥ |
abhūtsargakaraḥ kṛṣṇa sarvalokapitāmahaḥ
||39||शिवमभ्यर्च्य सद्भक्त्या विरंचिश्शैवसत्तमः ।
अभूत्सर्गकरः कृष्ण सर्वलोकपितामहः
mārkaṇḍeyo munivaraściraṃjīvī mahāprabhuḥ |
śivabhaktavaraḥ śrīmāñśivānugrahato hare
||40||मार्कण्डेयो मुनिवरश्चिरंजीवी महाप्रभुः ।
शिवभक्तवरः श्रीमाञ्शिवानुग्रहतो हरे
devendro hi mahāśaivastrailokyaṃ bubhuje purā |
śivānugrahataḥ kṛṣṇa sarvadevādhipaḥ prabhuḥ
||41||देवेन्द्रो हि महाशैवस्त्रैलोक्यं बुभुजे पुरा ।
शिवानुग्रहतः कृष्ण सर्वदेवाधिपः प्रभुः
baliputro mahāśaivaśśivānugrahato vaśī |
bāṇo babhūva brahmāṇḍanāyakassakaleśvaraḥ
||42||बलिपुत्रो महाशैवश्शिवानुग्रहतो वशी ।
बाणो बभूव ब्रह्माण्डनायकस्सकलेश्वरः
hariśśaktiśca sadbhaktyā dadhīcaśca maheśvaraḥ |
śivānugrahato'bhūvaṃstathā rāmo hi śāṃkaraḥ
||43||हरिश्शक्तिश्च सद्भक्त्या दधीचश्च महेश्वरः ।
शिवानुग्रहतोऽभूवंस्तथा रामो हि शांकरः
kaṇādo bhārgavaścaiva gururgautama eva ca |
śivabhaktyā babhūvuste mahāprabhava īśvarā
||44||कणादो भार्गवश्चैव गुरुर्गौतम एव च ।
शिवभक्त्या बभूवुस्ते महाप्रभव ईश्वरा
śākalyaśśaṃsitātmā ca navavarṣaśātānyapi |
bhavamārādhayāmāsa manoyajñena mādhava
||45||शाकल्यश्शंसितात्मा च नववर्षशातान्यपि ।
भवमाराधयामास मनोयज्ञेन माधव
tutoṣa bhagavānāha graṃthakartā bhaviṣyasi |
vatsākṣayyā ca te kīrtistrailokye prabhaviṣyati
||46||तुतोष भगवानाह ग्रंथकर्ता भविष्यसि ।
वत्साक्षय्या च ते कीर्तिस्त्रैलोक्ये प्रभविष्यति
akṣayaṃ ca kulaṃ te'stu maharṣibhiralaṃkṛtam |
bhaviṣyasi ṛṣiśreṣṭha sūtrakartā tatastataḥ
||47||अक्षयं च कुलं तेऽस्तु महर्षिभिरलंकृतम् ।
भविष्यसि ऋषिश्रेष्ठ सूत्रकर्ता ततस्ततः
ityevaṃ śaṃkarātprāpa varaṃ munivarassa vai |
trailokye vitataścāsītpūjyaśca yadunandana
||48||इत्येवं शंकरात्प्राप वरं मुनिवरस्स वै ।
त्रैलोक्ये विततश्चासीत्पूज्यश्च यदुनन्दन
sāvarṇiriti vikhyāta ṛṣirāsītkṛte yuge |
iha tena tapastaptaṃ ṣaṣṭivarṣaśatāni ca
||49||सावर्णिरिति विख्यात ऋषिरासीत्कृते युगे ।
इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतानि च
tamāha bhagavānrudrassākṣāttuṣṭosmi te'nagha |
graṃthakṛllokavikhyāto bhavitāsyajarāmaraḥ
||50||तमाह भगवान्रुद्रस्साक्षात्तुष्टोस्मि तेऽनघ ।
ग्रंथकृल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामरः
evaṃvidho mahādevaḥ puṇyapūrvataraistataḥ |
samarccitaśśubhānkāmānpradadāti yathepsitān
||51||एवंविधो महादेवः पुण्यपूर्वतरैस्ततः ।
समर्च्चितश्शुभान्कामान्प्रददाति यथेप्सितान्
ekenaiva mukhenāhaṃ vaktuṃ bhagavato guṇāḥ |
ye saṃti tānna śaknomi hyapi varṣaśatairapi
||52||एकेनैव मुखेनाहं वक्तुं भगवतो गुणाः ।
ये संति तान्न शक्नोमि ह्यपि वर्षशतैरपि
iti śrīśivamahāpurāṇe paṃcamyāmumāsaṃhitāyāṃ sanatkumāravyāsasaṃvāde upamanyūpadeśo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||