vaivasvatavarṇanam
sūta uvāca
vivasvānkaśyapājjajñe dākṣāyaṇyāṃ mahāṛṣeḥ |
tasya bhāryā'bhavatsaṃjñā tvāṣṭrī devī sureṇukā
||1||विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महाऋषेः ।
तस्य भार्याऽभवत्संज्ञा त्वाष्ट्री देवी सुरेणुका
mune'sahiṣṇunā tena tejasā dussahena ca |
bhartṛrūpeṇa nātuṣyadrūpa yauvanaśālinī
||2||मुनेऽसहिष्णुना तेन तेजसा दुस्सहेन च ।
भर्तृरूपेण नातुष्यद्रूप यौवनशालिनी
ādityasya hi tadrūpamasahiṣṇustu tejasaḥ |
dahyamānā tadodvegamakarodvaravarṇinī
||3||आदित्यस्य हि तद्रूपमसहिष्णुस्तु तेजसः ।
दह्यमाना तदोद्वेगमकरोद्वरवर्णिनी
ṛṣe'syāṃ trīṇyapatyāni janayāmāsa bhāskaraḥ |
saṃjñāyāṃ tu manuḥ pūrvaṃ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ
||4||ऋषेऽस्यां त्रीण्यपत्यानि जनयामास भास्करः ।
संज्ञायां तु मनुः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः
yamaśca yamunā caiva yamalau saṃbabhūvatuḥ |
evaṃ hi trīṇyapatyāni tasyāṃ jātāni sūryyataḥ
||5||यमश्च यमुना चैव यमलौ संबभूवतुः ।
एवं हि त्रीण्यपत्यानि तस्यां जातानि सूर्य्यतः
saṃvartulaṃ tu tadrūpaṃ dṛṣṭvā saṃjñā vivasvataḥ |
asahaṃtī tataśchāyāmātmanassā' sṛjacchubhām
||6||संवर्तुलं तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः ।
असहंती ततश्छायामात्मनस्साऽ सृजच्छुभाम्
māyāmayī tu sā saṃjñāmavocadbhaktitaśśubhe |
kiṃ karomīha kāryyaṃ te kathayasva śucismite
||7||मायामयी तु सा संज्ञामवोचद्भक्तितश्शुभे ।
किं करोमीह कार्य्यं ते कथयस्व शुचिस्मिते
saṃjñovāca
ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te mamaiva bhavanaṃ pituḥ |
tvayaitadbhavane satyaṃ vastavyaṃ nirvikārataḥ
||8||अहं यास्यामि भद्रं ते ममैव भवनं पितुः ।
त्वयैतद्भवने सत्यं वस्तव्यं निर्विकारतः
imau me bālakau sādhū kanyā ceyaṃ sumadhyamā |
pālanīyāḥ sukhenaiva mama cedicchasi priyam
||9||इमौ मे बालकौ साधू कन्या चेयं सुमध्यमा ।
पालनीयाः सुखेनैव मम चेदिच्छसि प्रियम्
chāyovāca
ākeśagrahaṇāddevi sahiṣye'haṃ suduṣkṛtam |
nākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gaccha devi yathāsukham
||10||आकेशग्रहणाद्देवि सहिष्येऽहं सुदुष्कृतम् ।
नाख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्
sūta uvāca
ityuktā sā'gamaddevī vrīḍitā sannidhau pituḥ |
pitrā nirbhartsitā tatra niyuktā sā punaḥ punaḥ
||11||इत्युक्ता साऽगमद्देवी व्रीडिता सन्निधौ पितुः ।
पित्रा निर्भर्त्सिता तत्र नियुक्ता सा पुनः पुनः
agacchadvaḍavā bhūtvā''cchādyarūpaṃ tatastvakam |
kuruṃstadottarānprāpya nṛṇāṃ madhye cacāra ha
||12||अगच्छद्वडवा भूत्वाऽऽच्छाद्यरूपं ततस्त्वकम् ।
कुरुंस्तदोत्तरान्प्राप्य नृणां मध्ये चचार ह
saṃjñāṃ tāṃ tu ravirmatvā chāyāyāṃ susutaṃ tadā |
janayāmāsa sāvarṇiṃ manuṃ vai savitā kila
||13||संज्ञां तां तु रविर्मत्वा छायायां सुसुतं तदा ।
जनयामास सावर्णिं मनुं वै सविता किल
saṃjñā'nu prārthitā chāyā sā svaputre'pi nityaśaḥ |
cakārābhyadhikaṃ snehaṃ na tathā pūrvaje sute
||14||संज्ञाऽनु प्रार्थिता छाया सा स्वपुत्रेऽपि नित्यशः ।
चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजे सुते
anujaścākṣamastattu yamastaṃ naiva cakṣame |
sa saroṣastu bālyācca bhāvino'rthasya gauravāt
||15||अनुजश्चाक्षमस्तत्तु यमस्तं नैव चक्षमे ।
स सरोषस्तु बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य गौरवात्
chāyāṃ saṃtarjayāmāsa yadā vaivasvato yamaḥ |
taṃ śaśāpa tataḥ krodhācchāyā tu kaluṣīkṛtā
||16||छायां संतर्जयामास यदा वैवस्वतो यमः ।
तं शशाप ततः क्रोधाच्छाया तु कलुषीकृता
caraṇaḥ patatāmeṣa taveti bhṛśaroṣitaḥ |
yamastataḥ pitussarvaṃ prāṃjaliḥ pratyavedayat
||17||चरणः पततामेष तवेति भृशरोषितः ।
यमस्ततः पितुस्सर्वं प्रांजलिः प्रत्यवेदयत्
bhṛśaṃ śāpa bhayodvignassaṃjñāvākyairviceṣṭitaḥ |
mātrā snehena sarveṣu vartitavyaṃ suteṣu vai
||18||भृशं शाप भयोद्विग्नस्संज्ञावाक्यैर्विचेष्टितः ।
मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै
snehamasmāsvapākṛtya kanīyāṃsaṃ bibharti sā |
tasmānmayodyataḥ pādastadbhavān kṣaṃtumarhati
||19||स्नेहमस्मास्वपाकृत्य कनीयांसं बिभर्ति सा ।
तस्मान्मयोद्यतः पादस्तद्भवान् क्षंतुमर्हति
śaptohamasmi deveśa jananyā tapatāṃvara |
tava prasādāccaraṇo na patenmama gopate
||20||शप्तोहमस्मि देवेश जनन्या तपतांवर ।
तव प्रसादाच्चरणो न पतेन्मम गोपते
savitovāca
asaṃśayaṃ putra mahadbhaviṣyatyatra kāraṇam |
yena tvāmāviśatkrodho dharmajñaṃ satyavādinam
||21||असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम् ।
येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्
na śakyate tanmithyā vai karttuṃ mātṛvacastava |
kṛmayo māṃsamādāya gamiṣyaṃti mahītale
||22||न शक्यते तन्मिथ्या वै कर्त्तुं मातृवचस्तव ।
कृमयो मांसमादाय गमिष्यंति महीतले
tadvākyaṃ bhavitā satyaṃ tvaṃ ca trātau bhaviṣyasi |
kuru tāta na saṃdehaṃ manaścāśvāsya svaṃ prabho
||23||तद्वाक्यं भविता सत्यं त्वं च त्रातौ भविष्यसि ।
कुरु तात न संदेहं मनश्चाश्वास्य स्वं प्रभो
sūta uvāca
ityuktvā tanayaṃ sūryo yamasaṃjñaṃ munīśvara |
ādityaścābravīttānttu chāyāṃ krodhasamanvitaḥ
||24||इत्युक्त्वा तनयं सूर्यो यमसंज्ञं मुनीश्वर ।
आदित्यश्चाब्रवीत्तान्त्तु छायां क्रोधसमन्वितः
sūrya uvāca
he priye kumate caṃḍi kiṃ tvayā''caritaṃ kila |
kiṃ tu me'bhyadhikaḥ sneha etadākhyātumarhasi
||25||हे प्रिये कुमते चंडि किं त्वयाऽऽचरितं किल ।
किं तु मेऽभ्यधिकः स्नेह एतदाख्यातुमर्हसि
sūta uvāca
sā ravervacanaṃ śrutvā yathā tathyaṃ nyavedayat |
nirdagdhā kāmaraviṇā sāṃtvayāmāsa vai tadā
||26||सा रवेर्वचनं श्रुत्वा यथा तथ्यं न्यवेदयत् ।
निर्दग्धा कामरविणा सांत्वयामास वै तदा
chāyovāca
tavātitejasā dagdhā idaṃ rūpaṃ na śobhate |
asahaṃtī ca tatsaṃjñā vane vasati śādvale
||27||तवातितेजसा दग्धा इदं रूपं न शोभते ।
असहंती च तत्संज्ञा वने वसति शाद्वले
ślāghyā yogabalopetā yogamāsādya gopate |
anukūlastu deveśa saṃdiśyātmamayaṃ matam
||28||श्लाघ्या योगबलोपेता योगमासाद्य गोपते ।
अनुकूलस्तु देवेश संदिश्यात्ममयं मतम्
rūpaṃ nivartayāmyadya tava kāṃtaṃ karomyaham |
sūta uvāca |
tacchrutvā'pagataḥ krodho mārtaṇḍasya vivasvataḥ
||29||रूपं निवर्तयाम्यद्य तव कांतं करोम्यहम् ।
सूत उवाच ।
तच्छ्रुत्वाऽपगतः क्रोधो मार्तण्डस्य विवस्वतः
bhramimāropya tattejaḥ śātayāmāsa vai muniḥ |
tato vibhrājitaṃ rūpa tejasā saṃvṛtena ca
||30||भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास वै मुनिः ।
ततो विभ्राजितं रूप तेजसा संवृतेन च
kṛtaṃ kāṃtataraṃ rūpaṃ tvaṣṭrā tacchuśubhe tadā |
tatobhiyogamāsthāya svāṃ bhāryyāṃ hi dadarśa ha
||31||कृतं कांततरं रूपं त्वष्ट्रा तच्छुशुभे तदा ।
ततोभियोगमास्थाय स्वां भार्य्यां हि ददर्श ह
adhṛṣyāṃ sarvabhūtānāṃ tejasā niyamena ca |
so'śvarūpaṃ samāsthāya gatvā tāṃ maithunecchayā
||32||अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च ।
सोऽश्वरूपं समास्थाय गत्वा तां मैथुनेच्छया
maithunāya viceṣṭaṃtīṃ parapuṃsobhiśaṃkayā |
mukhato nāsikāyāṃ tu śukraṃ tat vyadadhānmune
||33||मैथुनाय विचेष्टंतीं परपुंसोभिशंकया ।
मुखतो नासिकायां तु शुक्रं तत् व्यदधान्मुने
devau tataḥ prajāyetāmaśvinau bhiṣajāṃ varau |
nāsatyau tau ca dasrau ca smṛtau dvāvaśvināvapi
||34||देवौ ततः प्रजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ ।
नासत्यौ तौ च दस्रौ च स्मृतौ द्वावश्विनावपि
tau tu kāṃtena rūpeṇa darśayāmāsa bhāskaraḥ |
ātmānaṃ sā tu taṃ dṛṣṭvā prahṛṣṭā patimādarāt
||35||तौ तु कांतेन रूपेण दर्शयामास भास्करः ।
आत्मानं सा तु तं दृष्ट्वा प्रहृष्टा पतिमादरात्
patyā tena gṛhaṃ prāyātsvaṃ satī muditānanā |
mumudāte'tha tau prītyā daṃpato pūrvatodhikam
||36||पत्या तेन गृहं प्रायात्स्वं सती मुदितानना ।
मुमुदातेऽथ तौ प्रीत्या दंपतो पूर्वतोधिकम्
yamastu karmaṇā tena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ |
dharmeṇa raṃjayāmāsa dharmarāja imā prajāḥ
||37||यमस्तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः ।
धर्मेण रंजयामास धर्मराज इमा प्रजाः
lebhe sa karmaṇā tena dharmarājo mahādyutiḥ |
pitṝṇāmādhipatyaṃ ca lokapālatvameva ca
||38||लेभे स कर्मणा तेन धर्मराजो महाद्युतिः ।
पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च
manuḥ prajāpatistvāsītsāvarṇissa tapodhanaḥ |
bhāvyaḥ sa karmaṇā tena manossāvarṇikeṃtare
||39||मनुः प्रजापतिस्त्वासीत्सावर्णिस्स तपोधनः ।
भाव्यः स कर्मणा तेन मनोस्सावर्णिकेंतरे
merupṛṣṭhe tapo ghoramadyāpi carate prabhuḥ |
yavīyasī tayoryā tu yamī kanyā yaśasvinī
||40||मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः ।
यवीयसी तयोर्या तु यमी कन्या यशस्विनी
abhavatsā saricchreṣṭhā yamunā lokapā vanī |
manurityucyate loke sāvarṇiriti cocyate
||41||अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपा वनी ।
मनुरित्युच्यते लोके सावर्णिरिति चोच्यते
ya idaṃ janma devānāṃ śṛṇuyāddhārayettu vā |
āpadaṃ prāpya mucyeta prāpnuyātsumahadyaśaḥ
||42||य इदं जन्म देवानां शृणुयाद्धारयेत्तु वा ।
आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयात्सुमहद्यशः
iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāṃ manvantarakīrtane vaivasvatavarṇanaṃ nāma pacatriṃśo'dhyāyaḥ || 35 ||