श्रीरामरुद्रकृतधर्मारण्यतीर्थक्षेत्रजीर्णोद्धारवर्णनम्
नारद उवाच
भगवन्देवदेवेश सृष्टिसंहारकारक ॥
गुणातीतो गुणैर्युक्तो मुक्तीनां साधनं परम्
॥१॥संस्थाप्य वेदभवनं विधिवद्द्विज सत्तमान् ॥
किं चक्रे रघुनाथस्तु भूयोऽयोध्यां गतस्तदा
॥२॥स्वस्थाने ब्राह्मणास्तत्र कानि कर्माणि चक्रिरे ॥
ब्रह्मोवाच ॥
इष्टापूर्तरताः शांताः प्रतिग्रहपराङ्मुखाः
॥३॥राज्यं चक्रुर्वनस्यास्य पुरोधा द्विजसत्तमः ॥
उवाच रामपुरतस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्
॥४॥प्रयागस्य च माहात्म्यं त्रिवेणीफलमुत्तमम् ॥
प्रयागतीर्थमहिमा शुक्लतीर्थस्य चैव हि
॥५॥सिद्धक्षेत्रस्य काश्याश्च गंगाया महिमा तथा ॥
वसिष्ठः कथया मास तीर्थान्यन्यानि नारद
॥६॥धर्मारण्यसुवर्णाया हरिक्षेत्रस्य तस्य च ॥
स्नानदानादिकं सर्वं वाराणस्या यवाधिकम्
॥७॥एतच्छ्रुत्वा रामदेवः स चमत्कृतमानसः ॥
धर्मारण्ये पुनर्यात्रां कर्त्तुकामः समभ्यगात्
॥८॥सीतया सह धर्मज्ञो गुरुसैन्यपुरःसरः ॥
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा भरतेन सहायवान्
॥९॥शत्रुघ्नेन परिवृतो गतो मोहेरके पुरे ॥
तत्र गत्वा वसिष्ठं तु पृच्छतेऽसौ महामनाः
॥१०॥राम उवाच
धर्मारण्ये महाक्षेत्रे किं कर्त्तव्यं द्विजोत्तम ॥
दानं वा नियमो वाथ स्नानं वा तप उत्तमम्
॥११॥ध्यानं वाथ क्रतुं वाथ होमं वा जपमुत्तमम् ॥
दानं वा नियमं वाथ स्नानं वा तप उत्तमम्
॥१२॥येन वै क्रियमाणेन तीर्थेऽस्मिन्द्विजसत्तम ॥
ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यते तद्ब्रवीहि मे
॥१३॥वसिष्ठ उवाच
यज्ञं कुरु महाभाग धर्मारण्ये त्वमुत्तमम् ॥
दिनेदिने कोटिगुणं यावद्वर्षशतं भवेत्
॥१४॥तच्छ्रुत्वा चैव गुरुतो यज्ञारंभं चकार सः ॥
तस्मिन्नवसरे सीता रामं व्यज्ञापयन्मुदा
॥१५॥स्वामिन्पूर्वं त्वया विप्रा वृता ये वेदपारगाः ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशेन निर्मिता ये पुरा द्विजाः
॥१६॥कृते त्रेतायुगे चैव धर्मारण्यनिवासिनः ॥
विप्रांस्तान्वै वृणुष्व त्वं तैरेव साधकोऽध्वरः
॥१७॥तच्छ्रुत्वा रामदेवेन आहूता ब्राह्मणास्तदा ॥
स्थापिताश्च यथापूर्वमस्मिन्मोहे रके पुरे
॥१८॥तैस्त्वष्टादशसंख्याकैस्त्रैविद्यैर्मेहिवाडवैः ॥
यज्ञं चकार विधिवत्तैरेवायतबुद्धिभिः
॥१९॥कुशिकः कौशिको वत्स उपमन्युश्च काश्यपः ॥
कृष्णात्रेयो भरद्वाजो धारिणः शौनको वरः
॥२०॥मांडव्यो भार्गवः पैंग्यो वात्स्यो लौगाक्ष एव च ॥
गांगायनोथ गांगेयः शुनकः शौनकस्तथा
॥२१॥ब्रह्मोवाच
एभिर्विप्रैः क्रतुं रामः समाप्य विधिवन्नृपः ॥
चकारावभृथं रामो विप्रान्संपूज्य भक्तितः
॥२२॥यज्ञांते सीतया रामो विज्ञप्तः सुविनीतया ॥
अस्याध्वरस्य संपत्ती दक्षिणां देहि सुव्रत
॥२३॥मन्नाम्ना च पुरं तत्र स्थाप्यतां शीघ्रमेव च ॥
सीताया वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे नृपोत्तमः
॥२४॥तेषां च ब्राह्मणानां च स्थानमेकं सुनिर्भयम् ॥
दत्तं रामेण सीतायाः संतोषाय महीभृता
॥२५॥सीतापुरमिति ख्यातं नाम चक्रे तदा किल ॥
तस्याधिदेव्यौ वर्त्तेते शांता चैव सुमंगला
॥२६॥मोहेरकस्य पुरतो ग्रामद्वादशकं पुरः ॥
ददौ विप्राय विदुषे समुत्थाय प्रहर्षितः
॥२७॥तीर्थांतरं जगामाशु काश्यपीसरितस्तटे ॥
वाडवाः केऽपि नीतास्ते रामेण सह धर्मवित्
॥२८॥धर्मालये गतः सद्यो यत्र माला कमंडलुः ॥
पुरा धर्मेण सुमहत्कृतं यत्र तपो मुने
॥२९॥तदारभ्य सुविख्यातं धर्मालयमिति श्रुतम् ॥
ददौ दाशरथिस्तत्र महादानानि षोडश
॥३०॥पंचाशत्तदा ग्रामाः सीतापुरसमन्विताः ॥
सत्यमंदिरपर्यंता रघुना थेन वै तदा
॥३१॥सीताया वचनात्तत्र गुरुवाक्येन चैव हि ॥
आत्मनो वंशवृद्ध्यर्थं द्विजेभ्योऽदाद्रघूत्तमः
॥३२॥अष्टादशसहस्राणां द्विजानामभवत्कुलम् ॥
वात्स्यायन उपमन्युर्जातूकर्ण्योऽथ पिंगलः
॥३३॥भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः कुश एव च ॥
शांडिल्यः कश्यपश्चैव गौतमश्छांधनस्तथा
॥३४॥कृष्णात्रेयस्तथा वत्सो वसिष्ठो धारणस्तथा ॥
भांडिलश्चैव विज्ञेयो यौवनाश्वस्ततः परम्
॥३५॥कृष्णायनोपमन्यू च गार्ग्यमुद्गलमौखकाः ॥
पुशिः पराशरश्चैव कौंडिन्यश्च ततः परम्
॥३६॥पंचपंचाशद्ग्रामाणां नामान्येवं यथाक्रमम् ॥
सीतापुरं श्रीक्षेत्रं च मुशली मुद्गली तथा
॥३७॥ज्येष्ठला श्रेयस्थानं च दंताली वटपत्रका ॥
राज्ञः पुरं कृष्णवाटं देहं लोहं चनस्थनम्
॥३८॥कोहेचं चंदनक्षेत्रं थलं च हस्तिनापुरम् ॥
कर्पटं कंनजह्नवी वनोडफनफावली
॥३९॥मोहोधं शमोहोरली गोविंदणं थलत्यजम् ॥
चारणसिद्धं सोद्गीत्राभाज्यजं वटमालिका
॥४०॥गोधरं मारणजं चैव मात्रमध्यं च मातरम् ॥
बलवती गंधवती ईआम्ली च राज्यजम्
॥४१॥रूपावली बहुधनं छत्रीटं वंशंजं तथा ॥
जायासंरणं गोतिकी च चित्रलेखं तथैव च
॥४२॥दुग्धावली हंसावली च वैहोलं चैल्लजं तथा ॥
नालावली आसावली सुहाली कामतः परम्
॥४३॥रामेण पंचपंचाशद्ग्रामाणि वसनाय च ॥
स्वयं निर्माय दत्तानि द्विजेभ्यस्तेभ्य एव च
॥४४॥तेषां शुश्रूषणार्थाय वैश्यान्रामो न्यवे दयत् ॥
षट्त्रिंशच्च सहस्राणि शूद्रास्तेभ्यश्चतुर्गुणान्
॥४५॥तेभ्यो दत्तानि दानानि गवाश्ववसनानि च ॥
हिरण्यं रजतं ताम्रं श्रद्धया परया मुदा
॥४६॥नारद उवाच
अष्टादशसहस्रास्ते ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥
कथं ते व्यभजन्ग्रामान्द्रामो()त्पन्नं तथा वसु ॥
वस्त्राद्यं भूषणाद्यं च तन्मे कथय सुव्र तम्
॥४७॥ब्रह्मोवाच
यज्ञांते दक्षिणा यावत्सर्त्विग्भिः स्वीकृता सुत ॥
महादानादिकं सर्वं तेभ्य एव समर्पितम्
॥४८॥ग्रामाः साधारणा दत्ता महास्थानानि वै तदा ॥
ये वसंति च यत्रैव तानि तेषां भवंत्विति
॥४९॥वशिष्ठवचनात्तत्र ग्रामास्ते विप्रसात्कृताः ॥
रघूद्वहेन धीरेण नोद्व संति यथा द्विजाः
॥५०॥धान्यं तेषां प्रदत्तं हि विप्राणां चामितं वसु ॥
कृतांजलिस्ततो रामो ब्राह्मणानिदमब्रवीत्
॥५१॥यथा कृतयुगे विप्रास्त्रेतायां च यथा पुरा ॥
तथा चाद्यैव वर्त्तव्यं मम राज्ये न संशयः
॥५२॥यत्किंचिद्धनधान्यं वा यानं वा वसनानि वा ॥
मणयः कांचनादींश्च हेमादींश्च तथा वसु
॥५३॥ताम्राद्यं रजतादींश्च प्रार्थयध्वं ममाधुना ॥
अधुना वा भविष्ये वाभ्यर्थनीयं यथोचितम्
॥५४॥प्रेषणीयं वाचिकं मे सर्वदा द्विजसत्तमाः ॥
यंयं कामं प्रार्थयध्वं तं तं दास्याम्यहं विभो
॥५५॥ततो रामः सेवकादीनादरात्प्रत्यभाषत ॥
विप्राज्ञा नोल्लंघनीया सेव नीया प्रयत्नतः
॥५६॥यंयं कामं प्रार्थयंते कारयध्वं ततस्ततः ॥
एवं नत्वा च विप्राणां सेवनं कुरुते तु यः
॥५७॥स शूद्रः स्वर्गमाप्नोति धनवान्पुत्रवान्भवेत् ॥
अन्यथा निर्धनत्वं हि लभते नात्र संशयः
॥५८॥यवनो म्लेच्छजातीयो दैत्यो वा राक्षसोपि वा ॥
योत्र विघ्नं करोत्येव भस्मीभवति तत्क्षणात्
॥५९॥ब्रह्मोवाच
ततः प्रदक्षिणीकृत्य द्विजान्रामोऽतिहर्षितः ॥
प्रस्थानाभिमुखो विप्रैराशीर्भिरभिनंदितः
॥६०॥आसीमांतमनुव्रज्य स्नेहव्याकुललोचनाः ॥
द्विजाः सर्वे विनिर्वृत्ता धर्मारण्ये विमोहिताः
॥६१॥एवं कृत्वा ततो रामः प्रतस्थे स्वां पुरीं प्रति ॥
काश्यपाश्चैव गर्गाश्च कृतकृत्या दृढव्रताः
॥६२॥गुर्वासनसमाविष्टाः सभार्या ससुहृत्सुताः ॥
राजधानीं तदा प्राप रामोऽयोध्यां गुणान्विताम्
॥६३॥दृष्ट्वा प्रमुदिताः सर्वे लोकाः श्रीरघुनन्दनम् ॥
ततो रामः स धर्मात्मा प्रजापालनतत्परः
॥६४॥सीतया सह धर्मात्मा राज्यं कुर्वंस्तदा सुधीः ॥
जानक्या गर्भमाधत्त रविवंशोद्भवाय च
॥६५॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये श्रीरामरुद्रकृतधर्मारण्यतीर्थक्षेत्रजीर्णोद्धारवर्णनं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥