युधिष्ठिरप्रश्नवर्णनम्
श्रीगणेशाय नमः
तर्तुं संहृतिवारिधिं त्रिजगतां नौर्नाम यस्य प्रभोर्येनेदं सकलं विभाति सततं जातं स्थितं संसृतम् ॥
यश्चैतन्यघनप्रमाण विधुरो वेदांतवेद्यो विभुस्तं वन्दे सहजप्रकाशममलं श्रीरामचन्द्रं परम् (
॥१॥) दाराः पुत्रा धनं वा परिजनसहितो बंधुवर्गः प्रियो वा माता भ्राता पिता वा श्वशुरकुलजना भृत्यऐश्वर्य्यवित्ते ॥
विद्या रूपं विमलभवनं यौवनं यौवतं वा सर्वे व्यर्थं मरणसमये धर्म एकः सहायः (
॥२॥) नैमिषे निमिषक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयः ॥
सत्रं स्वर्गाय लोकाय सहस्रसममासत
॥१॥एकदा सूतमायांतं दृष्ट्वा तं शौनकादयः ॥
परं हर्षं समाविष्टाः पपुर्नेत्रैः सुचेतसा ॥
चित्राः श्रोतुं कथास्तत्र परिवव्रुस्तपस्विनः
॥२॥अथ तेषूपविष्टेषु तपस्विषु महात्मसु ॥
निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाल्लोमहर्षणिः
॥३॥सुखासीनं च तं दृष्ट्वा विघ्नांतमुपलक्ष्य च ॥
अथापृच्छंस्त ऋषयः काश्चित्प्रास्ताविकीः कथाः
॥४॥पुराणमखिलं तात पुरा तेऽधीतवान्पिता ॥
कच्चित्त्वयापि तत्सर्वमधीतं लोमहर्षणे
॥५॥कथयस्व कथां सूत पुण्यां पापनिषूदिनीम् ॥
श्रुत्वा यां याति विलयं पापं जन्मशतोद्भवम्
॥६॥सूत उवाच
श्रीभारत्यंघ्रियुगलं गणनाथपदद्वयम् ॥
सर्वेषां चैव देवानां नमस्कृत्य वदाम्यहम्
॥७॥शक्तींश्चैव वसूंश्चैव ग्रहान्यज्ञादिदेवताः ॥
नमस्कृत्य शुभान्विप्रान्कविमुख्यांश्च सर्वशः
॥८॥अभीष्टदेवताश्चैव प्रणम्य गुरुसत्तमम् ॥
नमस्कृत्य शुभान्देवान्रामादींश्च विशेषतः
॥९॥| यान्स्मृत्वा विविधैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ॥
तेषां प्रसादाद्वक्ष्येऽहं तीर्थानां फलमुत्तमम् ॥
सर्वेषां च नियंतारं धर्मात्मानं प्रणम्य च
॥१०॥धर्म्मारण्यपतिस्त्रिविष्टपपतिर्नित्यं भवानीपतिः पापाद्वः स्थिरभोगयोगसुलभो देवः स धर्मेश्वरः ॥
सर्वेषां हृदयानि जीवकलया व्याप्य स्थितः सर्वदा ध्यात्वा यं न पुनर्विशंति मनुजाः संसारकारागृहम्
॥११॥सूत उवाच
एकदा तु स धर्म्मो वै जगाम ब्रह्मसंसदि ॥
तां सभां स समालोक्य ज्ञाननिष्ठोऽभवत्तदा
॥१२॥देवैर्मुनिवरैः क्रांतां सभामालोक्य विस्मितः ॥
देवैर्यक्षैस्तथा नागैः पन्नगैश्च तथाऽसुरैः
॥१३॥ऋषिभिः सिद्धगंधर्वैः समाक्रांतोचितासना ॥
ससुखा सा सभा ब्रह्मन्न शीता न च घर्म्मदा
॥१४॥न क्षुधं न पिपासां च न ग्लानिं प्राप्नुवन्त्युत ॥
नानारूपैरिव कृता मणिभिः सा सभा वरैः
॥१९॥स्तंभैश्च विधृता सा तु शाश्वती न च सक्षया ॥
दिव्यैर्नानाविधैर्भावैर्भासद्भिरमितप्रभा
॥१६॥अति चन्द्रं च सूर्य्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभा ॥
दीप्यते नाकपृष्ठस्था भर्त्सयंतीव भास्करम्
॥१७॥तस्याँ स भगवाञ्छास्ति विविधान्देवमानुषान् ॥
स्वयमेकोऽनिशं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः
॥१८॥उपतिष्ठंति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम् ॥
दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपः प्रभुः
॥१९॥भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमोऽथ तथांगिराः ॥
पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव प्रह्लादः कर्द्दमस्तथा
॥२०॥अथर्वांगिरसश्चैव वालखिल्या मरीचिपाः ॥
मनोंऽतरिक्षं विद्याश्व वायुस्तेजो जलं मही
॥२१॥शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसो गंधस्तथैव च ॥
प्रकृतिश्च विकारश्च सदसत्कारणं तथा
॥२२॥अगस्त्यश्च महातेजा मार्कंडेयश्च वीर्यवान् ॥
जमदग्निर्भरद्वाजः संवर्तश्च्यवनस्तथा
॥२३॥दुर्वासाश्च महाभाग ऋष्यश्रृंगश्च धार्मिकः।
सनत्कुमारो भगवान्योगाचार्य्यो महातपाः
॥२४॥असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित् ॥
आयुर्वेदस्तथाष्टांगो गान्धर्वश्चैव तत्र हि
॥२९॥चंद्रमाः सह् नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान् ॥
वायवस्तंतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च
॥२६॥मूर्तिमंतो महात्मानो महाव्रतपरायणाः ॥
एते चान्ये च बहवो ब्रह्माणं समुपासिरे
॥२७॥अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तमो दमः ॥
आयांति तस्यां सहिता गंधर्वाप्सरसां गणाः
॥२८॥शुक्राद्याश्व ग्रहाश्चैव ये चान्ये तत्समीपगाः ॥
मंत्रा रथंतरं चैव हरिमान्वसुमानपि
॥२९॥महितो विश्वकर्मा च वसवश्चैव सर्वशः ॥
तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ
॥३०॥ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदस्तथैव च ॥
अथर्ववेदश्च तथा सर्वशास्त्राणि चैव ह
॥३१॥इतिहासोपवेदाश्च वेदांगानि च सर्वशः ॥
मेधा धृतिः स्मृतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः समाः
॥३२॥कालचक्रं च तद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम् ॥
यावन्त्यो देवपत्न्यश्च सर्वा एव मनोजवाः
॥३३॥गार्हपत्या नाकचराः पितरो लोकविश्रुताः ॥
सोमपा एकशृंगाश्च तथा सर्वे तपस्विनः ॥
नागाः सुपर्णाः पशवः पितामहमुपासते ।
स्थावरा जंगमाश्चापि महाभूतास्तथा परे
॥३९॥पुरंदरश्च देवेंद्रो वरुणो धनदस्तथा ॥
महादेवः सहोमोऽत्र सदा गच्छति सर्वदः
॥३६॥गच्छंति सर्वदा देवा नारायणस्तथर्षयः ॥
ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा
॥३७॥यत्किंचित्रिषु लोकेषु दृश्यते स्थाणु जंगमम् ॥
तस्यां सहोपविष्टायां तत्र ज्ञात्वा स धर्मवित्
॥३८॥देवैर्मुनिवरैः क्रांतां समालोक्यातिविस्मितः ॥
हर्षेण महता युक्तो रोमांचिततनूरुहः
॥३९॥तत्र धर्मो महातेजाः कथां पापप्रणाशिनीम् ॥
वाच्यमानां तु शुश्राव व्यासेनामिततेजसा
॥४०॥धर्मारण्यकथां दिव्यां तथैव सुमनोहराम् ॥
धर्मार्थकाममोक्षाणां फलदात्रीं तथैव च ॥
पुत्रपौत्रप्रपौत्रादि फलदात्रीं तथैव च ॥
धारणाच्छ्रवणाच्चापि पठनाच्चावलोकनात्
॥४२॥तां निशम्य सुविस्तीर्णां कथां ब्रह्मांडसंभवाम् ॥
प्र मोदोत्फुल्लनयनो ब्रह्माणमनुमत्य च
॥४३॥कृतकार्योपि धर्मात्मा गंतुकामस्तदाभवत् ॥
नमस्कृत्य तदा धर्मो ब्रह्माणं स पितामहम्
॥४४॥अनुज्ञातस्तदा तेन गतोऽसौ यमशासनम् ॥
पितामहप्रसादाच्च श्रुत्वा पुण्यप्रदायिनीम्
॥४५॥धर्मारण्यकथां दिव्यां पवित्रां पापनाशिनीम् ॥
स गतोऽनुचरैः सार्द्धं ततः संयमिनीं प्रति
॥४६॥अमात्यानुचरैः सार्धं प्रविष्टः स्वपुरं यमः ॥
तत्रांतरे महातेजा नारदो मुनिपुंगवः
॥४७॥दुर्निरीक्ष्यः कृपायुक्तः समदर्शी तपोनिधिः ॥
तपसा दग्धदेहोपि विष्णुभक्तिपरायणः
॥४८॥सर्वगः सर्वविच्चैव नारदः सर्वदा शुचिः ॥
वेदाध्ययनशीलश्च त्वागत स्तत्र संसदि
॥४९॥तं दृष्ट्वा सहसा धर्मो भार्यया सेवकैः सह ॥
संमुखो हर्षसंयुक्तो गच्छन्नेव स सत्वरः
॥५०॥अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं कुलम् ॥
अद्य मे सफलो धर्मस्त्वय्यायाते तपोधने
॥५१॥अर्घ्यपाद्यादिविधिना पूजां कृत्वा विधानतः ॥
दंडवत्तं प्रणम्याथ विधिना चोपवेशितः
॥५२॥आसने स्वे महादिव्ये रत्नकांचनभूषिते ॥
चित्रार्पिता सभा सर्वा दीपा निर्वातगा इव
॥५३॥विधाय कुशलप्रश्नं स्वागतेनाभिनंद्य तम् ॥
प्रहर्षमतुलं लेभे धर्मारण्यकथां स्मरन्
॥५४॥नारदं पूजयित्वा तु प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥
हर्षितं तु यमं दृष्ट्वा नारदो विस्मिताननः
॥५५॥चिंतयामास मनसा किमिदं हर्षितो हरिः ॥
अतिहर्षं च तं दृष्ट्वा यमराजस्वरूपिणम् ॥
आश्चर्यमनसं चैव नारदः पृष्टवांस्तदा
॥५६॥नारद उवाच
किं दृष्टं भवताश्चर्य्यं किं वा लब्धं महत्पदम् ॥
दुष्टस्त्वं दुष्टकर्मा च दुष्टात्मा क्रोधरूपधृक्
॥५७॥पापिनां यमनं चैवमेतद्रूपं महत्तरम् ॥
सौम्यरूपं कथं जातमेतन्मे संशयः प्रभो
॥५८॥अद्य त्वं हर्षसंयुक्तो दृश्यसे केन हेतुना ॥
कथयस्व महाकाय हर्षस्यैव हि कारणम्
॥५९॥धर्मराज उवाच
श्रूयतां ब्रह्मपुत्रैतत्कथयामि न संशयः ॥
पुराहं ब्रह्मसदनं गतवानभिवंदितुम्
॥६०॥तत्रासीनः सभामध्ये सर्वलोकैकपूजिते।
नानाकथाः श्रुतास्तत्र धर्म्मवर्गसमन्विताः
॥६१॥कथाः पुण्या धर्मयुता रम्या व्यासमुखाच्छ्रुताः ॥
धर्मकामार्थसंयुक्ताः सर्वाघौघविनाशिनीः
॥६२॥याः श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यंते ब्रह्महत्यया ।
तारयंति पितृगणाञ्छतमेकोत्तरं मुने
॥६३॥नारद उवाच
कीदृशी तत्कथा मे तां प्रशंस भवता श्रुताम् ॥
कथां यम महाबाहो श्रोतुकामोस्म्यहं च ताम्
॥६४॥यम उवाच
एकदा ब्रह्मलोकेऽहं नमस्कर्तुं पितामहम् ॥
गतवानस्मि तं देशं कार्याकार्यविचारणे
॥६५॥मया तत्राद्भुतं दृष्टं श्रुतं च मुनिसत्तम ॥
धर्म्मारण्यकथां दिव्यां कृष्णद्वैपायनेरिताम्
॥६६॥श्रुत्वा कथां महापुण्यां ब्रह्मन्ब्रह्मांडगां शुभाम् ॥
गुणपूर्णां सत्ययुक्तां तेन हर्षेण हर्षितः
॥६७॥अन्यच्चैव मुनिश्रेष्ठ तवागमनकारणम् ॥
शुभाय च सुखायैव क्षेमाय च जयाय हि
॥६८॥आद्यास्मि कृतकृत्योऽहमद्याहं सुकृती मुने।
धर्मोनामाद्य जातोऽहं तव पद्युग्मदर्शनात् ॥
पूज्योऽहं च कृतार्थोहं धन्योहं चाद्य नारद ॥
युष्मत्पादप्रसादाच्च पूज्योऽहं भुवनत्रये
॥७०॥सूत उवाच
एवंविधैर्वचोभिश्च तोषितो मुनिसत्तमः।
पप्रच्छ परया भक्त्या धर्मारण्यकथां शुभाम्
॥७१॥नारद उवाच
श्रुता व्यासमुखाद्धर्म्म धर्मारण्यकथा शुभा ॥
तत्सर्वं हि कथय मे विस्तीर्णं च यथातथम्
॥७२॥यम उवाच
व्यग्रोऽहं सततं ब्रह्मन्प्राणिनां सुखदुःखिनाम् ॥
तत्तत्कर्मानुसारेण गतिं दातुं सुखेतराम्
॥७३॥तथापि साधुसंगो हि धर्मायैव प्रजायते ॥
इह लोके परत्रापि क्षेमाय च सुखाय च
॥७४॥ब्रह्मणः सन्निधौ यञ्च श्रुतं व्यासमुखेरितम् ॥
तत्सर्वं कथयिष्यामि मानुषाणां हिताय वै
॥७९॥सूत उवाच
यमेन कथितं सर्वं यच्छ्रुतं ब्रह्मसंसदि ॥
आदिमध्यावसानं च सर्वं नैवात्र संशयः
॥७६॥कलिद्वापरयोर्मध्ये धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥
गतोऽसौ नारदो मर्त्ये राज्यं धर्मसुतस्य वै
॥७७॥आगतः श्रीहरेरंशो नारदः प्रत्यदृश्यत ॥
ज्वलिताग्निप्रतीकाशो बालार्कसदृशेक्षणः
॥७८॥सव्यापवृत्तं विपुलं जटामंडलमुद्वहन् ॥
चंद्रांशुशुक्ले वसने वसानो रुक्मभूषणः
॥७९॥वीणां गृहीत्वा महतीं कक्षासक्तां सखीमिव ॥
कृष्णाजिनोत्तरासंगो हेमयज्ञोपवीतवान्
॥८०॥दण्डी कमंडलुकरः साक्षाद्वह्निरिवापरः ॥
भेत्ता जगति गुह्यानां विग्रहाणां गुहोपमः
॥८१॥महर्षिगणसंसिद्धो विद्वान्गांधर्ववेदवित् ॥
वैरकेलिकलो विप्रो ब्राह्मः कलिरिवापरः
॥८२॥देवगंधर्वलोकानामादिवक्ता सुनिग्रहः ॥
गाता चतुर्णां वेदानामुद्गाता हरिसद्गुणान्
॥८३॥स नारदोऽथ विप्रर्षिर्ब्रह्मलोकचरोऽव्ययः ॥
आगतोऽथ पुरीं हर्षाद्धर्मराजेन पालिताम्
॥८४॥| अथ तत्रोपविष्टेषु राजन्येषु महात्मसु ॥
महत्सु चोपविष्टेषु गंधर्वेषु च तत्र वै
॥८९॥लोकाननुचरन्सर्वानागतः स महर्षिराट् ॥
नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा
॥८६॥तमागतमृषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित् ॥
सिंहासनात्समुत्थाय प्रययौ सन्मुखस्तदा
॥८७॥अभ्यवादयतं प्रीत्या विनयाव नतस्तदा ॥
तदर्हमासनं तस्मै संप्रदाय यथाविधि
॥८८॥गां चैवं मधुपर्कं च संप्रदायार्धमेव च ॥
अर्चयामास रत्नैश्च सर्वकामैश्च धर्मवित्
॥८९॥तुतोष च यथावञ्च पूजां प्राप्य च धर्मवित् ॥
कुशली त्वं महाभाग तपसः कुशलं तव
॥९०॥न कश्चिद्बाधते दुष्टो दैत्यो हि स्वर्गभूपतिम् ॥
मुने कल्याणरूपस्त्वं नमस्कृतः सुरासुरैः ॥
सर्व्वगः सर्ववेत्ता च ब्रह्मपुत्र कृपानिधे
॥९१॥नारद उवाच
सर्वतः कुशलं मेद्य प्रसादाद्ब्रह्मणः सदा ॥
कुशली त्वं महाभाग धर्मपुत्र युधिष्ठिर
॥९२॥भ्रातृभिः सह राजेंद्र धर्मेषु रमते मनः ॥
दारैः पुत्रैश्च भृत्यैश्च कुशलैर्गजवाजिभिः
॥९३॥औरसानिव पुत्रांश्च प्रजा धर्मेण धर्मज ॥
पालयसि किमाश्चर्यं त्वया धन्या हि सा प्रजा
॥९४॥पालनात्पोषणान्नॄणां धर्मो भवति वै ध्रुवम् ॥
तत्तद्धर्मस्य भोक्ता त्वमित्येवं मनुरब्रवीत्
॥९९॥युधिष्ठिर उवाच
कुशलं मम राष्ट्रं च भवतामंघ्रिस्पर्शनात् ॥
दर्शनेन महाभाग जातोऽहं गतकिल्बिषः
॥९६॥धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं सभाग्योऽहं धरातले ॥
अद्याहं सुकृती जातो ह्मपुत्रे गृहागते ॥
कुत आगमनं ब्रह्मन्नद्य ते मुनिसत्तम ॥
अनुग्रहार्थं साधूनां किं वा कार्येण केन च
॥९८॥नारद उवाच
आगतोऽहं नृपश्रेष्ठ सकाशाच्छमनस्य च ॥
व्यासेनोक्तां ब्रह्मणोग्रे कथां पौराणिकीं शुभाम्
॥९९॥धर्मारण्याश्रितां दिव्यां सर्वसंतापहारिणीम् ॥
यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते ब्रह्महत्यया
॥१००॥हत्यायुतप्रशमनीं तापत्रयविनाशिनीम् ॥
यां वै श्रुत्वातिभक्त्या च कठिनो मृदुतां भजेत् ॥
धर्मराजेन तां श्रुत्वा ममाग्रे च निवेदिताम् ।
तमपृच्छ्दमेयात्मा कथां धर्मविनोदिनीम्
॥२॥युधिष्ठिर उवाच
धर्मारण्याश्रितां पुण्यां कथां मे द्विजसत्तम ॥
कथयस्व प्रसादेन लोकानां हितकाम्यया
॥३॥नारद् उवाच
स्नानकालोयमस्माकं न कथावसरो मम ॥
परंतु श्रूयतां राजन्नुपदेशं ददाम्यहम्
॥४॥मासानामुत्तमो माघः स्नानदानादिके तथा ॥
तस्मिन्माघे च यः स्नाति सर्वपापैः प्रमुच्यते
॥५॥स्नानार्थं याहि शीघ्रं त्वं गंगायां नृपतेऽधुना ॥
व्यासस्यागमनं चाद्य भविष्यति नृपोत्तम
॥६॥तं पृच्छस्व महाभाग श्रावयिष्यति ते शुभम् ॥
तीर्थानां चैव सर्वेषां फलं पुण्यं यदद्भुतम्
॥७॥भूतं भव्यं भविष्यं च उत्तमाधममध्यमाः ॥
वाचयिष्यति तत्सर्वमितिहाससमुद्भवम्
॥८॥धर्मारण्यस्य सकलं वृत्तं यद्यत्पुरातनम् ॥
व्यासः सत्यवतीपुत्रो वदिष्यति च तेऽखिलम्
॥९॥सूत उवाच
एवमुक्त्वा विधेः पुत्रस्तत्रैवांतरधीयत ।
तस्मिन्गते स नृपतिः क्रीडते सचिवैः सह
॥११०॥एतस्मिन्नंतरे तत्र प्राप्तः सत्यवतीसुतः ॥
विज्ञापयामास तदा विदुरः पांडवस्य हि
॥११॥सूत उवाच
आगतं तु मुनिं श्रुत्वा सर्वे हर्षसमाकुलाः ॥
समुत्तस्थुर्हि भीमाद्याः सह् धर्मेण सर्वशः
॥१२॥तदा हि सन्मुखो भूत्वा मुमुदे नतकन्धरः ॥
दंडवत्तं प्रणम्याथ भ्रातृभिः सहितस्तदा
॥१३॥मधुपर्केण विधिना पूजां कृत्वा सुशोभनाम् ॥
सिंहासने समावेश्य पप्रच्छानामयं तदा
॥११॥ततः पुण्यां कथां दिव्यां श्रावयामास धर्मवित् ॥
कथांते मुनिशार्दूलं वचनं चेदमब्रवीत्
॥१५॥युधिष्ठिर उवाच
त्वत्प्रसादान्मया ब्रह्मञ्छ्रुतास्तु प्रवराः कथाः ॥
आपद्धर्म्मा राजधर्मा मोक्षधर्म्मा ह्यनेकशः
॥१६॥पुराणानां च धर्माश्च व्रतानि बहुशस्तथा ॥
तीर्थान्यनेकरूपाणि सर्वाण्यायतनानि च
॥१७॥इदानीं श्रोतुमिच्छामि धर्मारण्यकथां शुभाम् ॥
श्रुत्वा यां हि विनश्येत पापं ब्रह्मवधादिकम्
॥१८॥धर्म्मारण्यस्थतीर्थानां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥
कस्येदं स्थापितं स्थानं कस्मादेतद्विनिर्मितम्
॥१९॥रक्षितं पालितं केन कस्मिन्कालेऽथ निर्मितम् ॥
किंकिं त्वत्राभवत्पूर्वं शंशैतत्पृच्छतो मम
॥१२०॥भूतं भव्यं भविष्यञ्च तस्मिन्स्थाने च यद्भवेत् ॥
तत्सर्वं कथयस्वाद्य तीर्थानां च यथा स्थितिः
॥१२१॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्व भागे धर्मारण्यमाहात्म्ये युधिष्ठिरप्रश्नवर्णनंनाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥