atyadbhutāni tīrthāni liṃgāni ca mahāmune
arjuna uvāca
atyadbhutāni tīrthāni liṃgāni ca mahāmune ||
śrutvā tava mukhāṃbhojādbhṛśaṃ me hṛṣyate manaḥ
||1||अत्यद्भुतानि तीर्थानि लिंगानि च महामुने ॥
श्रुत्वा तव मुखांभोजाद्भृशं मे हृष्यते मनः
mahīnagarakasyāpi sthāpitasya tvayā mune ||
yāni tīrthāni mukhyāni tāni varṇaya me prabho
||2||महीनगरकस्यापि स्थापितस्य त्वया मुने ॥
यानि तीर्थानि मुख्यानि तानि वर्णय मे प्रभो
nārada uvāca
śrīmanmahīnagarake yāni tīrthāni phālguna ||
tāni vakṣyāmi yatrāste jayā dityo raviḥ prabhuḥ
||3||श्रीमन्महीनगरके यानि तीर्थानि फाल्गुन ॥
तानि वक्ष्यामि यत्रास्ते जया दित्यो रविः प्रभुः
jayādityasya yo nāma kīrtayediha mānavaḥ ||
sarvarogavinirmukto labhetso'pi hṛdīpsitam
||4||जयादित्यस्य यो नाम कीर्तयेदिह मानवः ॥
सर्वरोगविनिर्मुक्तो लभेत्सोऽपि हृदीप्सितम्
yasya saṃdarśanādeva kalyāṇairapi pūryate ||
mucyate cāpyakalyāṇaiḥ śraddhāvānpārtha mānavaḥ
||5||यस्य संदर्शनादेव कल्याणैरपि पूर्यते ॥
मुच्यते चाप्यकल्याणैः श्रद्धावान्पार्थ मानवः
tasya devasya cotpattiṃ śṛṇu pārtha vadāmi te ||
śṛṇvanvā kīrtayanvāpi prasādaṃ bhāskarāllabhet
||6||तस्य देवस्य चोत्पत्तिं शृणु पार्थ वदामि ते ॥
शृण्वन्वा कीर्तयन्वापि प्रसादं भास्कराल्लभेत्
ahaṃ saṃsthāpya saṃsthānametatkālena kenacit ||
prayāto bhāskaraṃ lokaṃ darśanārthī yadṛcchayā
||7||अहं संस्थाप्य संस्थानमेतत्कालेन केनचित् ॥
प्रयातो भास्करं लोकं दर्शनार्थी यदृच्छया
sa māṃ praṇatamāsīnamabhyarcyārgheṇa bhāskaraḥ ||
prahasanniva prāhedaṃ devo madhurayā girā
||8||स मां प्रणतमासीनमभ्यर्च्यार्घेण भास्करः ॥
प्रहसन्निव प्राहेदं देवो मधुरया गिरा
kuta āgamyate vipra kva ca vā pratigamyate ||
kva cāyaṃ nāradamune kālaste vihṛto'bhavat
||9||कुत आगम्यते विप्र क्व च वा प्रतिगम्यते ॥
क्व चायं नारदमुने कालस्ते विहृतोऽभवत्
nārada uvāca
evamukto bhāskareṇa taṃ tadā prābravaṃ vacaḥ ||
bhārate vihṛtaḥ khaṇḍe mahīnagarakādapi ||
darśanārthaṃ tava vibho samāyāto'smi bhāskara
||10||एवमुक्तो भास्करेण तं तदा प्राब्रवं वचः ॥
भारते विहृतः खण्डे महीनगरकादपि ॥
दर्शनार्थं तव विभो समायातोऽस्मि भास्कर
raviruvāca
yattvayā sthāpitaṃ sthānaṃ tatra ye saṃti brāhmaṇāḥ ||
teṣāṃ guṇānmama brūhi kiṃguṇā nanu te dvijāḥ
||11||यत्त्वया स्थापितं स्थानं तत्र ये संति ब्राह्मणाः ॥
तेषां गुणान्मम ब्रूहि किंगुणा ननु ते द्विजाः
nārada uvāca
evaṃ pṛṣṭo bhagavatā punarevābravaṃ vacaḥ
||12||एवं पृष्टो भगवता पुनरेवाब्रवं वचः
yadi tānbhoḥ praśaṃsāmi svīyānstautīti vācyatā ||
niṃdāmyanarhānkasmādvā kaṣṭamevobhayatra ca
||13||यदि तान्भोः प्रशंसामि स्वीयान्स्तौतीति वाच्यता ॥
निंदाम्यनर्हान्कस्माद्वा कष्टमेवोभयत्र च
athavā pāramāhātmye sati teṣāṃ mahātmanām ||
alpe kṛte varṇane syāddoṣa eva mahānmama
||14||अथवा पारमाहात्म्ये सति तेषां महात्मनाम् ॥
अल्पे कृते वर्णने स्याद्दोष एव महान्मम
madarcitadvijeṃdrāṇāṃ yadi syācchravaṇepsutā ||
tataḥ svayaṃ vilokyāste gatvedaṃ me mataṃ rave
||15||मदर्चितद्विजेंद्राणां यदि स्याच्छ्रवणेप्सुता ॥
ततः स्वयं विलोक्यास्ते गत्वेदं मे मतं रवे
iti śrutvā mama vaco ravirāsītsuvismitaḥ ||
svayaṃ drakṣyāmi covāca punaḥpunaraharpatiḥ
||16||इति श्रुत्वा मम वचो रविरासीत्सुविस्मितः ॥
स्वयं द्रक्ष्यामि चोवाच पुनःपुनरहर्पतिः
so'tha vipratanuṃ kṛtvā māṃ visarjyaiva bhāskaraḥ ||
pratapandivi yogācca prayātorṇavarodhasi
||17||सोऽथ विप्रतनुं कृत्वा मां विसर्ज्यैव भास्करः ॥
प्रतपन्दिवि योगाच्च प्रयातोर्णवरोधसि
jaṭāṃ triṣavaṇasnānapiṃgalāṃ dhārayannatha ||
vṛddhadvijo mahātejā dadṛśe brāhmaṇairmama
||18||जटां त्रिषवणस्नानपिंगलां धारयन्नथ ॥
वृद्धद्विजो महातेजा ददृशे ब्राह्मणैर्मम
tato hārītapramukhāḥ praharṣotphullalocanāḥ ||
utthāya brahmaśālāyāste dvijā dvijamādravan
||19||ततो हारीतप्रमुखाः प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः ॥
उत्थाय ब्रह्मशालायास्ते द्विजा द्विजमाद्रवन्
namaskṛtya dvijāgryaṃ te praharṣādidamabruvan
||20||नमस्कृत्य द्विजाग्र्यं ते प्रहर्षादिदमब्रुवन्
adya no divasaḥ puṇyaḥ sthānamadyottamaṃ tvidam ||
yattvayā viprapravara svayamāgamanaṃ kṛtam
||21||अद्य नो दिवसः पुण्यः स्थानमद्योत्तमं त्विदम् ॥
यत्त्वया विप्रप्रवर स्वयमागमनं कृतम्
dhanyasya hi gṛhasthasya kṛpayaiva dvijottamāḥ ||
ātithyaveṣeṇāyāṃti pāvanārthaṃ na saṃśayaḥ
||22||धन्यस्य हि गृहस्थस्य कृपयैव द्विजोत्तमाः ॥
आतिथ्यवेषेणायांति पावनार्थं न संशयः
tattvaṃ gehāni cāsmākaṃ pādacaṃkramaṇena ca ||
darśanādbhojanātsthānādasmābhiḥ saha pāvaya
||23||तत्त्वं गेहानि चास्माकं पादचंक्रमणेन च ॥
दर्शनाद्भोजनात्स्थानादस्माभिः सह पावय
atithiruvāca
bhojanaṃ dvividhaṃ viprā prākṛtaṃ paramaṃ tathā ||
tadahaṃ samyagicchāmi dattaṃ paramabhojanam
||24||भोजनं द्विविधं विप्रा प्राकृतं परमं तथा ॥
तदहं सम्यगिच्छामि दत्तं परमभोजनम्
ityetadatitheḥ śrutvā hārītaḥ putramabravīt ||
aṣṭavarṣaṃ tu kamaṭhaṃ vetsi putra dvijoditam
||25||इत्येतदतिथेः श्रुत्वा हारीतः पुत्रमब्रवीत् ॥
अष्टवर्षं तु कमठं वेत्सि पुत्र द्विजोदितम्
kamaṭha uvātra ||
tāta praṇamya tvāṃ vakṣye tādṛkparamabhojanam ||
dvijaṃ ca tarpayiṣyāmi dattvā paramabhojanam
||26||कमठ उवात्र ॥
तात प्रणम्य त्वां वक्ष्ये तादृक्परमभोजनम् ॥
द्विजं च तर्पयिष्यामि दत्त्वा परमभोजनम्
sutena kila jātena jāyate cānṛṇaḥ pitā ||
satyaṃ kariṣye tadvākyaṃ saṃtarpyātithimuttamam
||27||सुतेन किल जातेन जायते चानृणः पिता ॥
सत्यं करिष्ये तद्वाक्यं संतर्प्यातिथिमुत्तमम्
bhojanaṃ dviprakāraṃ ca pravibhāgastayorayam ||
prākṛtaṃ procyate tvevamanyatparamabhojanam
||28||भोजनं द्विप्रकारं च प्रविभागस्तयोरयम् ॥
प्राकृतं प्रोच्यते त्वेवमन्यत्परमभोजनम्
tatra yatprākṛtaṃ nāma prakṛtipramukhasya tat ||
caturviṃśatitattvānāṃ gaṇasyoktaṃ hi tarpaṇam
||29||तत्र यत्प्राकृतं नाम प्रकृतिप्रमुखस्य तत् ॥
चतुर्विंशतितत्त्वानां गणस्योक्तं हि तर्पणम्
ṣaḍrasaṃ bhojanaṃ tacca paṃcabhedaṃ vadaṃti ca ||
yena bhuktena tṛptaṃ syātkṣetraṃ yaddehalakṣaṇam
||30||षड्रसं भोजनं तच्च पंचभेदं वदंति च ॥
येन भुक्तेन तृप्तं स्यात्क्षेत्रं यद्देहलक्षणम्
yathāparaṃ paraṃnāma proktaṃ paramabhojanam ||
paramaḥ procyate cātmā tasya tadbhojanaṃ bhavet
||31||यथापरं परंनाम प्रोक्तं परमभोजनम् ॥
परमः प्रोच्यते चात्मा तस्य तद्भोजनं भवेत्
tato nānāprakārasya dharmasya śravaṇaṃ hi yat ||
tadannaṃ procyate bhoktā kṣetrajñaḥ śravaṇau mukham
||32||ततो नानाप्रकारस्य धर्मस्य श्रवणं हि यत् ॥
तदन्नं प्रोच्यते भोक्ता क्षेत्रज्ञः श्रवणौ मुखम्
taddāsyāmi dvijāgryāya pṛccha vipra yadicchasi ||
śaktitastarpayiṣyāmi tvāmahaṃ viprasaṃsadi
||33||तद्दास्यामि द्विजाग्र्याय पृच्छ विप्र यदिच्छसि ॥
शक्तितस्तर्पयिष्यामि त्वामहं विप्रसंसदि
nārada uvāca
kamaṭhasyaitadākarṇya so'tithirvacanaṃ mahat ||
manasaiva praśasyāmuṃ praśnamenamathākarot
||34||कमठस्यैतदाकर्ण्य सोऽतिथिर्वचनं महत् ॥
मनसैव प्रशस्यामुं प्रश्नमेनमथाकरोत्
kathaṃ saṃjāyate jaṃtuḥ kathaṃ cāpi pralīyate ||
bhasmatāmatha saṃprāpya kva cāyaṃ prati padyate
||35||कथं संजायते जंतुः कथं चापि प्रलीयते ॥
भस्मतामथ संप्राप्य क्व चायं प्रति पद्यते
kamaṭha uvāca
gurave prāṅnamaskṛtya dharmāya tadanaṃtaram ||
chaṃdogītamamuṃ praśnaṃ śaktyā vakṣyāmi te dvija
||36||गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य धर्माय तदनंतरम् ॥
छंदोगीतममुं प्रश्नं शक्त्या वक्ष्यामि ते द्विज
janane trividhaṃ karma heturjaṃtorbhavetkila ||
puṇyaṃ pāpaṃ ca miśraṃ ca sattvarājasatāmasam
||37||जनने त्रिविधं कर्म हेतुर्जंतोर्भवेत्किल ॥
पुण्यं पापं च मिश्रं च सत्त्वराजसतामसम्
tatra yaḥ sāttviko nāma sa svargaṃ pratipadyate ||
svargātkālaparibhraṣṭo dhanī dharmī sukhī bhavet
||38||तत्र यः सात्त्विको नाम स स्वर्गं प्रतिपद्यते ॥
स्वर्गात्कालपरिभ्रष्टो धनी धर्मी सुखी भवेत्
tathā yastāmaso nāma narakaṃ pratipadyate ||
bhuktvā bahvīryātanāśca sthāvaratvaṃ prapadyate
||39||तथा यस्तामसो नाम नरकं प्रतिपद्यते ॥
भुक्त्वा बह्वीर्यातनाश्च स्थावरत्वं प्रपद्यते
mahatāṃ darśanasparśairupabhogasahāsanaiḥ ||
mahatā kālayogena saṃsaranmānavo bhavet
||40||महतां दर्शनस्पर्शैरुपभोगसहासनैः ॥
महता कालयोगेन संसरन्मानवो भवेत्
so'pi duḥkhadaridrādyairveṣṭito vikaleṃdriyaḥ ||
pratyakṣaḥ sarva lokānāṃ pāpasyaitaddhi lakṣaṇam
||41||सोऽपि दुःखदरिद्राद्यैर्वेष्टितो विकलेंद्रियः ॥
प्रत्यक्षः सर्व लोकानां पापस्यैतद्धि लक्षणम्
atha yo miśrakarmā syāttiryaktvaṃ pratipadyate ||
mahatāmeva saṃsargātsaṃsaranmānavo bhavet
||42||अथ यो मिश्रकर्मा स्यात्तिर्यक्त्वं प्रतिपद्यते ॥
महतामेव संसर्गात्संसरन्मानवो भवेत्
yasya puṇyaṃ pṛthutaraṃ pāpamalpaṃ hi jāyate ||
sa pūrvaṃ duḥkhito bhūtvā paścātsaukhyānvito bhavet
||43||यस्य पुण्यं पृथुतरं पापमल्पं हि जायते ॥
स पूर्वं दुःखितो भूत्वा पश्चात्सौख्यान्वितो भवेत्
pāpaṃ pṛthutaraṃ yasya puṇyamalpataraṃ bhavet ||
pūrvaṃ sukhī tato duḥkhī miśrasyaitaddhi lakṣaṇam
||44||पापं पृथुतरं यस्य पुण्यमल्पतरं भवेत् ॥
पूर्वं सुखी ततो दुःखी मिश्रस्यैतद्धि लक्षणम्
tatra mānuṣasaṃbhūtiṃ śṛṇu yādṛgasau bhavet ||
puruṣasya striyāścaiva śukraśoṇitasaṃgame
||45||तत्र मानुषसंभूतिं शृणु यादृगसौ भवेत् ॥
पुरुषस्य स्त्रियाश्चैव शुक्रशोणितसंगमे
sarvadoṣavinirmukto jīvaḥ saṃsarate sphuṭam ||
guṇānvitamanobuddhiśubhāśubhasamanvitaḥ
||46||सर्वदोषविनिर्मुक्तो जीवः संसरते स्फुटम् ॥
गुणान्वितमनोबुद्धिशुभाशुभसमन्वितः
jīvaḥ praviṣṭo garbhaṃ tu kalale pratitiṣṭhati ||
mūḍhaśca kalale tatra māsamātraṃ ca tiṣṭhati
||47||जीवः प्रविष्टो गर्भं तु कलले प्रतितिष्ठति ॥
मूढश्च कलले तत्र मासमात्रं च तिष्ठति
dvitīyaṃ tu tathā māsaṃ ghanībhūtaḥ sa tiṣṭhati ||
tasyāvayavanirmāṇaṃ tṛtīye māsi jāyate
||48||द्वितीयं तु तथा मासं घनीभूतः स तिष्ठति ॥
तस्यावयवनिर्माणं तृतीये मासि जायते
asthīni ca tathā māsi jāyaṃte ca caturthake ||
tvagjanma paṃcame māsi paṣṭhe romṇāṃ samudbhavaḥ
||49||अस्थीनि च तथा मासि जायंते च चतुर्थके ॥
त्वग्जन्म पंचमे मासि पष्ठे रोम्णां समुद्भवः
saptame ca tathā māsi prabodhaścāsya jāyate ||
māturāhārapītaṃ ca saptame māsyupāśnute
||50||सप्तमे च तथा मासि प्रबोधश्चास्य जायते ॥
मातुराहारपीतं च सप्तमे मास्युपाश्नुते
aṣṭame navame māsi bhṛśamudvijate tataḥ ||
jarāyuṇā veṣṭitāṃgo mukhe baddhakarāṃguliḥ
||51||अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजते ततः ॥
जरायुणा वेष्टितांगो मुखे बद्धकरांगुलिः
madhye klībastu vāme strī dakṣiṇe puruṣastathā ||
tiṣṭhatyudarabhāge ca pṛṣṭheragnimukhaḥ kila
||52||मध्ये क्लीबस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्तथा ॥
तिष्ठत्युदरभागे च पृष्ठेरग्निमुखः किल
yasyāṃ tiṣṭhatyasau yonau tāṃ ca vetti na saṃśayaḥ ||
sarvaṃ smarati vṛttāṃtaṃ bahūnāṃ janmanāmapi
||53||यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां च वेत्ति न संशयः ॥
सर्वं स्मरति वृत्तांतं बहूनां जन्मनामपि
aṃdhe tamasi kiṃ dṛśyo gaṃdhānmohaṃ dṛḍhaṃ labhet ||
śīte mātrā jale pīte śītamuṣṇaṃ tathoṣṇake
||54||अंधे तमसि किं दृश्यो गंधान्मोहं दृढं लभेत् ॥
शीते मात्रा जले पीते शीतमुष्णं तथोष्णके
vyāyāme labhate mātuḥ kleśaṃ vyādheśca vedanām ||
alakṣyāḥ pitṛmātṛbhyāṃ jāyaṃte vyādhayaḥ parāḥ
||55||व्यायामे लभते मातुः क्लेशं व्याधेश्च वेदनाम् ॥
अलक्ष्याः पितृमातृभ्यां जायंते व्याधयः पराः
saukumāryādrujaṃ tīvrāṃ janayaṃti ca tasya te ||
svalpamapyatha taṃ kālaṃ vetti varṣaśatopamam
||56||सौकुमार्याद्रुजं तीव्रां जनयंति च तस्य ते ॥
स्वल्पमप्यथ तं कालं वेत्ति वर्षशतोपमम्
saṃtapyate bhṛśaṃ garbhe karmabhiśca purātanaiḥ ||
manorathāṃśca kurute sukṛtārthaṃ punaḥpunaḥ
||57||संतप्यते भृशं गर्भे कर्मभिश्च पुरातनैः ॥
मनोरथांश्च कुरुते सुकृतार्थं पुनःपुनः
janma cedahamāpsyāmi mānuṣye jīvitaṃ tathā ||
tatastatprakariṣyāmi yena mokṣo bhavetsphuṭam
||58||जन्म चेदहमाप्स्यामि मानुष्ये जीवितं तथा ॥
ततस्तत्प्रकरिष्यामि येन मोक्षो भवेत्स्फुटम्
evaṃ tu ciṃtayānasya sīmaṃtonnayanādanu ||
māsadvayaṃ tadvrajati pīḍatastriyugākṛti
||59||एवं तु चिंतयानस्य सीमंतोन्नयनादनु ॥
मासद्वयं तद्व्रजति पीडतस्त्रियुगाकृति
tataḥ svakāle saṃpūrṇe sūtimārutacālitaḥ ||
bhavatyavāṅmukho jaṃtuḥ pīḍāmanubhavanparām
||60||ततः स्वकाले संपूर्णे सूतिमारुतचालितः ॥
भवत्यवाङ्मुखो जंतुः पीडामनुभवन्पराम्
adhomukhaḥ saṃkaṭena yonidvāreṇa niḥsaret ||
pīḍayā pīḍamāno'pi carmotkartanatulyayā
||61||अधोमुखः संकटेन योनिद्वारेण निःसरेत् ॥
पीडया पीडमानोऽपि चर्मोत्कर्तनतुल्यया
karapatrasamasparśaṃ karasaṃsparśanādikam ||
asau jāto vijānāti māsamātraṃ vimohitaḥ
||62||करपत्रसमस्पर्शं करसंस्पर्शनादिकम् ॥
असौ जातो विजानाति मासमात्रं विमोहितः
prākkarmavaśagasyāsya garbhajñānaṃ ca naśyati ||
tataḥ karoti karmāṇi śvetaraktāsitāni ca
||63||प्राक्कर्मवशगस्यास्य गर्भज्ञानं च नश्यति ॥
ततः करोति कर्माणि श्वेतरक्तासितानि च
asthipaṭṭatulāstaṃbhasnāyubaṃdhena yaṃtritam ||
raktamāṃsamṛdāliptaṃ viṇmūtradravyabhājanam
||64||अस्थिपट्टतुलास्तंभस्नायुबंधेन यंत्रितम् ॥
रक्तमांसमृदालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम्
saptabhittisusaṃbaddhaṃ channaṃ roma tṛṇairapi ||
vadanaikamahādvāraṃ gavākṣāṣṭavibhūṣitam
||65||सप्तभित्तिसुसंबद्धं छन्नं रोम तृणैरपि ॥
वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टविभूषितम्
oṣṭhadvayakapāṭaṃ ca daṃtārgalavimudritam ||
nāḍīsvedapravāhaṃ ca kaphapittapariplutam
||66||ओष्ठद्वयकपाटं च दंतार्गलविमुद्रितम् ॥
नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम्
jarāśokasamāviṣṭaṃ kālavaktrānalasthitam ||
rāgadveṣādibhirdhvastaṃ ṣaṭkauśikasamudbhavam
||67||जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलस्थितम् ॥
रागद्वेषादिभिर्ध्वस्तं षट्कौशिकसमुद्भवम्
evaṃ saṃjāyate puṃso dehagehamidaṃ dvija ||
yasminvasati kṣetrajño gṛhastho buddhigehinī
||68||एवं संजायते पुंसो देहगेहमिदं द्विज ॥
यस्मिन्वसति क्षेत्रज्ञो गृहस्थो बुद्धिगेहिनी
mokṣaṃ svargaṃ ca narakamāste saṃsādhayannapi
||69||मोक्षं स्वर्गं च नरकमास्ते संसाधयन्नपि
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṃḍe kamaṭhasūryasaṃvāde jīvasya dehotpattivarṇanaṃnāmaikonapañcāśattamo'dhyāyaḥ || 49 ||