व्रजंती गिरिजाऽपश्यत्सखीं मातुर्महाप्रभाम्
नारद उवाच
व्रजंती गिरिजाऽपश्यत्सखीं मातुर्महाप्रभाम् ॥
कुसुमामोदिनींनाम तस्य शैलस्य देवताम्
॥१॥सापि दृष्ट्वा गिरिसुतां स्नेहविक्लवमानसा ॥
क्वपुनर्गच्छसीत्युच्चैरालिंग्योवाच देवता
॥२॥सा चास्यै सर्वमाचख्यौ शंकरात्कोपकारणम् ॥
पुनश्चोवाच गिरिजा देवतां मातृसंमताम्
॥३॥नित्यं शैलाधिराजस्य देवता त्वमनिंदिते ॥
सर्वं च सन्निधानं च मयि चातीव वत्सला
॥४॥तदहं संप्रवक्ष्यामि यद्विधेयं तवाधुना ॥
अथान्य स्त्रीप्रवेशे तु समीपे तु पिनाकिनः
॥५॥त्वयाख्येयं मम शुभे युक्तं पश्चात्करोम्यहम् ॥
तथेत्युक्ते तया देव्या ययौ देवी गिरिं प्रति
॥६॥रम्ये तत्र महाशृंगे नानाश्चर्योपशोभिते ॥
विभूषणादि संन्यस्य वृक्षवल्कलधारिणी
॥७॥तपस्तेपे गिरिसुता पुत्रेण परिपालिता ॥
ग्रीष्मे पंचाग्निसंतप्ता वर्षासु च जलोषिता
॥८॥स्थंडिलस्था च हेमंते निराहारा तताप सा ॥
एतस्मिन्नंतरे दैत्यो ह्यंधकस्य सुतो बली
॥९॥ज्ञात्वा गतां गिरिसुतां पितुर्वैरमनुस्मरन् ॥
आडिर्नाम बकभ्राता रहस्यांतरप्रेक्षकः
॥१०॥जिते किलांधके दैत्ये गिरिशेनामरद्विषि ॥
आडिश्चकार विपुलं तपो हरजिगीषया
॥११॥तमागत्याब्रवीद्ब्रह्मा तपसा परितोषितः ॥
ब्रूहि किं वासुरश्रेष्ठ तपसा प्राप्तुमिच्छसि
॥१२॥ब्रह्माणमाह दैत्यस्तु निर्मृत्युत्वमहं वृणे ॥
ब्रह्मोवाच ॥
न कश्चिच्च विना मृत्युं जंतुरासुर विद्यते
॥१३॥यतस्ततोऽपि दैत्येंद्र मृत्युः प्राप्यः शरीरिणा ॥
इत्युक्तस्तं तथेत्याह तुष्टः कमलसंभवम्
॥१४॥रूपस्य परिवर्तो मे यदा स्यात्पद्मसंभव ॥
तदा मृत्युर्मम भवेदन्यथा त्वमरो ह्यहम्
॥१५॥इत्युक्तस्तं तथेत्याह तुष्टः कमलसंभवः ॥
इत्युक्तोऽमरतां मेने दैत्यराज्यस्थितोऽसुरः
॥१६॥आजगाम स च स्थानं तदा त्रिपुरघातिनः ॥
आगतो ददृशे तं च वीरकं द्वार्यवस्थितम्
॥१७॥तं चासौ वंचयित्वा च आडिः सर्पशरीरभृत् ॥
अवारितो वीरकेण प्रविवेश हरांतिकम्
॥१८॥भुजंगरूपं संत्यज्य बभूवाथ महासुरः ॥
उमारूपी छलयितुं गिरिशं मूढचेतनः
॥१९॥कृत्वोमायास्ततो रूपमप्रतर्क्यमनोहरम् ॥
सर्वावयवसंपूर्णं सर्वाभिज्ञानसंवृतम्
॥२०॥चक्रे भगांतरे दैत्यो दंतान्वज्रोपमान्दृढान् ॥
तीक्ष्णाग्रान्बुद्धिमोहेन गिरिशं हंतुमुद्यतः
॥२१॥कृत्वोमारूपमेवं स स्थितो दैत्यो हरांतिके ॥
तां दृष्ट्वा गिरिशस्तुषुटः समालिंग्य महासुरम्
॥२२॥मन्यमानो गिरिसुतां सर्वै रवयवांतरैः ॥
अपृच्छत्साधु ते भावो गिरिपुत्री ह्यकृत्रिमा
॥२३॥या त्वं मदशयं ज्ञात्वा प्राप्तेह वरवर्णिनि ॥
त्वया विरहितः शून्यं मन्योस्मिन्भुवनत्रये
॥२४॥प्राप्ता प्रसन्ना या त्वं मां युक्तमेवंविधं त्वयि ॥
इत्युक्ते गूहयंश्चेष्टामुमारूप्यसुरोऽब्रवीत्
॥२५॥यातास्मि तपसश्चर्तुं कालीवाक्यात्तवातुलम् ॥
रतिश्च तत्र मे नाभूत्ततः प्राप्ता तवांतिकम्
॥२६॥इत्युक्तः शंकरः शंकां किंचित्प्राप्यवधारयत् ॥
कुपिता मयि तन्वंगी प्रत्यक्षा च दृढव्रता
॥२७॥अप्राप्तकामा संप्राप्ता किमेतत्संशयो मम ॥
रहसीति विचिंत्याथ अभिज्ञानाद्विचारयन्
॥२८॥नापश्यद्वामपार्श्वे तु तस्यांकं पद्मलक्षणम् ॥
लोम्नामावर्तचरितं ततो देवः पिनाकधृक्
॥२९॥बुद्धा तां दानवीं मायां किंचित्प्रहसिताननः ॥
मेढ्रे रौद्रास्त्रमाधाय चक्रे दैत्यमनोरथम्
॥३०॥स रुदन्भैरवान्रावानवसादं गतोऽसुरः ॥
अबुध्यद्वीरको नैतदसुरेंद्रनिषूदनम्
॥३१॥हते च मारुतेनाशुगामिना नगदेवता ॥
अपरिच्छिन्नतत्त्वार्था शैलपुत्र्यां न्यवेदयत्
॥३२॥श्रुत्वा वायुमुखाद्देवी क्रोधरक्तातिलोचना ॥
अपस्यद्वीरकं पुत्रं हृदयेन विदूयता
॥३३॥मातरं मां परित्यज्य यस्मात्त्वं स्नेहविह्वलाम् ॥
विहितावसरः स्त्रीणां शंकरस्य रहोविधौ
॥३४॥तस्मात्ते परुषा रूक्षा जडा हृदय वर्जिता ॥
गणेशाक्षरसदृशा शिला माता भविष्यति
॥३५॥एवमुत्सृष्टशापाया गिरिपुत्र्यास्त्वनंतरम् ॥
निर्जगाम मुखात्क्रोधः सिंहरूपी महाबलः
॥३६॥पश्चात्तापं समश्रित्य तया देव्या विसर्जितः ॥
स तु सिंहः करालास्यो महाकेसरकंधरः
॥३७॥प्रोद्धूतबललांगूलदंष्ट्रोत्कट गुहामुखः ॥
व्यावृतास्यो ललज्जिह्वः क्षामकुक्षिश्चिखादिषुः
॥३८॥तस्यास्ये वर्तितुं देवी व्यवस्यत सती तदा ॥
ज्ञात्वा मनोगतं तस्या भगवांश्चतुराननः
॥३९॥आजगामाश्रमपंद संपदामाश्रयं ततः ॥
आगम्योवाच तां ब्रह्मा गिरिजां मृष्टया गिरा
॥४०॥किं देवी प्राप्तुकामासि किमलभ्यं ददामि ते ॥
तच्छ्रुत्वोवाच गिरिजा गुरुगौरवगर्भितम्
॥४१॥तपसा दुष्करेणाप्तः पतित्वे शंकरो मया ॥
स मां श्यामलवर्णेति बहुशः प्रोक्तवान्भवः
॥४२॥स्यामहं कांचनाकारा वाल्लभ्येन च संयुता ॥
भर्तुर्भूतपतेरंगे ह्येकतो निर्विशंकिता
॥४३॥तस्यास्तद्भाषितं श्रुत्वा प्रोवाच जलजासनः ॥
एवं भवतु भूयस्त्वं भर्तुर्देहार्धधारिणी
॥४४॥ततस्तस्याः शरीरात्तु स्त्री सुनीलांबुजत्विषा ॥
निर्गता साभवद्भीमा घंटाहस्ता त्रिलोचना
॥४५॥नानाभरणपूर्णांगी पीतकौशेयवासिनी ॥
तामब्रवीत्ततो ब्रह्मा देवीं नीलांबुजत्विषम्
॥४६॥अस्माद्भूधरजा देहसंपर्कात्त्वं ममाज्ञया ॥
संप्राप्ता कृतकृत्यत्वमेकानंशा पुराकृतिः
॥४७॥य एष सिंहः प्रोद्भूतो देव्याः क्रोधाद्वरानने ॥
स तेस्तु वाहनो देवी केतौ चास्तु महाबलः
॥४८॥गच्छ विंध्याचले तत्र सुरकार्यं करिष्यति ॥
अत्र शुंभनिशुंभौ च हत्वा तारकसैन्यपौ
॥४९॥पांचालोनाम यक्षोऽयं यक्षलक्षपदानुगः ॥
दत्तस्ते किंकरो देवी महामायाशतैर्युतः
॥५०॥इत्युक्ता कौशिकी देवी तथेत्याह पितामहम् ॥
निर्गतायां च कौशिक्यां जाता स्वैराश्रिता गुणैः
॥५१॥सर्वैः पूर्वभवोपात्तैस्तदा स्वयमुपस्तितैः ॥
उमापि प्राप्तसंकल्पा पश्चात्तापपरायणा
॥५२॥मुहुः स्वं परिनिंदंती जगाम गिरिशांतिकम् ॥
संप्रयांतीं च तां द्वारी अपवार्य समाहितः
॥५३॥रुरोध वीरको देवीं हेमवेत्रलताधरः ॥
तामुवाच च कोपेन तिष्ठ तिष्ठ क्व यासि च
॥५४॥प्रयोजनं न तेऽस्तीह गच्छ यावन्न भर्त्स्यसे ॥
देव्या रूपधरो दैत्यो देवं वंचयितुं त्विह
॥५५॥प्रविष्टो न च दृष्टोऽसौ स च देवेन घातितः ॥
घातिते चाहमाक्षिप्तो नीलकण्ठेन धीमता
॥५६॥कापि स्त्री नापि मोक्तव्या त्वया पुत्रेति सादरम् ॥
तस्मात्त्वमत्र द्वारिस्था वर्षपूगान्यनेकशः
॥५७॥भविष्यसि न चाप्यत्र प्रवेशं लप्स्यसे व्रज ॥
एका मे प्रविशेदत्र माता या स्नेहवत्सला
॥५८॥नगाधिराजतनया पार्वती रुद्रवल्लभा ॥
इत्युक्ता तु ततो देवी चिंतयामास चेतसा
॥५९॥न सा नारी तु दैत्योऽसौ वायोर्नैवावबासत ॥
वृथैव वीरकः शप्तो मया क्रोधपरीतया
॥६०॥अकार्यं क्रियते मूढैः प्रायः क्रोधसमन्वितैः ॥
क्रोधेन नश्यते कीर्तिः क्रोधो हंति स्थिरां श्रियम्
॥६१॥अपरिच्छिन्नसर्वार्था पुत्रं शापितवत्यहम् ॥
विपरीतार्थबोद्धॄणां सुलभा विपदो यतः
॥६२॥संचिंत्यैवमुवाचेदं वीरकं प्रति शैलजा ॥
अधो लज्जाविकारेण वदनेनांबुजत्विषा
॥६३॥अहं वीरक ते माता मा तेऽस्तु मनसो भ्रमः ॥
शंकरस्यास्मि दयिता सुता तु हिमभूभृतः
॥६४॥मम गात्रस्थितिभ्रांत्या मा शंकां पुत्र भावय ॥
तुष्टेन गौरता दत्ता ममेयं पद्मयोनिना
॥६५॥मया शप्तोऽस्यविदिते वृत्तांते दैत्यनिर्मिते ॥
ज्ञात्वा नारीप्रवेशं तु शंकरे रहसि स्तिते
॥६६॥न निवर्तयितुं शक्यः शापः किं तु ब्रवीमि ते ॥
मानुष्यां तु शिलायां त्वं शिलादात्संभविष्यसि
॥६७॥पुण्ये चाप्यर्बुदारण्ये स्वर्गमोक्षप्रदे नृणाम् ॥
अचलेश्वरलिंगं तु वर्तते यत्र वीरक
॥६८॥वाराणस्यां विश्वनाथसमं तत्फलदं नृणाम् ॥
प्रभासस्य च यात्राभिर्दशभिर्यत्फलं नृणाम्
॥६९॥तदेकयात्रया प्रोक्तमर्बुदस्य महागिरेः ॥
यत्र तप्त्वा तपो मर्त्या देहधातून्विहाय च
॥७०॥संसारी न पुनर्भूयान्महेश्वरवचो यथा ॥
अर्बुदो यदि लभ्येत सेवितुं जन्मदुःखितैः
॥७१॥वाराणसीं च केदारं किं स्मरंति वृथैव ते ॥
तत्राराध्य भवं देवं भवान्नन्दीति नामभृत्
॥७२॥शीघ्रमेष्यसि चात्रैव प्रतीहारत्वमाप्स्यसि ॥
एवमुक्ते हृष्टरोमा वीरकः प्रणिपत्य ताम्
॥७३॥संस्तूय विविधैर्वाक्यैर्मातरं समभाषत ॥
धन्योऽहं देवि यो लप्स्ये मानुष्यमतिदुर्लभम्
॥७४॥शापोऽनुग्रहरूपोऽयं विशेषादर्बुदाचले ॥
समीपे यस्य पुण्योऽस्ति महीसागरसंगमः
॥७५॥ऊधः पृथिव्या देशोऽयं यो गिरेश्चार्णवांतरे ॥
तत्र गत्वा महत्पुण्यमवाप्य भवभक्तितः
॥७६॥पुनरेष्यामि भो मातरित्युक्त्वाभूच्छिलासुतः ॥
देवी च प्रविवेशाथ भवनं शशिमौलिनः
॥७७॥इत्यार्बुदाख्यानम् ॥
ततो दृष्ट्वा च तां प्राह धिग्नार्य इति त्र्यंबकः
॥७८॥सा च प्रण्म्य तं प्राह सत्यमेतन्न मिथ्यया ॥
जडः प्रकृतिभागोयं नार्यश्चार्हंति निन्दनाम्
॥७९॥पुरुषाणां प्रसादेन मुच्यंते भवसागरात् ॥
ततः प्रहृष्टस्तामाह हरो योग्याऽधुना शुभे
॥८०॥पुत्रं दास्यामि येन त्वं ख्यातिमाप्स्यसि शोभने ॥
ततो रेम हि देव्या स नानाश्चर्यालयो हरः
॥८१॥ततो वर्षसहस्रेषु देवास्त्वरितमानसाः ॥
ज्वलनं नोदयामासुर्ज्ञातुं शंकरचेष्टितम्
॥८२॥द्वारि स्थितं प्रतिहारं वंचयित्वा च पावकः ॥
पारावतस्य रूपेण प्रविवेश हरांतिकम्
॥८३॥ददृशे तं च देवेशो विनतां प्रेक्ष्य पार्वतीम् ॥
ततस्तां ज्वलनं प्राह नैतद्योग्यं त्वया कृतम्
॥८४॥यदिदं भुक्षुतं स्थानान्मम तेजो ह्यनुत्तमम् ॥
गृहाण त्वं सुदुर्बुद्धे नो वा धक्ष्यामि त्वां रुषा
॥८५॥भीतस्ततोऽसौ जग्राह सर्वदेवमुखं च सः ॥
तेन ते वह्निसहिता विह्वलाश्च सुराः कृताः
॥८६॥विपाट्य जठराण्येषां वीर्यं माहेश्वरं ततः ॥
निष्क्रांतं तत्सरो जातं पारदं शतयोजनम्
॥८७॥वह्निश्च व्याकुलीभूतो गंगायां मुमुचे सकृत् ॥
दह्यमाना च सा देवी तरंगैर्वहिरुत्सृजत्
॥८८॥जातस्त्रिभुवनक्यातस्तेन च श्वेतपर्वतः ॥
एतस्मिन्नंतरे वह्निराहूतश्च हिमालये
॥८९॥सप्तर्षिभिर्वह्निहोमं कुर्वद्भिर्मंत्रवीर्यतः ॥
आगत्य तत्र जग्राह वह्निर्भागं च तं हुतम्
॥९०॥गतेऽह्न्यत्वस्मिंश्च तत्रस्थः पत्नी स्तेषामपश्यत ॥
सुवर्णकदलीस्तंभनिभास्ताश्चंद्रलेखया
॥९१॥पश्यमानः प्रफुल्लाक्षो वह्निः कामवशं गतः ॥
स भूयश्चिंतयामास न न्याय्यं क्षुभितोऽस्मि यत्
॥९२॥साध्वीः पत्नीर्द्विजेंद्राणामकामाः कामयाम्यहम् ॥
पापमेतत्कर्म चोग्रं नश्यामि तृमवत्स्फुटम्
॥९३॥कृत्वैतन्नश्यते कीर्तिर्यावदाचंद्रतारकम् ॥
एवं संचिंत्य बहुधा गत्वा चैव वनांतरम्
॥९४॥संयन्तुं नाभवच्छक्त उपायैर्बहुभिर्मनः ॥
ततः स कामसंतप्तो मूर्छितः समपद्यत
॥९५॥ततः स्वाहा च भार्यास्य बुबुधे तद्विचेष्टितम् ॥
ज्ञात्वा च चिंतयामास प्रहृष्टा मनसि स्वयम्
॥९६॥स्वां भार्यामथ मां त्यक्त्वा बहुवासादवज्ञया ॥
भार्याः कामयते नूनं सप्तर्षीणां महात्मनाम्
॥९७॥तदासां रूपमाश्रित्य रमिष्ये तेन चाप्यहम् ॥
ततस्त्वंगिरसो भार्या शिवानामेति शोभना
॥९८॥तस्या रूपं समाधाय पावकं प्राप्य साब्रवीत् ॥
मामग्ने कामसंतप्तां त्वं कामयितुमर्हसि
॥९९॥न चेत्करिष्यसे देव मृतां मामुपधारय ॥
अहमंगिरसो भार्या शिवानाम हुताशन
॥१००॥सर्वाभिः सहिता प्राप्ता ताश्च यास्यंत्यनुक्रमात् ॥
अस्माकं त्वं प्रियो नित्यं त्वच्चित्ताश्च वयं तथा
॥१०१॥ततः स कामसंतप्तः संबभूव तया सह ॥
प्रीते प्रीता च सा देवी निर्जगाम वनांतरात्
॥१०२॥चिंतयंती ममेदं चेद्रूपं द्रक्ष्यंति कानने ॥
ते ब्राह्मणीनामनृतं दोषं वक्ष्यंति पावकात्
॥१०३॥तस्मादेतद्रक्षमाणा गरुडी संभवाम्यहम् ॥
सुपर्णा सा ततो भूत्वा ददृशे श्वेतपर्वतम्
॥१०४॥शरस्तंबैः सुसंपृक्तं रक्षोभिश्च पिशाचकैः ॥
सा तत्र सहसा गत्वा शैलपूष्ठं सुदुर्गमम्
॥१०५॥प्राक्षिपत्कांचने कुंडे शुक्रं तद्धारणेऽक्षमा ॥
शिष्टानामपि देवीनां सप्तर्षीणां महात्मनाम्
॥१०६॥पत्नीसरूपतां कृत्वा कामयामास पावकम् ॥
दिव्यं रूपमरूंधत्याः कर्तुं न शकितं तया
॥१०७॥तस्यास्तपःप्रभावेण भर्तुः शुश्रूषणेन च ॥
षट्कृत्वस्तत्तु निक्षिप्तमग्निरेतः कुरुद्वह
॥१०८॥कुंडेऽस्मिंश्चैत्रबहुले प्रतिपद्येव स्वाहया ॥
ततश्च पावको दुःखाच्छुशोच च मुमोह च
॥१०९॥आः पापं कृतमित्येव देहन्यासेऽकरोन्मतिम् ॥
ततस्तं खेचरी वाणी प्राह मा मरणं कुरु
॥११०॥भाव्यमेतच्च भाव्यर्थात्को हि पावक मुच्यते ॥
भाव्यर्थेनापि यत्ते च परदारोप सेवनम्
॥१११॥कृतं तच्चेतसा तेन त्वामजीर्णं प्रवेक्ष्यति ॥
श्वेतकेतोर्महायज्ञे घृतधाराभितर्पितम्
॥११२॥शोकं च त्यज नैतास्ताः स्वाहै वेयं तव प्रिया ॥
श्वेतपर्वतकुंडस्थं पुत्रं त्वं द्रष्टुमर्हसि ॥
ततो वह्निस्तत्र गत्वा ददृशे तनयं प्रभुम्
॥११३॥अर्जुन उवाच
कस्मात्स्वाहा करोद्रूपं षण्णां तासां महामुने
॥११४॥यत्ता भर्तृपराः साध्व्यस्तपस्विन्योग्निसंनिभाः ॥
न बिभेति च किं ताभ्यः षड्भ्यः स्वाहाऽपराधिनी ॥
भर्तृभक्त्या जगद्दग्धुं यतः शक्ताश्च ता मुने
॥११५॥नारद उवाच
सत्यमेतत्कुरुश्रेष्ठ श्रृणु तच्चापि कारणम् ॥
येन तासां कृतं रूपं न वा शापं ददुश्च ताः
॥११६॥यत्र तद्वह्निना क्षिप्तं रुद्रतेजः सकृत्पुरा ॥
गंगायां तत्र सस्नुस्ताः षटत्न्योऽज्ञनाभावतः
॥११७॥ततस्ता विह्वलीभूतास्तेजसा तेन मोहिताः ॥
लज्जया च स्वभर्तॄणां गंगातीरस्थिता रहः
॥११८॥एतदंतमालोक्य चिकीर्षंती मनीषितम् ॥
स्वाहा शरीरमाविश्यतासां तेजो जहार तत्
॥११९॥चिक्रीड वह्निजायापि यथा ते कथितं मया
॥१२०॥उपकारमिमं ताभिः स्मरंतीभिश्च भारत ॥
न शप्ता सा यतः शापो न देयश्चोपकारिणि
॥१२१॥ततः सप्तर्षयो ज्ञात्वा ज्ञानेनासुचितां गताः ॥
तत्यजुः षट् तदा पत्नीर्विना देवीमरुंधतीम्
॥१२२॥विश्वामित्रस्तु भगवान्कुमारं शरणं गतः ॥
स्तवं दिव्यं संप्रचक्रे महासेनस्य चापि सः
॥१२३॥अष्टोत्तरशतं नाम्नां श्रृणु त्वं तानि फाल्गुन ॥
जपेन येषां पापानि यांति ज्ञानमवाप्नुयात्
॥१२४॥त्वं ब्रह्मवादी त्वं ब्रह्मा ब्राह्मणवत्सलः ॥
ब्रह्मण्यो ब्रह्मदेवश्च ब्रह्मदो ब्रह्मसंग्रहः
॥१२५॥त्वं परं परमं तेजो मंगलानां च मंगलम् ॥
अप्रमेयगुणश्चैव मंत्राणां मंत्रगो भवान्
॥१२६॥त्वं सावित्रीमयो देव सर्वत्रैवापराजितः ॥
मंत्र शर्वात्मको देवः षडक्षरवतां वरः
॥१२७॥माली मौली पताकी च जटी मुंडी शिखंड्यपि ॥
कुण्डली लांगली बालः कुमारः प्रवरो वरः
॥१२८॥गवांपुत्रः सुरारिघ्नः संभवो भवभावनः ॥
पिनाकी शत्रुहा श्वेतो गूढः स्कन्दः कराग्रणीः
॥१२९॥द्वादशो भूर्भुवो भावी भुवः पुत्रो नमस्कृतः ॥
नागराजः सुधर्मात्मा नाकपृष्ठः सनातनः
॥१३०॥त्वं भर्ता सर्वभूतात्मा त्वं त्राता त्वं सुखावहः ॥
शरदक्षः शिखी जेता षड्वक्त्रो भयनाशनः
॥१३१॥हेमगर्भो महागर्भो जयश्च विजयेश्वरः ॥
त्वं कर्ता त्वं विधाता च नित्यो नित्यारिमर्दनः
॥१३२॥महासेनो महातेज वीरसेनश्च भूपतिः ॥
सिद्धासनः सुराध्यक्षो भीमसेनो निरामयः
॥१३३॥शौरिर्यदुर्महातेजा वीर्यवान्सत्यविक्रमः ॥
तेजोगर्भोऽसुररिपुः सुरमूर्तिः सुरोर्ज्जितः
॥१३४॥कृतज्ञो वरदः सत्यः शरण्यः साधुवत्सलः ॥
सुव्रतः सूर्यसंकाशो वह्निगर्भः कणो भुवः
॥१३५॥पिप्पली शीघ्रगो रौद्री गांगेयो रिपुदारणः ॥
कार्त्तिकेयः प्रभुः क्षंता नीलदंष्ट्रो महामनाः
॥१३६॥निग्रहो निग्रहाणां च नेता त्वं सुरनंदनः ॥
प्रग्रहः परमानंदः क्रोधघ्नस्तार उच्छ्रितः
॥१३७॥कुक्कुटी बहुली दिव्यः कामदो भूरिवर्धनः ॥
अमोघोऽमृतदो ह्यग्निः शत्रुघ्नः सर्वमोदनः
॥१३८॥अव्ययो ह्यमरः श्रीमानुन्नतो ह्यग्निसंभवः ॥
पिशाचराजः सूर्याभः शिवात्मा शिवनंदनः
॥१३९॥अपारपारो दुर्ज्ञेयः सर्वभूतहिते रतः ॥
अग्राह्यः कारणं कर्ता परमेष्ठी परं पदम्
॥१४०॥अचिंत्यः सर्वभूतात्मा सर्वात्मा त्वं सनातनः ॥
एवं स सर्वभूतानां संस्तुतः परमेश्वरः
॥१४१॥नाम्नामष्टशतेनायं विश्वामित्रमहर्षिणा ॥
प्रसन्नमूर्तिराहेदं मुनींद्रं व्रियतामिति
॥१४२॥मम त्वया द्विजश्रेष्ठ स्तुतिरेषा निरूपिता ॥
भविष्यति मनोऽभीष्टप्राप्तये प्राणिनां भुवि
॥१४३॥विवर्धते कुले लक्ष्मीस्तस्य यः प्रपठेदिमम् ॥
न राक्षसाः पिशाचा वा न भूतानि न चापदः
॥१४४॥विघ्नकारीणि तद्गेहे यत्रैव संस्तुवंति माम् ॥
दुःस्वप्नं च न पश्येत्स बद्धो मुच्यते बंधनात्
॥१४५॥स्तवस्यास्य प्रभावेण दिव्यभावः पुमान्भवेत् ॥
त्वं च मां श्रुतिसंस्कारैः सर्वैः संस्कर्तुमर्हसि
॥१४६॥संस्काररहितं जन्म यतश्च पशुवत्स्मृतम् ॥
त्वं च मद्वरदानेन ब्रह्मर्षिश्च भविष्यसि
॥१४७॥ततो मुनिस्तस्य चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः ॥
पौरोहित्यं तथा भेजे स्कंदस्यैवाज्ञया प्रभुः
॥१४८॥ततस्तं वह्निरभ्यागाद्ददर्श च सुतं गुहम् ॥
षट्छीर्षं द्विगुणश्रोत्रं द्वादशाक्षिभुजक्रमम्
॥१४९॥एकग्रीवं चैककायं कुमारं स व्यलोकयत् ॥
कलिलं प्रथमे चाह्नि द्वितीये व्यक्तितां गतम्
॥१५०॥दृतीयायां शिशुर्जातश्चतुर्थ्यां पूर्ण एवच ॥
पंचम्यां संस्कृतः सोऽभूत्पावकं चाप्यपश्यत
॥१५१॥ततस्तं पावकः पार्थ आलिलिंग चुचुंब च ॥
पुत्रेति चोक्त्वा तस्मै स शक्त्यस्त्रम ददात्स्वयम्
॥१५२॥स च शक्तिं समादाय नमस्कृत्य च पावकम् ॥
श्वेतश्रृंगं समारूढो मुखैः पश्यन्दिशो दश
॥१५३॥व्यनदद्भैरवं नादं त्रास यन्सासुरं जगत् ॥
ततः श्वेतगिरेः श्रृंगं रक्षः पद्मदशावृतम्
॥१५४॥बिभेद तरसा शक्त्या शतयोजनविस्तृतम् ॥
तदेकेन प्रहारेण खंडशः पतितं भुवि
॥१५५॥चूर्णीकृता राक्षसास्ते सततं धर्मशत्रवः ॥
ततः प्रव्यथिता भूमिर्व्यशीर्यत समंततः
॥१५६॥भीताश्च पर्वताः सर्वे चुक्रुशुः प्रलयाद्यथा ॥
भूतानि तत्र सुभृशं त्राहित्राहीति चोज्जगुः
॥१५७॥एवं श्रुत्वा ततो देवा वासवं सह तेऽब्रुवन् ॥
येनैकेन प्रहारेण त्रैलोक्यं व्याकुली कृतम्
॥१५८॥स संक्रुद्धः क्षणाद्विश्वं संहरिष्यति वासव ॥
वयं च पालनार्थाय सृष्टा देवेन वेधसा
॥१५९॥तच्च त्राणं सदा कार्यं प्राणैः कंठगतैरपि ॥
अस्माकं पश्यतामेवं यदि संक्षोभ्यते जगत्
॥१६०॥धिक्ततो जन्म वीराणां श्लाघ्यं हि मरणं क्षणात् ॥
तदस्माभिः सहैनं त्वं क्षतुमर्हसि वासव
॥१६१॥एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा देवैः सार्धं तमभ्ययात् ॥
विधित्सुस्तस्य वीर्यं स शक्रस्तूर्णतरं तदा
॥१६२॥उग्रं तच्च महावेगं देवानीकं दुरासदम् ॥
नर्दमानं गुहऋ प्रेक्ष्य ननाद जलधिर्यथा
॥१६३॥तस्य नादेन महता समुद्धूतोदधिप्रभम् ॥
बभ्राम तत्रतत्रैव देव सैन्यमचेतनम्
॥१६४॥जिघांसूनुपसंप्राप्तान्देवान्दृष्ट्वा स पावकिः ॥
विससर्ज्ज मुखात्तत्र प्रवृद्धाः पावकार्चिषः
॥१६५॥अदहद्देवसैन्यानि चेष्ट मानानि भूतले ॥
ते प्रदीप्तशिरोदेहाः प्रदीप्तायुधवाहनाः
॥१६६॥प्रच्युताः सहसा भांति दिवस्तारागणा इव ॥
दह्यमानाः प्रपन्नास्ते शरणं पावकात्मजम्
॥१६७॥देवा वज्रधरं प्रोचुस्त्यज वज्रं शतक्रतो ॥
उक्तो देवैस्तदा शक्रः स्कंदे वज्रवासृजत्
॥१६८॥तद्विसृष्टं जघानाशु पार्श्व स्कंदस्य दक्षिणम् ॥
बिभेद च कुरुश्रेष्ठ तदा तस्य महात्मनः
॥१६९॥वज्रप्रहारात्स्कंदस्य संजातः पुरुषोऽपरः ॥
युवा कांचनसन्नाहः शक्तिधृग्दिव्य कुंडलः
॥१७०॥शाख इत्यभिविख्यातः सोपि व्यनददद्भुतम् ॥
ततश्चेंद्रः पुनः क्रुद्धो हृदि स्कंदं व्यदारयत्
॥१७१॥तत्रापि तादृशो जज्ञे नैगमेय इति श्रुतः ॥
ततो विनद्य स्कंदाद्याश्चत्वारस्तं तदाभ्ययुः
॥१७२॥तदेंद्रो वज्रमुत्सृज्य प्रांजलिः शरणं ययौ ॥
तस्याभयं ददौ स्कंदः सहसैन्यस्य सत्तमः
॥१७३॥ततः प्रहृष्टास्त्रभिदशा वादित्राण्यभ्यवादयन् ॥
वज्रप्रहारात्कन्याश्च जज्ञिरेऽस्य महाबलाः
॥१७४॥या हरं ति शिशूञ्जातान्गर्भस्थांश्चैव दारुणाः ॥
काकी च हिलिमा चैव रुद्रा च वृषभा तथा
॥१७५॥आया पलाला मित्रा च सप्तैताः शिशुमातरः ॥
एतासांवीर्यसंपन्नः शिशुश्चाभूत्सुदारुणः
॥१७६॥स्कंदप्रसादजः पुत्रो लोहिताक्षो भयंकरः ॥
एष वीराष्टकः प्रोक्तः स्कंदमातृगणोऽद्भुतः
॥१७७॥पूजनीयः सदा भक्त्या सर्वापस्मारशांतिदः ॥
उपातिष्ठत्ततः स्कंदं हिरण्यकवचस्रजम्
॥१७८॥लोहितांबरसंवीतं त्रैलोक्यस्यापि सुप्रभम् ॥
युवानं श्रीः स्वयं भेजे तं प्रणम्य शरीरिणी
॥१७९॥श्रिया जुष्टं च तं प्राहुः सर्वे देवाः प्रणम्य वै ॥
हिरण्यवर्ण्ण भद्रं ते लोकानां शंकरो भव
॥१८०॥भवानिंद्रोऽस्तु नो नाथ त्रैलोक्यस्य हिताय वै
॥१८१॥स्कंद उवाच
किमिंद्रः सर्वलोकानां करोतीह सुरोत्तमाः ॥
कथं देवगणांश्चैव पाति नित्यं सुरेश्वरः
॥१८२॥देवा ऊचुः
इंद्रो दिशति भूतानां बलं तेजः प्रजाः सुखम् ॥
प्रज्ञां प्रयच्छति तथा सर्वान्दायान्सुरेश्वरः
॥१८३॥दुर्वृत्तानां स हरति वृत्तस्थानां प्रयच्छति ॥
अनुशास्ति च भूतानि कार्येषु बलवत्तरः
॥१८४॥असूर्ये च भवेत्सूर्यस्तथाऽचंद्रे च चंद्रमाः ॥
भवत्यग्निश्च वायुश्च पृथिव्यां जीवकारणम्
॥१८५॥एतदिंद्रेण कर्तव्यमिंद्रो हि विपुलं बलम् ॥
त्वं चेंद्रो भव नो वीर तारकं जहि ते नमः
॥१८६॥इंद्र उवाच
त्वं भवेंद्रो महाबाहो सर्वेषां नः सुखावहः ॥
प्रणम्य प्रार्थये स्कंद तारकं जहि रक्ष नः
॥१८७॥स्कंद उवाच
शाधि त्वमेव त्रैलोक्यं भवानिंद्रोस्तु सर्वदा ॥
करिष्ये चेंद्रकर्माणि न ममेंद्रत्वमीप्सितम्
॥१८८॥त्वमेव राजा भद्रं ते त्रैलोक्यस्य ममैव च ॥
करोमि किं च ते शक्रशासनं ब्रूहि तन्मम
॥१८९॥इंद्र उवाच
यदि सत्यमिदं वाक्यं निश्चयाद्भाषितं त्वया ॥
अभिषिच्छस्व देवानां सैनापत्ये महाबल ॥
अहमिंद्रो भविष्यामि तव वाक्याद्यशोऽस्तु ते
॥१९०॥स्कंद उवाच
दानवानां विनाशाय देवानामर्थसिद्धये ॥
गोब्राह्मणस्य चार्थाय एवमस्तु वचस्तव
॥१९१॥इत्युक्ते सुमहानादः सुराणामभ्यजायत ॥
भूतानां चापि सर्वेषां त्रैलोक्यांकपकारकः
॥१९२॥जयेति तुष्टुवुश्चैनं वादित्राण्यभ्यवादयन् ॥
ननृस्तष्टुवुश्चैवं कराघातांश्च चक्रिरे
॥१९३॥तेन शब्देन महता विस्मिता नगनंदिनी ॥
शंकरं प्राह को देव नादोऽयमतिवर्तते
॥१९४॥रुद्र उवाच
अद्य नुनं प्रहृष्टानां सुराणां विविधा गिरः ॥
श्रूयंते च तथा देवी यथा जातः सुतस्तव
॥१९५॥गवां च ब्राह्मणानां च साध्वीनां च दिवौकसाम् ॥
मार्जयिष्यति चाश्रूणि पुत्रस्ते पुण्यवत्यपि
॥१९६॥एवं वदति सा देवी द्रष्टुं तमुत्सुकाऽभवत् ॥
शंकरश्च महातेजाः पुत्रस्नेहाधिको यतः
॥१९७॥वृषभं तत आरुह्य देव्या सह समुत्सुकः ॥
सगणो भव आगच्छत्पुत्र दर्शनलालसः
॥१९८॥ततो ब्रह्मा महासेनं प्रजापतिरथाब्रवीत् ॥
अभिगच्छ महादेवं पितरं मातरं प्रभो
॥१९९॥अनयोर्वीर्यसंयोगात्तवोत्पत्तिस्तु प्राथमी ॥
एवमस्त्विति चाप्युक्त्वा महासेनो महेश्वरम्
॥२००॥अपूजयदमेयात्मा पितरं मातरं च ताम् ॥
ततस्तमालिंग्य सुतं चिरं संयोज्य चाशिषः
॥२०१॥चिरं जहृषतुश्चोभौ पार्वतीपरमेश्वरौ ॥
सिद्धसारस्य तत्त्वं च ददौ तुष्टोऽस्य शंकरः
॥२०२॥देवी प्रकृतिमोक्षं च तुष्टा हर्षपरिप्लुता ॥
एतस्मिन्नेव काले तु षड्देव्यस्तं समागमन्
॥२०३॥ऋषिभिस्ताः परित्यक्तास्तं पुत्रेति जगुस्तदा ॥
पार्वती च ततः प्राह मम पुत्रो न वस्त्वयम्
॥२०४॥स्वाहा ममेति च प्राह पावकश्च ममेति च ॥
रुद्रो ममेति च प्राह मम देवनदीति च
॥२०५॥चक्रुस्ते कलहं घोरं विवदंतः परस्परम् ॥
पुत्रस्नेहो हि बलवान्पार्थ किंकिं न कारयेत्
॥२०६॥ततस्तान्प्रहसन्नाह विवादो युज्यते न च ॥
सर्वेषां वो गुहः पुत्रो मत्तो वै व्रियतां वरः
॥२०७॥ततः प्राहुश्च षड्देव्यः स्वर्गो नो ह्यक्षयो भवेत् ॥
तथेति ता गुहः प्राह शक्रस्तत्रांतरेऽब्रवीत्
॥२०८॥रोहिण्याश्चानुजा स्कंद स्पर्धमानाभिजित्खला ॥
इच्छंती ज्येष्ठतां देवी पृथक्त्वं च तपोरता
॥२०९॥तु. लक्ष्मीनारायणसंहिता २.३२.१४ ततः प्रभृति मूढोऽस्मि तत्स्थाने स्थापय प्रभो ॥
ततस्तथेति च प्रोक्ते कृत्तिकास्ता दिवं गताः
॥२१०॥नक्षत्रं सप्तशीर्षाभं भाति तद्वह्निदैवतम् ॥
अथैनमब्रवीत्स्वाहा प्रिया नाहं महार्चिषः ॥
तदग्नेः प्रियतां देहि सहवासं सदैव च
॥२११॥स्कंद उवाच
हव्यं कव्यं च यत्किंचिद्द्विजा होष्यंति पावके
॥२१२॥तत्ते नाम्ना प्रदास्यंति वासः सार्धं भवेत्तव ॥
पावकः प्रार्थयामास यज्ञभागान्पुनः सुतान्
॥२१३॥स चाप्याहाद्यप्रभृति यज्ञभागानवाप्नुहि ॥
इतरे प्रार्थयामासुः ख्यातो नस्त्वं सुतो भव
॥२१४॥एवमेवेति तानाह स्कंदस्तद्धि सुदुर्लभम् ॥
ततस्तं योगिनः सर्वे संभूय सनकादयः ॥
अभ्यषिंचन्गिरौ तस्मिन्योगिनामादिपत्यके
॥२१५॥योगीश्वरमिति प्राहुस्ततस्तं योगिनस्तथा ॥
जहृपुर्देवताश्चैव नानावाद्यन्यवादयन्
॥२१६॥अभिषिक्तेन तेनासौ शुशुभे श्वेतपर्वतः ॥
आदित्येनेवांशुमता सुरम्य उदयाचलः
॥२१७॥ततो देवाः सगन्धर्वा नृत्यंत्यप्सरसस्तथा ॥
हृष्टानां सर्वभूतानां श्रूयते निनदो महान्
॥२१८॥एवं सेन्द्रं जगत्सर्वं श्वेतपर्वतसंस्थितम् ॥
प्रहृष्टं प्रेक्ष्य तं स्कन्दं न च तृप्यति दर्शनात्
॥२१९॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे कुमारेश्वरमाहात्म्ये स्कन्दकुमारस्य सर्वदेवसैनाधिपत्यभिषेकोत्सववर्मनंनामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥