vimokṣopāyakathanam
śrīsūta uvāca
itihāsaṃ punarvakṣye dhanuṣkoṭipraśaṃsanam ||
sṛgālasya ca saṃvādaṃ vānarasya ca sattamāḥ
||1||इतिहासं पुनर्वक्ष्ये धनुष्कोटिप्रशंसनम् ॥
सृगालस्य च संवादं वानरस्य च सत्तमाः
sṛgālavānarau pūrvamāstāṃ jātismarāvubhau ||
purāpi mānuṣe bhāve sakhāyau tau babhūvatuḥ
||2||सृगालवानरौ पूर्वमास्तां जातिस्मरावुभौ ॥
पुरापि मानुषे भावे सखायौ तौ बभूवतुः
anyāṃ yoniṃ samāpannau sārgālīṃ vānarīṃ tathā ||
sakhyaṃ samīyaturubhau sṛgālo vānaro dvijāḥ
||3||अन्यां योनिं समापन्नौ सार्गालीं वानरीं तथा ॥
सख्यं समीयतुरुभौ सृगालो वानरो द्विजाः
kadācidrudrabhūmiṣṭhaṃ sṛgālaṃ vānaro'bravīt ||
śmaśānamadhye saṃprekṣya pūrvajātimanusmaran
||4||कदाचिद्रुद्रभूमिष्ठं सृगालं वानरोऽब्रवीत् ॥
श्मशानमध्ये संप्रेक्ष्य पूर्वजातिमनुस्मरन्
vānara uvāca
sṛgāla pātakaṃ pūrvaṃ kimakārṣīḥ sudāruṇam ||
yastvaṃ śmaśāne mṛtakānpūtigaṃdhāṃśca kutsitān ||
atsītyukto'tha kapinā sṛgālastamabhāṣata
||5||सृगाल पातकं पूर्वं किमकार्षीः सुदारुणम् ॥
यस्त्वं श्मशाने मृतकान्पूतिगंधांश्च कुत्सितान् ॥
अत्सीत्युक्तोऽथ कपिना सृगालस्तमभाषत
sṛgāla uvāca
ahaṃ pūrvabhave hyāsaṃ brāhmaṇo vedapāragaḥ
||6||अहं पूर्वभवे ह्यासं ब्राह्मणो वेदपारगः
vedaśarmābhidho vidvānsarvakarmakalāpavit ||
brāhmaṇāya pratiśrutya na mayā tatra janmani
||7||वेदशर्माभिधो विद्वान्सर्वकर्मकलापवित् ॥
ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य न मया तत्र जन्मनि
kape dhanaṃ tadā dattaṃ sṛgālo'haṃ tato'bhavam ||
tasmādevaṃvidhaṃ bhakṣyaṃ bhakṣayāmyatikutsitam
||8||कपे धनं तदा दत्तं सृगालोऽहं ततोऽभवम् ॥
तस्मादेवंविधं भक्ष्यं भक्षयाम्यतिकुत्सितम्
pratiśrutya durātmāno na prayacchaṃti ye narāḥ ||
kape sṛgālayoniṃ te prāpnuvaṃtyatikutsitām
||9||प्रतिश्रुत्य दुरात्मानो न प्रयच्छंति ये नराः ॥
कपे सृगालयोनिं ते प्राप्नुवंत्यतिकुत्सिताम्
yo na dadyātpratiśrutya svalpaṃ vā yadi vā bahu ||
sarvāśāstasya naṣṭāḥ syuḥ ṣaṃḍhasyeva prajodbhavaḥ
||10||यो न दद्यात्प्रतिश्रुत्य स्वल्पं वा यदि वा बहु ॥
सर्वाशास्तस्य नष्टाः स्युः षंढस्येव प्रजोद्भवः
pratiśrutyāpradāne tu brāhmaṇāya plavaṃgama ||
daśajanmārjitaṃ puṇyaṃ tatkṣaṇādeva naśyati
||11||प्रतिश्रुत्याप्रदाने तु ब्राह्मणाय प्लवंगम ॥
दशजन्मार्जितं पुण्यं तत्क्षणादेव नश्यति
pratiśrutyāpradānena yatpāpamupajāyate ||
nāśvamedhaśatenāpitatpāpaṃ pariśudhyati
||12||प्रतिश्रुत्याप्रदानेन यत्पापमुपजायते ॥
नाश्वमेधशतेनापितत्पापं परिशुध्यति
na jānehamidaṃ pāpaṃ kadā naṣṭaṃ bhavediti ||
tasmātpratiśrutaṃ dravyaṃ dātavyaṃ viduṣā sadā
||13||न जानेहमिदं पापं कदा नष्टं भवेदिति ॥
तस्मात्प्रतिश्रुतं द्रव्यं दातव्यं विदुषा सदा
pratiśrutyāpradānena sṛgālo bhavati dhruvam ||
tasmātprājñena viduṣā dātavyaṃ hi pratiśrutam
||14||प्रतिश्रुत्याप्रदानेन सृगालो भवति ध्रुवम् ॥
तस्मात्प्राज्ञेन विदुषा दातव्यं हि प्रतिश्रुतम्
ityuktvā sa sṛgālastaṃ vānaraṃ punarabravīt ||
bhavatā kiṃ kṛtaṃ pāpaṃ yena vānaratāmagāt
||15||इत्युक्त्वा स सृगालस्तं वानरं पुनरब्रवीत् ॥
भवता किं कृतं पापं येन वानरतामगात्
anāgaso vanacarānpakṣiṇo hiṃsi vānara ||
tatpātakaṃ vadasvādya vānaratvapradaṃ mama ||
ityuktaḥ sa sṛgālena sṛgālaṃ vānaro'bravīt
||16||अनागसो वनचरान्पक्षिणो हिंसि वानर ॥
तत्पातकं वदस्वाद्य वानरत्वप्रदं मम ॥
इत्युक्तः स सृगालेन सृगालं वानरोऽब्रवीत्
vānara uvāca
purā janmanyahaṃ vipro vedanātha iti smṛtaḥ
||17||पुरा जन्मन्यहं विप्रो वेदनाथ इति स्मृतः
viśvanātho mama pitā mamāṃbā kamalālayā ||
sṛgāla sakhyamabhavadāvayoḥ prāgbhave'pi hi
||19||विश्वनाथो मम पिता ममांबा कमलालया ॥
सृगाल सख्यमभवदावयोः प्राग्भवेऽपि हि
tvaṃ na jānāsi tatsarvaṃ vedmyahaṃ puṇya gauravāt ||
tapasārādhya giriśaṃ tatprasādātpurā mama
||19||त्वं न जानासि तत्सर्वं वेद्म्यहं पुण्य गौरवात् ॥
तपसाराध्य गिरिशं तत्प्रसादात्पुरा मम
atītabhāvivijñānamasti janmāṃtare'pi ca ||
gomāyo tadbhave śākaṃ brāhmaṇasya hṛtaṃ mayā
||20||अतीतभाविविज्ञानमस्ति जन्मांतरेऽपि च ॥
गोमायो तद्भवे शाकं ब्राह्मणस्य हृतं मया
tatpāpādvānaro jāto narakānubhavādanu ||
nāhartavyaṃ vipradhanaṃ haraṇānnarakaṃ bhavet
||21||तत्पापाद्वानरो जातो नरकानुभवादनु ॥
नाहर्तव्यं विप्रधनं हरणान्नरकं भवेत्
anaṃtaraṃ vānaratvaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
tasmānna brāhmaṇasvaṃ tu hartavyaṃ viduṣā sadā
||22||अनंतरं वानरत्वं भविष्यति न संशयः ॥
तस्मान्न ब्राह्मणस्वं तु हर्तव्यं विदुषा सदा
brahmasvaharaṇātpāpamadhikaṃ naiva vidyate ||
pītavaṃtaṃ viṣaṃ haṃti brahmasvaṃ sakulaṃ dahet
||23||ब्रह्मस्वहरणात्पापमधिकं नैव विद्यते ॥
पीतवंतं विषं हंति ब्रह्मस्वं सकुलं दहेत्
brahmasvaharaṇātpāpī kuṃbhīpākeṣu pacyate ||
paścānnarakaśeṣeṇa vānarīṃ yonimaśnute
||24||ब्रह्मस्वहरणात्पापी कुंभीपाकेषु पच्यते ॥
पश्चान्नरकशेषेण वानरीं योनिमश्नुते
vipradravyaṃ na hartavyaṃ kṣaṃtavyaṃ teṣvataḥ sadā ||
bālā daridrāḥ kṛpaṇā vedaśāstrādivarjitāḥ
||25||विप्रद्रव्यं न हर्तव्यं क्षंतव्यं तेष्वतः सदा ॥
बाला दरिद्राः कृपणा वेदशास्त्रादिवर्जिताः
brāhmaṇā nāvamaṃtavyāḥ kruddhāścedanalopamāḥ ||
atītānāgataṃ jñānaṃ sṛgālākhilamasti me
||26||ब्राह्मणा नावमंतव्याः क्रुद्धाश्चेदनलोपमाः ॥
अतीतानागतं ज्ञानं सृगालाखिलमस्ति मे
jñānamasti na me tvekametatpāpaviśodhanam ||
jātismaro'pi hi bhavānbhāvikāryaṃ na budhyate
||27||ज्ञानमस्ति न मे त्वेकमेतत्पापविशोधनम् ॥
जातिस्मरोऽपि हि भवान्भाविकार्यं न बुध्यते
atīteṣvapi kiṃcijjñaḥ pratibaṃdhavaśādbhavān ||
ato bhavānna jānīte bhāvyatītaṃ tathākhilam
||28||अतीतेष्वपि किंचिज्ज्ञः प्रतिबंधवशाद्भवान् ॥
अतो भवान्न जानीते भाव्यतीतं तथाखिलम्
kiyatkālaṃ sṛgālāto bhuktā vyasanamīdṛśam ||
āvayorasya pāpasya ko vā mocayitā bhavet
||29||कियत्कालं सृगालातो भुक्ता व्यसनमीदृशम् ॥
आवयोरस्य पापस्य को वा मोचयिता भवेत्
evaṃ prabruvatostatra plavaṃgamasṛgālayoḥ ||
yadṛcchayā daivayogātpūrvapuṇyavaśāddvijāḥ
||30||एवं प्रब्रुवतोस्तत्र प्लवंगमसृगालयोः ॥
यदृच्छया दैवयोगात्पूर्वपुण्यवशाद्द्विजाः
āyayau sa mahātejāḥ siṃdhudvīpāhvayo muniḥ ||
bhasmoddhūlitasarvāṃgastripuṃḍrāṃkitamastakaḥ
||31||आययौ स महातेजाः सिंधुद्वीपाह्वयो मुनिः ॥
भस्मोद्धूलितसर्वांगस्त्रिपुंड्रांकितमस्तकः
rudrākṣamālābharaṇaḥ śivanāmāni kīrtayan ||
sṛgālavānarau dṛṣṭvā siṃdhudvīpābhidhaṃ munim ||
praṇamya mudi tau bhūtvā papracchaturidaṃ tadā
||32||रुद्राक्षमालाभरणः शिवनामानि कीर्तयन् ॥
सृगालवानरौ दृष्ट्वा सिंधुद्वीपाभिधं मुनिम् ॥
प्रणम्य मुदि तौ भूत्वा पप्रच्छतुरिदं तदा
sṛgālavānarāvūcatuḥ
bhagavansarvadharmajña siṃdhudvīpa mahāmune
||33||भगवन्सर्वधर्मज्ञ सिंधुद्वीप महामुने
āvāṃ rakṣa kṛpādṛṣṭyā vilokaya muhurmudā ||
kapitvaṃ ca sṛgālatvamāvayoryena naśyati
||34||आवां रक्ष कृपादृष्ट्या विलोकय मुहुर्मुदा ॥
कपित्वं च सृगालत्वमावयोर्येन नश्यति
tamupāyaṃ vadasvādya tvaṃ hi puṇyavatāṃ varaḥ ||
anāthānkṛpaṇānajñānbālānrogāturāñjanān
||35||तमुपायं वदस्वाद्य त्वं हि पुण्यवतां वरः ॥
अनाथान्कृपणानज्ञान्बालान्रोगातुराञ्जनान्
rakṣaṃti sādhavo nityaṃ kṛpayā nirapekṣakāḥ ||
tābhyāmitīritaḥ prājñaḥ siṃdhudvīpo mahāmuniḥ ||
prāha tau kapigomāyū dhyātvā tu manasā ciram
||36||रक्षंति साधवो नित्यं कृपया निरपेक्षकाः ॥
ताभ्यामितीरितः प्राज्ञः सिंधुद्वीपो महामुनिः ॥
प्राह तौ कपिगोमायू ध्यात्वा तु मनसा चिरम्
siṃdhudvīpa uvāca
jānāmyahaṃ yuvāṃ samyagghe sṛgālaplavaṃgamau
||37||जानाम्यहं युवां सम्यग्घे सृगालप्लवंगमौ
sṛgāla prāgbhave tvaṃ vai vedaśarmābhidho dvijaḥ ||
brāhmaṇāya pratiśrutya dhānyānāmāḍhakaṃ tvayā
||38||सृगाल प्राग्भवे त्वं वै वेदशर्माभिधो द्विजः ॥
ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य धान्यानामाढकं त्वया
na dattaṃ tena pāpena sārgālīṃ yonimāptavān ||
tvaṃ ca vānara pūrvasminvedanāthābhidho dvijaḥ
||39||न दत्तं तेन पापेन सार्गालीं योनिमाप्तवान् ॥
त्वं च वानर पूर्वस्मिन्वेदनाथाभिधो द्विजः
brāhmaṇasya gṛhācchākaṃ hṛtaṃ cauryāttvayā tata ||
prāptosi vānarīṃ yoniṃ sarvapakṣibhayaṃkarīm
||40||ब्राह्मणस्य गृहाच्छाकं हृतं चौर्यात्त्वया तत ॥
प्राप्तोसि वानरीं योनिं सर्वपक्षिभयंकरीम्
yuvayoḥ pāpaśāṃtyarthamupāyaṃ pravadāmyaham ||
dakṣiṇāṃbunidhau rāmadhanuṣkoṭau yuvāmaram
||41||युवयोः पापशांत्यर्थमुपायं प्रवदाम्यहम् ॥
दक्षिणांबुनिधौ रामधनुष्कोटौ युवामरम्
gatvātra kurutaṃ snānaṃ tena pāpādvimokṣyathaḥ ||
purā kirātīsaṃsargātsumatirbrāhmaṇaḥ surām ||
pītavāntsa dhanuṣkoṭau snātvā pāpādvimocitaḥ
||42||गत्वात्र कुरुतं स्नानं तेन पापाद्विमोक्ष्यथः ॥
पुरा किरातीसंसर्गात्सुमतिर्ब्राह्मणः सुराम् ॥
पीतवान्त्स धनुष्कोटौ स्नात्वा पापाद्विमोचितः
sṛgāla vānarāvūcatuḥ
sumatiḥ kasya putro'sau kathaṃ ca sa surāṃ papau
||43||सुमतिः कस्य पुत्रोऽसौ कथं च स सुरां पपौ
kathaṃ kirātyāṃ sakto'bhūtsiṃdhudvīpa mahāmate ||
āvayorvistarādetadvada tvaṃ kṛpāyādhunā
||44||कथं किरात्यां सक्तोऽभूत्सिंधुद्वीप महामते ॥
आवयोर्विस्तरादेतद्वद त्वं कृपायाधुना
siṃdhudvīpa uvāca
mahārāṣṭrābhidhe deśe brāhmaṇaḥ kaścidāstikaḥ ||
yajñadeva iti khyāto vedavedāṃgapāragaḥ
||45||महाराष्ट्राभिधे देशे ब्राह्मणः कश्चिदास्तिकः ॥
यज्ञदेव इति ख्यातो वेदवेदांगपारगः
dayālurātitheyaśca śivanārāyaṇārcakaḥ ||
sumatirnāma putro'bhūdyajñadevasya tasya vai
||46||दयालुरातिथेयश्च शिवनारायणार्चकः ॥
सुमतिर्नाम पुत्रोऽभूद्यज्ञदेवस्य तस्य वै
pitarau sa parityajya bhāryāmapi pativratām ||
prayayāvutkale deśe viṭagoṣṭhīparāyaṇaḥ
||47||पितरौ स परित्यज्य भार्यामपि पतिव्रताम् ॥
प्रययावुत्कले देशे विटगोष्ठीपरायणः
kācitkirātī taddeśe vasantī yuvamohinī ||
yūnāṃ samastadravyāṇi pralobhya jagṛhe ciram
||48||काचित्किराती तद्देशे वसन्ती युवमोहिनी ॥
यूनां समस्तद्रव्याणि प्रलोभ्य जगृहे चिरम्
tasyā gṛhaṃ sa prayayau sumatirbrāhmaṇādhamaḥ ||
sumatiṃ sā na jagrāha kirātī nirdhanaṃ dvijam
||49||तस्या गृहं स प्रययौ सुमतिर्ब्राह्मणाधमः ॥
सुमतिं सा न जग्राह किराती निर्धनं द्विजम्
tayā tyakto'tha sumatistatsaṃyogaikatatparaḥ ||
itastataścorayitvā bahudravyāṇi saṃtatam
||50||तया त्यक्तोऽथ सुमतिस्तत्संयोगैकतत्परः ॥
इतस्ततश्चोरयित्वा बहुद्रव्याणि संततम्
dattvā tayā ciraṃ reme tadgrahe bubhuje ca saḥ ||
ekena caṣakeṇāsau tayā saha surāṃ papau
||51||दत्त्वा तया चिरं रेमे तद्ग्रहे बुभुजे च सः ॥
एकेन चषकेणासौ तया सह सुरां पपौ
evaṃ sa bahukālaṃ vai ramamāṇastayā saha ||
pitarau nijapatnīṃ ca nāsmaradviṣayāturaḥ
||52||एवं स बहुकालं वै रममाणस्तया सह ॥
पितरौ निजपत्नीं च नास्मरद्विषयातुरः
sa kadācitkirātaistu cauryaṃ kartuṃ yayau saha ||
dravyaṃ hartuṃ kirātāste lāṭānāṃ viṣayaṃ yayuḥ
||53||स कदाचित्किरातैस्तु चौर्यं कर्तुं ययौ सह ॥
द्रव्यं हर्तुं किरातास्ते लाटानां विषयं ययुः
viprasya kasyacidgehe so'pi kairātaveṣadhṛk ||
yayau corayituṃ dravyaṃ sāhasī khaṅgahastavān
||54||विप्रस्य कस्यचिद्गेहे सोऽपि कैरातवेषधृक् ॥
ययौ चोरयितुं द्रव्यं साहसी खङ्गहस्तवान्
tadgṛhasvāminaṃ vipraṃ hatvā khaḍgena sāhasī ||
samādāya bahu dravyaṃ kirātībhavanaṃ yayau
||55||तद्गृहस्वामिनं विप्रं हत्वा खड्गेन साहसी ॥
समादाय बहु द्रव्यं किरातीभवनं ययौ
taṃ yāṃtamanuyāti sma brahmahatyā bhayaṃkarī ||
nīlavastradharā bhīmā bhṛśaṃ raktaśiroruhā
||56||तं यांतमनुयाति स्म ब्रह्महत्या भयंकरी ॥
नीलवस्त्रधरा भीमा भृशं रक्तशिरोरुहा
garjaṃtī sāṭṭahāsaṃ sā kaṃpayantī ca rodasī ||
anudrutastayā so'yaṃ babhrāma jagatītale
||57||गर्जंती साट्टहासं सा कंपयन्ती च रोदसी ॥
अनुद्रुतस्तया सोऽयं बभ्राम जगतीतले
evaṃ bhramanbhuvaṃ sarvāṃ kadācitsumatiḥ svayam ||
svaṃ grāmaṃ prayayau bhītyā he sṛgālaplavaṃgamau
||58||एवं भ्रमन्भुवं सर्वां कदाचित्सुमतिः स्वयम् ॥
स्वं ग्रामं प्रययौ भीत्या हे सृगालप्लवंगमौ
anudrutastayā bhītaḥ prayayau svagṛhaṃ prati ||
brahmahatyāpyanudrutya tena sākaṃ gṛhaṃ yayau
||59||अनुद्रुतस्तया भीतः प्रययौ स्वगृहं प्रति ॥
ब्रह्महत्याप्यनुद्रुत्य तेन साकं गृहं ययौ
pitaraṃ rakṣa rakṣeti sumatiḥ śaraṇaṃ yayau ||
mā bhaiṣīriti taṃ procya pitā rakṣitumudyataḥ ||
tadānīṃ brahmahatyeyaṃ tattātaṃ pratyabhāṣata
||60||पितरं रक्ष रक्षेति सुमतिः शरणं ययौ ॥
मा भैषीरिति तं प्रोच्य पिता रक्षितुमुद्यतः ॥
तदानीं ब्रह्महत्येयं तत्तातं प्रत्यभाषत
brahmahatyovāca
mainaṃ tvaṃ pratigṛhṇīṣva yajñadeva dvijottama
||61||मैनं त्वं प्रतिगृह्णीष्व यज्ञदेव द्विजोत्तम
asau surāpī steyī ca brahmahā cātipātakī ||
mātṛdrohī pitṛdrohī bhāryātyāgī ca pāpakṛt
||62||असौ सुरापी स्तेयी च ब्रह्महा चातिपातकी ॥
मातृद्रोही पितृद्रोही भार्यात्यागी च पापकृत्
kirātīsaṃgaduṣṭaśca nainaṃ muñcāmyahaṃ dvija ||
gṛhṇāsi cedimaṃ vipra mahāpātakinaṃ sutam
||63||किरातीसंगदुष्टश्च नैनं मुञ्चाम्यहं द्विज ॥
गृह्णासि चेदिमं विप्र महापातकिनं सुतम्
tvadbhāryāmasya bhāryāṃ ca tvāṃ ca putramimaṃ dvija ||
bhakṣayiṣyāmi vaṃśaṃ ca tasmānmuñca sutaṃ tvimam
||64||त्वद्भार्यामस्य भार्यां च त्वां च पुत्रमिमं द्विज ॥
भक्षयिष्यामि वंशं च तस्मान्मुञ्च सुतं त्विमम्
imaṃ tyajasi cetputraṃ yuṣmānmokṣyāmi sāṃpratam ||
naikasyārthe kulaṃ hantumarhasi tvaṃ mahāmate ||
ityuktaḥ sa tayā tatra yajñadevo'bravīcca tām
||65||इमं त्यजसि चेत्पुत्रं युष्मान्मोक्ष्यामि सांप्रतम् ॥
नैकस्यार्थे कुलं हन्तुमर्हसि त्वं महामते ॥
इत्युक्तः स तया तत्र यज्ञदेवोऽब्रवीच्च ताम्
yajñadeva uvāca
bādhate māṃ sutasnehaḥ kathamenaṃ parityaje ||
brahmahatyā tadākarṇya dvijoktaṃ tamabhāṣata
||66||बाधते मां सुतस्नेहः कथमेनं परित्यजे ॥
ब्रह्महत्या तदाकर्ण्य द्विजोक्तं तमभाषत
brahmahatyovāca
ayaṃ hi patito'bhūtte varṇāśramabahiṣkṛtaḥ
||67||अयं हि पतितोऽभूत्ते वर्णाश्रमबहिष्कृतः
putresminmā kuru snehaṃ niṃditaṃ tasya darśanam ||
ityuktvā brahmahatyā sā yajñadevasya paśyataḥ
||68||पुत्रेस्मिन्मा कुरु स्नेहं निंदितं तस्य दर्शनम् ॥
इत्युक्त्वा ब्रह्महत्या सा यज्ञदेवस्य पश्यतः
talena prajahārāsya putraṃ sumatināmakam ||
ruroda tāta tāteti pitaraṃ prabruvanmuhuḥ
||69||तलेन प्रजहारास्य पुत्रं सुमतिनामकम् ॥
रुरोद तात तातेति पितरं प्रब्रुवन्मुहुः
rurudurjanako mātā bhāryāpi sumatestadā ||
etasminnaṃtare tatra durvāsāḥ śaṃkarāṃśajaḥ
||70||रुरुदुर्जनको माता भार्यापि सुमतेस्तदा ॥
एतस्मिन्नंतरे तत्र दुर्वासाः शंकरांशजः
diṣṭavā samāyayau yogī he sṛgālaplavaṃgamau ||
yajñadevo'tha taṃ dṛṣṭvā muniṃ rudrāvatārakam ||
śrutvā praṇamya śaraṇaṃ yayāce putrakāraṇāt
||71||दिष्टवा समाययौ योगी हे सृगालप्लवंगमौ ॥
यज्ञदेवोऽथ तं दृष्ट्वा मुनिं रुद्रावतारकम् ॥
श्रुत्वा प्रणम्य शरणं ययाचे पुत्रकारणात्
pitovāca
durvāsastvaṃ mahāyogī sākṣādvai śaṃkarāṃśajaḥ
||72||दुर्वासस्त्वं महायोगी साक्षाद्वै शंकरांशजः
tvaddarśanamapuṇyānāṃ bhavitā na kadācana ||
brahmahā ca surāpī ca steyī cābhūtsuto mama
||73||त्वद्दर्शनमपुण्यानां भविता न कदाचन ॥
ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी चाभूत्सुतो मम
enaṃ prahartumāyātā brahmahatyā vivartate ||
bhūyādyathā me putro'yaṃ mahāpātakamocitaḥ
||74||एनं प्रहर्तुमायाता ब्रह्महत्या विवर्तते ॥
भूयाद्यथा मे पुत्रोऽयं महापातकमोचितः
ghorā ca brahmahatyeyaṃ yathā śīghraṃ layaṃ vrajet ||
tamupāyaṃ vadasvādya mama putre dayāṃ kuru
||79||घोरा च ब्रह्महत्येयं यथा शीघ्रं लयं व्रजेत् ॥
तमुपायं वदस्वाद्य मम पुत्रे दयां कुरु
ayameva hi putro me nānyo'sti tanayo mune ||
asminmṛte tu vaṃśo me samucchidyetsamūlataḥ
||76||अयमेव हि पुत्रो मे नान्योऽस्ति तनयो मुने ॥
अस्मिन्मृते तु वंशो मे समुच्छिद्येत्समूलतः
tataḥ pitṛbhyaḥ piṃḍānāṃ dātāpi na bhaveddhruvam ||
ataḥ kṛpāṃ kuruṣva tvamasmāsu bhagavanmune
||77||ततः पितृभ्यः पिंडानां दातापि न भवेद्ध्रुवम् ॥
अतः कृपां कुरुष्व त्वमस्मासु भगवन्मुने
ityuktaḥ sa tadovāca durvāsāḥ śaṃkarāṃśajaḥ ||
dhyātvā tu suciraṃ kālaṃ yajñadevaṃ dvijottamam
||78||इत्युक्तः स तदोवाच दुर्वासाः शंकरांशजः ॥
ध्यात्वा तु सुचिरं कालं यज्ञदेवं द्विजोत्तमम्
durvāsā uvāca
ẏajñadeva kṛtaṃ pāpamatikrūraṃ sutena te ||
nāsya pāpasya śāṃtiḥ syātprāyaścittāyutairapi
||79||य़ज्ञदेव कृतं पापमतिक्रूरं सुतेन ते ॥
नास्य पापस्य शांतिः स्यात्प्रायश्चित्तायुतैरपि
athāpi te sutasyāhamasya pāpasya śāṃtaye ||
prāyaścittaṃ vadiṣyāmi śṛṇu nānyamanā dvija
||80||अथापि ते सुतस्याहमस्य पापस्य शांतये ॥
प्रायश्चित्तं वदिष्यामि शृणु नान्यमना द्विज
śrīrāmadhanuṣaḥ koṭau dakṣiṇe salilārṇave ||
snāti cettava putro'yaṃ pātakānmokṣyate kṣaṇāt
||81||श्रीरामधनुषः कोटौ दक्षिणे सलिलार्णवे ॥
स्नाति चेत्तव पुत्रोऽयं पातकान्मोक्ष्यते क्षणात्
durvinītābhidho vipro yatra snānāddvijottama ||
gurustrīgama pāpebhyastatkṣaṇādeva mocitaḥ
||82||दुर्विनीताभिधो विप्रो यत्र स्नानाद्द्विजोत्तम ॥
गुरुस्त्रीगम पापेभ्यस्तत्क्षणादेव मोचितः
saiṣā śrīdhanuṣaḥ koṭī rāghavasya svayaṃ hareḥ ||
snānamātreṇa pāpaughaṃ nāśayettvatsutasya sā
||83||सैषा श्रीधनुषः कोटी राघवस्य स्वयं हरेः ॥
स्नानमात्रेण पापौघं नाशयेत्त्वत्सुतस्य सा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye dhanuṣkoṭipraśaṃsāyāṃ sṛgālavānarasaṃvāde sumatimahāpātaka vimokṣopāyakathanaṃnāma catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34 ||