setunirmāṇādivarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
kathaṃ sūta mahābhāga rāmeṇākliṣṭakarmaṇā ||
seturbaddho nadīnāthe hyagādhe varuṇālaye
||1||कथं सूत महाभाग रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥
सेतुर्बद्धो नदीनाथे ह्यगाधे वरुणालये
setau ca kati tīrthāni gaṃdhamādanaparvate ||
etannaḥ śraddadhānānāṃ brūhi paurāṇikottama
||2||सेतौ च कति तीर्थानि गंधमादनपर्वते ॥
एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम
śrīsūta uvāca
rāmeṇa hi yathāseturnibaddho varuṇālaye ||
tadahaṃ saṃpravakṣyāmi yuṣmākaṃ munipuṃgavāḥ
||3||रामेण हि यथासेतुर्निबद्धो वरुणालये ॥
तदहं संप्रवक्ष्यामि युष्माकं मुनिपुंगवाः
ājñayā hi pitū rāmo nyavasaddaṃḍakānane ||
sītālakṣmaṇasaṃyuktaḥ paṃcavaṭyāṃ samāhitaḥ
||4||आज्ञया हि पितू रामो न्यवसद्दंडकानने ॥
सीतालक्ष्मणसंयुक्तः पंचवट्यां समाहितः
tasminniva satastasya rāghavasya mahātmanaḥ ||
rāvaṇena hṛtā bhāryā mārīcacchadmanā dvijāḥ
||5||तस्मिन्निव सतस्तस्य राघवस्य महात्मनः ॥
रावणेन हृता भार्या मारीचच्छद्मना द्विजाः
mārgamāṇo vane bhāryāṃ rāmo daśarathātmajaḥ ||
paṃpātīre jagā māsau śokamohasamanvitaḥ
||6||मार्गमाणो वने भार्यां रामो दशरथात्मजः ॥
पंपातीरे जगा मासौ शोकमोहसमन्वितः
dṛṣṭavānvānaraṃ tatra kaṃciddaśarathātmajaḥ ||
vānareṇātha pṛṣṭo'yaṃ ko bhavāniti rāghavaḥ
||7||दृष्टवान्वानरं तत्र कंचिद्दशरथात्मजः ॥
वानरेणाथ पृष्टोऽयं को भवानिति राघवः
āditaḥ svasya vṛttāṃttaṃ tasmai provāca tattvataḥ ||
atha rāghavasaṃpṛṣṭo vānaraḥ ko bhavāniti
||8||आदितः स्वस्य वृत्तांत्तं तस्मै प्रोवाच तत्त्वतः ॥
अथ राघवसंपृष्टो वानरः को भवानिति
sopi vijñāpayāmāsa rāghavāya mahātmane ||
ahaṃ sugrīvasacivo hanūmā nnāma vānaraḥ
||9||सोपि विज्ञापयामास राघवाय महात्मने ॥
अहं सुग्रीवसचिवो हनूमा न्नाम वानरः
tena ca prerito'bhyāgāṃ yuvābhyāṃ sakhyamicchatā ||
āgacchataṃ tadbhadraṃ vāṃ sugrīvāṃtikamāśu vai
||10||तेन च प्रेरितोऽभ्यागां युवाभ्यां सख्यमिच्छता ॥
आगच्छतं तद्भद्रं वां सुग्रीवांतिकमाशु वै
tathāstviti sa rāmo pi tena sākaṃ munīśvarāḥ ||
sugrīvāṃtikamāgapya sakhyaṃ cakre'gnisākṣikam
||11||तथास्त्विति स रामो पि तेन साकं मुनीश्वराः ॥
सुग्रीवांतिकमागप्य सख्यं चक्रेऽग्निसाक्षिकम्
pratijajñe'tha rāmo'pi tasmai vālivadhaṃ prati ||
sugrīvaścāpi vai dehyāḥ punarānayanaṃ dvijāḥ
||12||प्रतिजज्ञेऽथ रामोऽपि तस्मै वालिवधं प्रति ॥
सुग्रीवश्चापि वै देह्याः पुनरानयनं द्विजाः
ityevaṃ samayaṃ kṛtvā viśvāsya ca parasparam ||
mudā paramayā yuktau nareśvarakapīśvarau
||13||इत्येवं समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम् ॥
मुदा परमया युक्तौ नरेश्वरकपीश्वरौ
āsāte brāhmaṇaśreṣṭhā ṛṣyamūkagirau tathā ||
sugrīvapratyayārthaṃ ca duṃdubheḥ kāyamāśu vai
||14||आसाते ब्राह्मणश्रेष्ठा ऋष्यमूकगिरौ तथा ॥
सुग्रीवप्रत्ययार्थं च दुंदुभेः कायमाशु वै
pādāṃguṣṭhena cikṣepa rāghavo bahuyojanam ||
saptatālā vinirbhinnā rāghaveṇa mahātmanā
||15||पादांगुष्ठेन चिक्षेप राघवो बहुयोजनम् ॥
सप्तताला विनिर्भिन्ना राघवेण महात्मना
tataḥ prītamanā vīraḥ sugrīvo rāmamabravīt ||
iṃdrādidevatābhyo'pi nāsti rāghava me bhayam
||16||ततः प्रीतमना वीरः सुग्रीवो राममब्रवीत् ॥
इंद्रादिदेवताभ्योऽपि नास्ति राघव मे भयम्
bhavānmitraṃ mayā labdho yasmādati parākramaḥ ||
ahaṃ laṃkeśvaraṃ hatvā bhāryāmānayitāsmi te
||17||भवान्मित्रं मया लब्धो यस्मादति पराक्रमः ॥
अहं लंकेश्वरं हत्वा भार्यामानयितास्मि ते
tataḥ sugrīvasahito rāmacaṃdro mahābalaḥ ||
salakṣmaṇo yayau tūrṇaṃ kiṣkiṃdhāṃ vālipālitām
||18||ततः सुग्रीवसहितो रामचंद्रो महाबलः ॥
सलक्ष्मणो ययौ तूर्णं किष्किंधां वालिपालिताम्
tato jagarja sugrīvo vālyāgamanakāṃkṣayā ||
amṛṣyamāṇo vālī ca garjitaṃ svānujasya vai
||19||ततो जगर्ज सुग्रीवो वाल्यागमनकांक्षया ॥
अमृष्यमाणो वाली च गर्जितं स्वानुजस्य वै
aṃtaḥpurādviniṣkramya yuyudhe'varajena saḥ ||
vālimuṣṭiprahāreṇa tāḍito bhṛśavihvalaḥ
||20||अंतःपुराद्विनिष्क्रम्य युयुधेऽवरजेन सः ॥
वालिमुष्टिप्रहारेण ताडितो भृशविह्वलः
sugrīvo nirgatastūrṇaṃ yatra rāmo mahābalaḥ ||
tato rāmo mahābāhussugrīvasya śirodhare
||21||सुग्रीवो निर्गतस्तूर्णं यत्र रामो महाबलः ॥
ततो रामो महाबाहुस्सुग्रीवस्य शिरोधरे
latāmābadhya cihnaṃ tu yuddhāyācodayattadā ||
garjitena samāhūya sugrīvo vālinaṃ punaḥ
||22||लतामाबध्य चिह्नं तु युद्धायाचोदयत्तदा ॥
गर्जितेन समाहूय सुग्रीवो वालिनं पुनः
rāmapreraṇayā tena bāhuyuddhamathākarot ||
tato vālinamājaghne śareṇaikena rāghavaḥ
||23||रामप्रेरणया तेन बाहुयुद्धमथाकरोत् ॥
ततो वालिनमाजघ्ने शरेणैकेन राघवः
hate vālini sugrīvaḥ kiṣkiṃdhāṃ pratyapadyata ||
tato varṣāsvatītāsu sugrīvo vānarādhipaḥ
||24||हते वालिनि सुग्रीवः किष्किंधां प्रत्यपद्यत ॥
ततो वर्षास्वतीतासु सुग्रीवो वानराधिपः
sītāmānayituṃ tūrṇaṃ vānarāṇāṃ mahācamūm ||
samādāya samāgacchadaṃtikaṃ nṛpaputrayoḥ
||25||सीतामानयितुं तूर्णं वानराणां महाचमूम् ॥
समादाय समागच्छदंतिकं नृपपुत्रयोः
prasthāpayāmāsa kapīnsītānveṣaṇakāṃkṣayā ||
viditāyāṃ tu vaidehyā laṃkāyāṃ vāyusūnunā
||26||प्रस्थापयामास कपीन्सीतान्वेषणकांक्षया ॥
विदितायां तु वैदेह्या लंकायां वायुसूनुना
datte cūḍāmaṇau cāpi rāghavo harṣaśokavān ||
sugrīveṇānujenāpi vāyuputreṇa dhīmatā
||27||दत्ते चूडामणौ चापि राघवो हर्षशोकवान् ॥
सुग्रीवेणानुजेनापि वायुपुत्रेण धीमता
tathānyaiḥ kapibhiścaiva jāṃbavannalamukhyakaiḥ ||
anvīyamāno rāmo'sau muhūrte'bhijiti dvijāḥ
||28||तथान्यैः कपिभिश्चैव जांबवन्नलमुख्यकैः ॥
अन्वीयमानो रामोऽसौ मुहूर्तेऽभिजिति द्विजाः
vilaṃghya vividhā ndeśānmaheṃdraṃ parvataṃ yayau ||
cakratīrthaṃ tato gatvā nivāsamakarottadā
||29||विलंघ्य विविधा न्देशान्महेंद्रं पर्वतं ययौ ॥
चक्रतीर्थं ततो गत्वा निवासमकरोत्तदा
tatraiva tu sa dharmātmā samāgacchadvibhīṣaṇaḥ ||
bhrātā vai rākṣaseṃdrasya caturbhiḥ sacivaiḥ saha
||30||तत्रैव तु स धर्मात्मा समागच्छद्विभीषणः ॥
भ्राता वै राक्षसेंद्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह
pratijagrāha rāmastaṃ svāgatena mahātmanā ||
sugrīvasya tu śaṃkā'bhūtpraṇidhiḥ syādayaṃ tviti
||31||प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महात्मना ॥
सुग्रीवस्य तु शंकाऽभूत्प्रणिधिः स्यादयं त्विति
rāghavastasya ceṣṭābhiḥ samyaksvacaritairhitaiḥ ||
aduṣṭamenaṃ dṛṣṭvaiva tata enamapūjayat
||32||राघवस्तस्य चेष्टाभिः सम्यक्स्वचरितैर्हितैः ॥
अदुष्टमेनं दृष्ट्वैव तत एनमपूजयत्
sarvarākṣasarājye tamabhyaṣiṃcadvibhīṣaṇam ||
cakre ca maṃtripravaraṃ sadṛśaṃ ravisūnunā
||33||सर्वराक्षसराज्ये तमभ्यषिंचद्विभीषणम् ॥
चक्रे च मंत्रिप्रवरं सदृशं रविसूनुना
cakratīrthaṃ samāsādya nivasadraghunaṃdanaḥ ||
ciṃtayanrāghavaḥ śrīmānsugrīvādīnabhāṣata
||34||चक्रतीर्थं समासाद्य निवसद्रघुनंदनः ॥
चिंतयन्राघवः श्रीमान्सुग्रीवादीनभाषत
madhye vānaramu khyānāṃ prāptakālamidaṃ vacaḥ ||
upāyaḥ ko nu bhavatāmetatsāgaralaṃghane
||35||मध्ये वानरमु ख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः ॥
उपायः को नु भवतामेतत्सागरलंघने
iyaṃ ca mahatī senā sāgaraścāpi dustaraḥ ||
aṃbhorāśirayaṃ nīlaścaṃcalormmisamākulaḥ
||36||इयं च महती सेना सागरश्चापि दुस्तरः ॥
अंभोराशिरयं नीलश्चंचलोर्म्मिसमाकुलः
udyanmatsyo mahānakraśaṃkhaśuktisamākulaḥ ||
kvacidaurvānalākrāṃtaḥ phenavānatibhīṣaṇaḥ
||37||उद्यन्मत्स्यो महानक्रशंखशुक्तिसमाकुलः ॥
क्वचिदौर्वानलाक्रांतः फेनवानतिभीषणः
prakṛṣṭapavanākṛṣṭanīlameghasamanvitaḥ ||
pralayāṃbhodharārāvaḥ sāravānaniloddhataḥ
||38||प्रकृष्टपवनाकृष्टनीलमेघसमन्वितः ॥
प्रलयांभोधरारावः सारवाननिलोद्धतः
kathaṃ sāgaramakṣobhyaṃ tarāmo varuṇā layam ||
sainyaiḥ parivṛtāḥ sarve vānarāṇāṃ mahaujasām
||39||कथं सागरमक्षोभ्यं तरामो वरुणा लयम् ॥
सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम्
upāyairadhigacchāmo yathā nadanadīpatim ||
kathaṃ tarāmaḥ sahasā sasainyā varuṇālayam
||40||उपायैरधिगच्छामो यथा नदनदीपतिम् ॥
कथं तरामः सहसा ससैन्या वरुणालयम्
śatayojanamāyātaṃ manasāpi durāsadam ||
ato nu vighnā bahavaḥ kathaṃ prāpyā ca maithilī
||41||शतयोजनमायातं मनसापि दुरासदम् ॥
अतो नु विघ्ना बहवः कथं प्राप्या च मैथिली
kaṣṭātkaṣṭataraṃ prāptā vayamadya nirāśrayāḥ ||
mahājale mahāvāte samudre hi nirāśraye
||42||कष्टात्कष्टतरं प्राप्ता वयमद्य निराश्रयाः ॥
महाजले महावाते समुद्रे हि निराश्रये
upāyaṃ kaṃ vidhāsyāmastaraṇārthaṃ vanaukasām ||
rājyādbhraṣṭo vanaṃ prāpto hṛtā sītā mṛtaḥ pitā
||43||उपायं कं विधास्यामस्तरणार्थं वनौकसाम् ॥
राज्याद्भ्रष्टो वनं प्राप्तो हृता सीता मृतः पिता
ito'pi duḥsahaṃ duḥkhaṃ yatsāgaravilaṃghanam ||
dhigdhiggarjitamaṃbhodhe dhigetāṃ vārirāśitām
||44||इतोऽपि दुःसहं दुःखं यत्सागरविलंघनम् ॥
धिग्धिग्गर्जितमंभोधे धिगेतां वारिराशिताम्
kathaṃ tadvacanaṃ mithyā maharṣeḥ kumbhajanmanaḥ ||
hatvā tvaṃ rāvaṇaṃ pāpaṃ pavitre gaṃdhamādane ||
pāpopaśamanāyāśu gacchasveti yadīritam
||45||कथं तद्वचनं मिथ्या महर्षेः कुम्भजन्मनः ॥
हत्वा त्वं रावणं पापं पवित्रे गंधमादने ॥
पापोपशमनायाशु गच्छस्वेति यदीरितम्
śrīsūta uvāca
iti rāmavacaḥ śrutvā sugrīvapramukhāstadā
||46||इति रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवप्रमुखास्तदा
ūcuḥ prāṃjalayaḥ saṃrme rāghavaṃ taṃ mahābalam ||
naubhirenaṃ tariṣyāmaḥ plavaiśca vividhairiti
||47||ऊचुः प्रांजलयः संर्मे राघवं तं महाबलम् ॥
नौभिरेनं तरिष्यामः प्लवैश्च विविधैरिति
madhye vānarakoṭīnāṃ tadovāca vibhīṣaṇaḥ ||
samudraṃ rāghavo rājā śaraṇaṃ gantumarhati
||48||मध्ये वानरकोटीनां तदोवाच विभीषणः ॥
समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति
khanitaḥ sāgaraireṣa samudro varuṇālayaḥ ||
kartumarhati rāmasya tajjñāteḥ kāryamaṃbudhiḥ
||49||खनितः सागरैरेष समुद्रो वरुणालयः ॥
कर्तुमर्हति रामस्य तज्ज्ञातेः कार्यमंबुधिः
vibhīṣaṇenaivamukto rākṣasena vipaścitā ||
sāṃtvayanrāghavaḥ sarvānvānarānidamabravīt
||50||विभीषणेनैवमुक्तो राक्षसेन विपश्चिता ॥
सांत्वयन्राघवः सर्वान्वानरानिदमब्रवीत्
śatayojana vistāramaśaktāḥ sarvavānarāḥ ||
tartuṃ plavoḍupairenaṃ samudramatibhīṣaṇam
||51||शतयोजन विस्तारमशक्ताः सर्ववानराः ॥
तर्तुं प्लवोडुपैरेनं समुद्रमतिभीषणम्
nāvo na saṃti senāyā bahvyā vānarapuṃgavāḥ ||
vaṇijāmupaghātaṃ ca kathamasmadvidhaścaret
||52||नावो न संति सेनाया बह्व्या वानरपुंगवाः ॥
वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्
vistīrṇaṃ caiva naḥ sainyaṃ hanyācchidreṣu vā paraḥ ||
plavoḍupapratāro'to naivātra mama rocate
||53||विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेषु वा परः ॥
प्लवोडुपप्रतारोऽतो नैवात्र मम रोचते
vibhīṣeṇoktame vedaṃ modate mama vānarāḥ ||
ahaṃ tvimaṃ jalanidhimupāsye mārgasiddhaye
||54||विभीषेणोक्तमे वेदं मोदते मम वानराः ॥
अहं त्विमं जलनिधिमुपास्ये मार्गसिद्धये
no ceddarśayitā mārgaṃ dhakṣyāmyenamahaṃ tadā ||
mahāstrairapratihatairatyagnipavanojjvalaiḥ
||55||नो चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्येनमहं तदा ॥
महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः
ityuktvā sahasaumitrirupaspṛśyātha rāghavaḥ ||
pratiśiśye jalanidhiṃ vidhivatkuśasaṃstare
||56||इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः ॥
प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत्कुशसंस्तरे
tadā rāmaḥ kuśā stīrṇe tīre nadanadīpateḥ ||
saṃviveśa mahābāhurvedyāmiva hutāśanaḥ
||57||तदा रामः कुशा स्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः ॥
संविवेश महाबाहुर्वेद्यामिव हुताशनः
śeṣabhoganibhaṃ bāhumupadhāya raghūdvahaḥ ||
dakṣiṇo dakṣiṇaṃ bāhumupāste makarālayam
||58||शेषभोगनिभं बाहुमुपधाय रघूद्वहः ॥
दक्षिणो दक्षिणं बाहुमुपास्ते मकरालयम्
tasya rāmasya suptasya kuśāstīrṇe mahītale ||
niyamādapramattasya niśāstisro'ticakramuḥ
||59||तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले ॥
नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः
sa trirātroṣitastatra nayajño dharmatatparaḥ ||
upāstesma tadā rāmaḥ sāgaraṃ mārgasiddhaye
||60||स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मतत्परः ॥
उपास्तेस्म तदा रामः सागरं मार्गसिद्धये
na ca darśayate mandastadā rāmasya sāgaraḥ ||
prayatenāpi rāmeṇa yathārhamapi pūjitaḥ
||61||न च दर्शयते मन्दस्तदा रामस्य सागरः ॥
प्रयतेनापि रामेण यथार्हमपि पूजितः
tathāpi sāgaro rāmaṃ na darśayati cātmanaḥ ||
samudrāya tataḥ kruddho rāmo raktāṃtalocanaḥ
||62||तथापि सागरो रामं न दर्शयति चात्मनः ॥
समुद्राय ततः क्रुद्धो रामो रक्तांतलोचनः
samīpavartinaṃ cedaṃ lakṣmaṇaṃ pratyabhāṣata ||
adya madbāṇanirbhinnairmakarairvaruṇālayam
||63||समीपवर्तिनं चेदं लक्ष्मणं प्रत्यभाषत ॥
अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैर्मकरैर्वरुणालयम्
niruddhatoyaṃ saumitre kariṣyāmi kṣaṇādaham ||
saśaṃkhaśuktājālaṃ hi samīnamakaraṃ śanaiḥ
||64||निरुद्धतोयं सौमित्रे करिष्यामि क्षणादहम् ॥
सशंखशुक्ताजालं हि समीनमकरं शनैः
adya bāṇairamoghāstrairvāridhiṃ pariśoṣaye ||
kṣamayā hi samāyuktaṃ māmayaṃ makarālayaḥ
||69||अद्य बाणैरमोघास्त्रैर्वारिधिं परिशोषये ॥
क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः
asamarthaṃ vijānāti dhikkṣamāmīdṛśe jane ||
na darśayati sāmnā me sāgaro rūpamātmanaḥ
||66||असमर्थं विजानाति धिक्क्षमामीदृशे जने ॥
न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः
cāpamānaya saumitre śarāṃścāśīviṣopamān ||
sāgaraṃ śoṣayiṣyāmi padbhyāṃ yāṃtu plavaṃgamāḥ
||67||चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान् ॥
सागरं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यांतु प्लवंगमाः
enaṃ laṃghitamaryādaṃ sahasrormisamākulam ||
nirmaryādaṃ kariṣyāmi sāyakairvaruṇālayam
||68||एनं लंघितमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम् ॥
निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम्
mahārṇavaṃ śoṣayiṣye mahādānavasaṃkulam ||
mahāmakaranakrāḍhyaṃ mahāvīcisamākulam
||69||महार्णवं शोषयिष्ये महादानवसंकुलम् ॥
महामकरनक्राढ्यं महावीचिसमाकुलम्
evamuktvā dhanuṣpāṇiḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ ||
rāmo babhūva durdharṣastripuraghno yathā śivaḥ
||70||एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधपर्याकुलेक्षणः ॥
रामो बभूव दुर्धर्षस्त्रिपुरघ्नो यथा शिवः
ākṛṣya cāpaṃ kopena kampayitvā śarairjagat ||
mumoca viśikhānugrāṃstripureṣu yathā bhavaḥ
||71||आकृष्य चापं कोपेन कम्पयित्वा शरैर्जगत् ॥
मुमोच विशिखानुग्रांस्त्रिपुरेषु यथा भवः
dīptā bāṇāśca ye ghorā bhāsayanto diśo daśa ||
prāviśanvāridhestoyaṃ dṛptadānavasaṃkulam
||72||दीप्ता बाणाश्च ये घोरा भासयन्तो दिशो दश ॥
प्राविशन्वारिधेस्तोयं दृप्तदानवसंकुलम्
samudrastu tato bhīto vepamānaḥ kṛtāṃjaliḥ ||
ananyaśaraṇo viprāḥ pātā lātsvayamutthitaḥ
||73||समुद्रस्तु ततो भीतो वेपमानः कृतांजलिः ॥
अनन्यशरणो विप्राः पाता लात्स्वयमुत्थितः
śaraṇaṃ rāghavaṃ bheje kaivalyapadakāraṇam ||
tuṣṭāva rāghavaṃ viprā bhūtvā śabdairmanoramaiḥ
||74||शरणं राघवं भेजे कैवल्यपदकारणम् ॥
तुष्टाव राघवं विप्रा भूत्वा शब्दैर्मनोरमैः
samudra uvāca
namāmi te rāghava pādapaṃkajaṃ sītāpate saukhyada pādasevanāt ||
namāmi te gautamadāramokṣajaṃ śrīpādareṇuṃ suravṛndasevyam
||76||नमामि ते राघव पादपंकजं सीतापते सौख्यद पादसेवनात् ॥
नमामि ते गौतमदारमोक्षजं श्रीपादरेणुं सुरवृन्दसेव्यम्
sundapriyādehavidāriṇe namo namostu te kauśikayāgarakṣiṇe ||
namo mahādevaśarāsabhedine namo namo rākṣasasaṃghanāśine
||76||सुन्दप्रियादेहविदारिणे नमो नमोस्तु ते कौशिकयागरक्षिणे ॥
नमो महादेवशरासभेदिने नमो नमो राक्षससंघनाशिने
rāmarāma namasyāmi bhaktānāmiṣṭadāyinam ||
avatīrṇo raghukule devakāryacikīrṣayā
||77||रामराम नमस्यामि भक्तानामिष्टदायिनम् ॥
अवतीर्णो रघुकुले देवकार्यचिकीर्षया
nārāyaṇamanādyaṃtaṃ mokṣadaṃ śivamacyutam ||
rāmarāma mahābāho rakṣa māṃ śaraṇāgatam
||78||नारायणमनाद्यंतं मोक्षदं शिवमच्युतम् ॥
रामराम महाबाहो रक्ष मां शरणागतम्
kopaṃ saṃhara rājeṃdra kṣamasva karuṇālaya ||
bhūmirvāto viyaccāpo jyotīṃṣi ca raghūdvaha
||79||कोपं संहर राजेंद्र क्षमस्व करुणालय ॥
भूमिर्वातो वियच्चापो ज्योतींषि च रघूद्वह
yatsvabhāvāni sṛṣṭāni brahmaṇā parameṣṭhinā ||
vartaṃte tatsvabhā vāni svabhāvo me hyagādhatā
||80||यत्स्वभावानि सृष्टानि ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥
वर्तंते तत्स्वभा वानि स्वभावो मे ह्यगाधता
vikārastu bhavedgādha etatsatyaṃ vadāmyaham ||
lobhātkāmādbhayādvāpi rāgādvāpi raghūdvaha
||81||विकारस्तु भवेद्गाध एतत्सत्यं वदाम्यहम् ॥
लोभात्कामाद्भयाद्वापि रागाद्वापि रघूद्वह
na vaṃśajaṃ guṇaṃ hātumutsaheyaṃ kathaṃcana ||
tatkariṣye ca sāhāyyaṃ senāyāstaraṇe tava
||82||न वंशजं गुणं हातुमुत्सहेयं कथंचन ॥
तत्करिष्ये च साहाय्यं सेनायास्तरणे तव
ityuktavantaṃ jaladhiṃ rāmo'vādīnnadīpatim ||
sasainyo'haṃ gami ṣyāmi laṃkāṃ rāvaṇapālitām
||83||इत्युक्तवन्तं जलधिं रामोऽवादीन्नदीपतिम् ॥
ससैन्योऽहं गमि ष्यामि लंकां रावणपालिताम्
tacchoṣamupayāhi tvaṃ taraṇārthaṃ mamādhunā ||
ityuktastaṃ punaḥ prāha rāghavaṃ varuṇālayaḥ
||84||तच्छोषमुपयाहि त्वं तरणार्थं ममाधुना ॥
इत्युक्तस्तं पुनः प्राह राघवं वरुणालयः
śṛṇuṣvāva hito rāma śrutvā kartavyamācara ||
yadyājñayā te śuṣyāmi sasainyasya yiyāsataḥ
||85||शृणुष्वाव हितो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर ॥
यद्याज्ञया ते शुष्यामि ससैन्यस्य यियासतः
anye'pyājñāpayiṣyaṃti māmevaṃ dhanuṣo balāt ||
upāyamanyaṃ vakṣyāmi taraṇārthaṃ balasya te
||816||अन्येऽप्याज्ञापयिष्यंति मामेवं धनुषो बलात् ॥
उपायमन्यं वक्ष्यामि तरणार्थं बलस्य ते
asti hyatra nalonāma vānaraḥ śilpisaṃmataḥ ||
tvaṣṭuḥ kākutstha tanayo balavānviśvakarmaṇaḥ
||87||अस्ति ह्यत्र नलोनाम वानरः शिल्पिसंमतः ॥
त्वष्टुः काकुत्स्थ तनयो बलवान्विश्वकर्मणः
sa yatkāṣṭhaṃ tṛṇaṃ vāpi śilāṃ vā kṣepsyate mayi ||
sarvaṃ taddhārayiṣyāmi sa te seturbhaviṣyati
||88||स यत्काष्ठं तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि ॥
सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति
setunā tena gaccha tvaṃ laṃkāṃ rāvaṇapāli tām ||
uktvetyaṃtarhite tasminrāmo nalamuvāca ha
||89||सेतुना तेन गच्छ त्वं लंकां रावणपालि ताम् ॥
उक्त्वेत्यंतर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह
kuru setuṃ samudre tvaṃ śakto hyasi mahāmate ||
tadā'bravīnnalo vākyaṃ rāmaṃ dharmabhṛtāṃ varam
||90||कुरु सेतुं समुद्रे त्वं शक्तो ह्यसि महामते ॥
तदाऽब्रवीन्नलो वाक्यं रामं धर्मभृतां वरम्
ahaṃ setuṃ vidhāsyāmi hyagādhe varuṇālaye ||
pitrā dattavaraścāhaṃ sāmarthye cāpi tatsamaḥ
||91||अहं सेतुं विधास्यामि ह्यगाधे वरुणालये ॥
पित्रा दत्तवरश्चाहं सामर्थ्ये चापि तत्समः
māturmama varo datto mandare viśvaka rmaṇā ||
śilpakarmaṇi mattulyo bhavitā te sutastviti
||92||मातुर्मम वरो दत्तो मन्दरे विश्वक र्मणा ॥
शिल्पकर्मणि मत्तुल्यो भविता ते सुतस्त्विति
putro'hamaurasastasya tulyo vai viśvakarmaṇā ||
adyaiva kāmaṃ badhnaṃtu setuṃ vānarapuṃ gavāḥ
||93||पुत्रोऽहमौरसस्तस्य तुल्यो वै विश्वकर्मणा ॥
अद्यैव कामं बध्नंतु सेतुं वानरपुं गवाः
tato rāmanisṛṣṭāste vānarā balavattarāḥ ||
parvatāngiriśṛṃgāṇi latātṛṇamahīruhān
||94||ततो रामनिसृष्टास्ते वानरा बलवत्तराः ॥
पर्वतान्गिरिशृंगाणि लतातृणमहीरुहान्
samājahrurmahākāyā garuḍānilaraṃhasaḥ ||
nalaścakre mahāsertumadhye nadanadīpateḥ
||95||समाजह्रुर्महाकाया गरुडानिलरंहसः ॥
नलश्चक्रे महासेर्तुमध्ये नदनदीपतेः
daśayojanavistīrṇaṃ śatayojanamāyatam ||
jānakīramaṇo rāmaḥ setumevamakārayat
||96||दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ॥
जानकीरमणो रामः सेतुमेवमकारयत्
nalena vānarendreṇa viśvakarmasutena vai ||
tamevaṃ setumāsādya rāmacandreṇa kāritam
||97||नलेन वानरेन्द्रेण विश्वकर्मसुतेन वै ॥
तमेवं सेतुमासाद्य रामचन्द्रेण कारितम्
sarve pātakino martyā mucyante sarvapātakaiḥ ||
vratadāna tapohomairna tathā tuṣyate śivaḥ
||98||सर्वे पातकिनो मर्त्या मुच्यन्ते सर्वपातकैः ॥
व्रतदान तपोहोमैर्न तथा तुष्यते शिवः
setumajjanamātreṇa yathā tuṣyati śaṃkaraḥ ||
na tulyaṃ vidyate tejoyathā saureṇa tejasā
||99||सेतुमज्जनमात्रेण यथा तुष्यति शंकरः ॥
न तुल्यं विद्यते तेजोयथा सौरेण तेजसा
setusnānena ca tathā na tulyaṃ vidyate kvacit ||
tatsetumūlaṃ laṃkāyāṃ yatrarāmo yiyāsayā
||100||सेतुस्नानेन च तथा न तुल्यं विद्यते क्वचित् ॥
तत्सेतुमूलं लंकायां यत्ररामो यियासया
vānaraiḥ setumārebhe puṇyaṃ pāpa praṇāśanam ||
taddarbhaśayanaṃ nāmnā paścāllokeṣu viśrutam
||101||वानरैः सेतुमारेभे पुण्यं पाप प्रणाशनम् ॥
तद्दर्भशयनं नाम्ना पश्चाल्लोकेषु विश्रुतम्
evamuktaṃ mayā viprāḥ samudre setubaṃdhanam ||
atra tīrthānyanekāni saṃti puṇyānyanekaśaḥ
||102||एवमुक्तं मया विप्राः समुद्रे सेतुबंधनम् ॥
अत्र तीर्थान्यनेकानि संति पुण्यान्यनेकशः
na saṃkhyāṃ nāmadheyaṃ vā śeṣo gaṇayituṃ kṣamaḥ ||
kiṃ tvahaṃ prabravīmyadya tatra tīrthāni kānicit
||103||न संख्यां नामधेयं वा शेषो गणयितुं क्षमः ॥
किं त्वहं प्रब्रवीम्यद्य तत्र तीर्थानि कानिचित्
caturviṃśati tīrthāni saṃti setau pradhānataḥ ||
prathamaṃ cakatīrthaṃ syādvetālavaradaṃ tataḥ
||104||चतुर्विंशति तीर्थानि संति सेतौ प्रधानतः ॥
प्रथमं चकतीर्थं स्याद्वेतालवरदं ततः
tataḥ pāpavināśārthaṃ tīrthaṃ lokeṣu viśrutam ||
tataḥ sītāsaraḥ puṇyaṃ tato maṃgalatīrthakam
||105||ततः पापविनाशार्थं तीर्थं लोकेषु विश्रुतम् ॥
ततः सीतासरः पुण्यं ततो मंगलतीर्थकम्
tataḥ sakalapāpaghnī nāmnā cāmṛtavāpikā ||
brahmakuṇḍaṃ tatastīrthaṃ tataḥ kuṃḍaṃ hanūmataḥ
||106||ततः सकलपापघ्नी नाम्ना चामृतवापिका ॥
ब्रह्मकुण्डं ततस्तीर्थं ततः कुंडं हनूमतः
āgastyaṃ hi tatastīrthaṃ rāmatīrtha mataḥ param ||
tato lakṣmaṇatīrthaṃ syājjaṭātīrthamataḥ param
||107||आगस्त्यं हि ततस्तीर्थं रामतीर्थ मतः परम् ॥
ततो लक्ष्मणतीर्थं स्याज्जटातीर्थमतः परम्
tato lakṣmyāḥ paraṃ tīrthamagnitīrthamataḥ param ||
cakratīrthaṃ tataḥ puṇyaṃ śivatīrthamataḥ param
||108||ततो लक्ष्म्याः परं तीर्थमग्नितीर्थमतः परम् ॥
चक्रतीर्थं ततः पुण्यं शिवतीर्थमतः परम्
tataḥ śaṃkhābhidhaṃ tīrthaṃ tato yāmunatīrthakam ||
gaṃgātīrthaṃ tataḥ paścādgayātīrthamanantaram
||109||ततः शंखाभिधं तीर्थं ततो यामुनतीर्थकम् ॥
गंगातीर्थं ततः पश्चाद्गयातीर्थमनन्तरम्
tataḥ syātkoṭitīrthākhyaṃ sādhyānāmamṛtaṃ tataḥ ||
mānasākhyaṃ tatastīrthaṃ dhanuṣkoṭistataḥ param
||110||ततः स्यात्कोटितीर्थाख्यं साध्यानाममृतं ततः ॥
मानसाख्यं ततस्तीर्थं धनुष्कोटिस्ततः परम्
pradhānatīrthānyetāni mahāpāpaharāṇi ca ||
kathitāni dvijaśreṣṭhāssetumadhyagatāni vai
||111||प्रधानतीर्थान्येतानि महापापहराणि च ॥
कथितानि द्विजश्रेष्ठास्सेतुमध्यगतानि वै
yathā setuśca baddho'bhūdrāmeṇa jaladhau mahān ||
kathitaṃ tacca viprendrāḥ puṇyaṃ pāpahāraṃ tathā
||112||यथा सेतुश्च बद्धोऽभूद्रामेण जलधौ महान् ॥
कथितं तच्च विप्रेन्द्राः पुण्यं पापहारं तथा
yacchrutvā ca paṭhitvā ca mucyate mānavo bhuvi
||113||यच्छ्रुत्वा च पठित्वा च मुच्यते मानवो भुवि
adhyāyamenaṃ paṭhate manuṣyaḥ śṛṇoti vā bhaktiyuto dvijeṃdrāḥ ||
so naṃtamāpnoti jayaṃ paratra punarbhavakleśamasau na gacchet
||114||अध्यायमेनं पठते मनुष्यः शृणोति वा भक्तियुतो द्विजेंद्राः ॥
सो नंतमाप्नोति जयं परत्र पुनर्भवक्लेशमसौ न गच्छेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye setunirmāṇādivarṇanaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||