kakṣīvadvivāhaniṣpattivarṇanam
śrīsūta uvāca
punarityāha kakṣīvānpitaraṃ taṃ munīśvarāḥ ||
yathodaṃkena guruṇā preṣito'hamihā dhunā
||1||पुनरित्याह कक्षीवान्पितरं तं मुनीश्वराः ॥
यथोदंकेन गुरुणा प्रेषितोऽहमिहा धुना
samāgatosmi tīrthe'sminnāgastye munisattama ||
svanayasya sutodvāhasiddhyarthaṃ gurucoditaḥ
||2||समागतोस्मि तीर्थेऽस्मिन्नागस्त्ये मुनिसत्तम ॥
स्वनयस्य सुतोद्वाहसिद्ध्यर्थं गुरुचोदितः
upāyaṃ tannigaditamatra kurva nnyavartiṣam ||
varṣatrayāvasāne māmudvāhopāyasaṃyutam
||3||उपायं तन्निगदितमत्र कुर्व न्न्यवर्तिषम् ॥
वर्षत्रयावसाने मामुद्वाहोपायसंयुतम्
svanayotraiva tiṣṭhantamāsasāda yadṛcchayā ||
sa ca māmetya kanyāṃ te dāsyāmīti vaco'bravīt
||4||स्वनयोत्रैव तिष्ठन्तमाससाद यदृच्छया ॥
स च मामेत्य कन्यां ते दास्यामीति वचोऽब्रवीत्
tatosmadanurodhena tvāmāhvayadayaṃ nṛpaḥ ||
itīrayitvā pitaraṃ kakṣīvānvirarāma saḥ
||5||ततोस्मदनुरोधेन त्वामाह्वयदयं नृपः ॥
इतीरयित्वा पितरं कक्षीवान्विरराम सः
sudarśano'tha vipreṃdraḥ purodhāḥ svana yasya saḥ ||
prayayau rājasavidhaṃ svanayāya niveditum
||6||सुदर्शनोऽथ विप्रेंद्रः पुरोधाः स्वन यस्य सः ॥
प्रययौ राजसविधं स्वनयाय निवेदितुम्
rājānaṃ taṃ samāsādya svanayaṃ sa sudarśanaḥ ||
prāptaṃ nivedayāmāsa taṃ dīrghatamasaṃ munim ||
7 !|
tataḥ sa rājā svanayo muniṃ prāptaṃ purohitāt ||
śrutvā viniryayau draṣṭuṃ mahasā paṭamaṇḍapāt
||8||राजानं तं समासाद्य स्वनयं स सुदर्शनः ॥
प्राप्तं निवेदयामास तं दीर्घतमसं मुनिम् ॥
७ !।
ततः स राजा स्वनयो मुनिं प्राप्तं पुरोहितात् ॥
श्रुत्वा विनिर्ययौ द्रष्टुं महसा पटमण्डपात्
agastyatīrthatīre taṃ saputramṛṣi sattamam ||
dadarśa rājā svanayo brahmāṇamiva devarāṭ
||9||अगस्त्यतीर्थतीरे तं सपुत्रमृषि सत्तमम् ॥
ददर्श राजा स्वनयो ब्रह्माणमिव देवराट्
vavaṃde dīrghatamasaścaraṇau lokamaṃgalau ||
utthāpya nṛpatiṃ viprāstadā dīrghatamā muniḥ
||10||ववंदे दीर्घतमसश्चरणौ लोकमंगलौ ॥
उत्थाप्य नृपतिं विप्रास्तदा दीर्घतमा मुनिः
āśiṣaṃ prayuyojātha svanayāya nṛpāya saḥ ||
atrāṃtare samāyāta udaṃko'pi mahānṛṣiḥ
||11||आशिषं प्रयुयोजाथ स्वनयाय नृपाय सः ॥
अत्रांतरे समायात उदंकोऽपि महानृषिः
rāmasetau dhanuṣkoṭau snātuṃ śiṣyagaṇairvṛtaḥ ||
lakṣasaṃkhyo munigaṇastena sākaṃ munīśvaraḥ
||12||रामसेतौ धनुष्कोटौ स्नातुं शिष्यगणैर्वृतः ॥
लक्षसंख्यो मुनिगणस्तेन साकं मुनीश्वरः
udaṃko'gastyatīrthesminsnātuṃ saṃprāptavānmuniḥ ||
udaṃkamāgataṃ dṛṣṭvā kakṣīvānpraṇanāma tam
||13||उदंकोऽगस्त्यतीर्थेस्मिन्स्नातुं संप्राप्तवान्मुनिः ॥
उदंकमागतं दृष्ट्वा कक्षीवान्प्रणनाम तम्
akarodāśiṣaṃ vipraḥ śiṣyāyātha gurustadā ||
atha dīrghatamā viprastamudaṃkaṃ mahāmunim
||14||अकरोदाशिषं विप्रः शिष्यायाथ गुरुस्तदा ॥
अथ दीर्घतमा विप्रस्तमुदंकं महामुनिम्
kuśalaṃ paripapraccha so'pi taṃ muni puṃgamam ||
ubhau tau muniśārdūlau sarvalokeṣu viśrutau
||15||कुशलं परिपप्रच्छ सोऽपि तं मुनि पुंगमम् ॥
उभौ तौ मुनिशार्दूलौ सर्वलोकेषु विश्रुतौ
kathayāmāsatustatra kathāḥ pāpapraṇāśinīḥ ||
atha rājāpyudaṃkaṃ taṃ praṇanāma munīśva ram
||16||कथयामासतुस्तत्र कथाः पापप्रणाशिनीः ॥
अथ राजाप्युदंकं तं प्रणनाम मुनीश्व रम्
udaṃkopyāśiṣaṃ tasmai prāyuṃkta svanayāya vai ||
rājātha svanayaḥ prītastatra vākyamabhāṣata
||17||उदंकोप्याशिषं तस्मै प्रायुंक्त स्वनयाय वै ॥
राजाथ स्वनयः प्रीतस्तत्र वाक्यमभाषत
muniṃ taṃ dīrghatamasaṃ vivāhaḥ kriya tāmiti ||
tathāstvityavadatso'pi tadā dīrghatamā muniḥ
||18||मुनिं तं दीर्घतमसं विवाहः क्रिय तामिति ॥
तथास्त्वित्यवदत्सोऽपि तदा दीर्घतमा मुनिः
śva eva kriyatāṃ rājansumuhūrte mahāmate ||
atraiva pāṇigrahaṇaṃ kriyatāṃ gandhamā dane
||19||श्व एव क्रियतां राजन्सुमुहूर्ते महामते ॥
अत्रैव पाणिग्रहणं क्रियतां गन्धमा दने
tasmādihānaya kṣipraṃ kanyāmaṃtaḥpuraṃ tathā ||
ityuktaḥ svanayo rājā gatvā svapaṭamaṇḍapam
||20||तस्मादिहानय क्षिप्रं कन्यामंतःपुरं तथा ॥
इत्युक्तः स्वनयो राजा गत्वा स्वपटमण्डपम्
āhūya śatasaṃkhyākānvṛddhānvarṣa varāṃstadā ||
ānetuṃ preṣayāmāsa kanyāmaṃtaḥpuraṃ tathā
||21||आहूय शतसंख्याकान्वृद्धान्वर्ष वरांस्तदा ॥
आनेतुं प्रेषयामास कन्यामंतःपुरं तथा
te varṣavaramukhyāstu svanayena pracoditāḥ ||
manojavānsamāruhya vājino madhurāṃ yayuḥ
||22||ते वर्षवरमुख्यास्तु स्वनयेन प्रचोदिताः ॥
मनोजवान्समारुह्य वाजिनो मधुरां ययुः
gatvā cāṃtaḥpuraṃ tūrṇaṃ vṛttaṃ sarvaṃ nivedyaca ||
kanyayāṃtaḥpureṇāpi sahitāḥ punarāyayuḥ
||23||गत्वा चांतःपुरं तूर्णं वृत्तं सर्वं निवेद्यच ॥
कन्ययांतःपुरेणापि सहिताः पुनराययुः
tataḥ parasmindivase śubhe dīrghatamā ṛṣiḥ ||
godānādīni putrasya vidhivanniravartayat
||24||ततः परस्मिन्दिवसे शुभे दीर्घतमा ऋषिः ॥
गोदानादीनि पुत्रस्य विधिवन्निरवर्तयत्
nirvṛtteṣvatha kakṣīvāngodānādiṣu karmasu ||
udvoḍhuṃ rājatanayāṃ pitrā ca guruṇā saha
||25||निर्वृत्तेष्वथ कक्षीवान्गोदानादिषु कर्मसु ॥
उद्वोढुं राजतनयां पित्रा च गुरुणा सह
caturdaṃtaṃ mahākāyaṃ gajaṃ sarvāṃgapāṃḍuram ||
āruhya harṣasaṃyukto dvitīya iva devarāṭ
||26||चतुर्दंतं महाकायं गजं सर्वांगपांडुरम् ॥
आरुह्य हर्षसंयुक्तो द्वितीय इव देवराट्
manoramāyāḥ kanyāyāḥ pūrayaṃśca manoratham ||
brāhmaṇairbahusāhasraiḥ sahitaḥ svastivācakaiḥ
||27||मनोरमायाः कन्यायाः पूरयंश्च मनोरथम् ॥
ब्राह्मणैर्बहुसाहस्रैः सहितः स्वस्तिवाचकैः
toraṇālaṃkṛtadvāraṃ rājarṣe paṭamaṇḍapam ||
kṛtamaṃgalakṛtyo'sau kakṣīvānmudito yayau
||28||तोरणालंकृतद्वारं राजर्षे पटमण्डपम् ॥
कृतमंगलकृत्योऽसौ कक्षीवान्मुदितो ययौ
tataḥ svanayakanyā sā kṛtamaṃgalabhūṣaṇā ||
caturdaṃtamahākāyaśvetadaṃtāvalasthitam
||29||ततः स्वनयकन्या सा कृतमंगलभूषणा ॥
चतुर्दंतमहाकायश्वेतदंतावलस्थितम्
kakṣīvaṃtaṃ samāyāṃtaṃ dṛṣṭvā svodvāhanotsukam ||
pratijñā matkṛte dānīṃ nirvṛtteti mudaṃ yayau
||30||कक्षीवंतं समायांतं दृष्ट्वा स्वोद्वाहनोत्सुकम् ॥
प्रतिज्ञा मत्कृते दानीं निर्वृत्तेति मुदं ययौ
kakṣīvāndīrghatamasā tathodaṃkena saṃyutaḥ ||
paṭākārabahirdvāraṃ kramādrājñaḥ samāyayau
||31||कक्षीवान्दीर्घतमसा तथोदंकेन संयुतः ॥
पटाकारबहिर्द्वारं क्रमाद्राज्ञः समाययौ
svanayastu tato dṛṣṭvā kakṣīvaṃtaṃ samāgatam ||
pratyujjagāma sahitaḥ sudarśanapurodhasā
||32||स्वनयस्तु ततो दृष्ट्वा कक्षीवंतं समागतम् ॥
प्रत्युज्जगाम सहितः सुदर्शनपुरोधसा
kakṣīvato varasyātha kanyakāparicārikāḥ ||
rājataiḥ svarṇapātraiśca cakru rnīrājanāvidhim
||33||कक्षीवतो वरस्याथ कन्यकापरिचारिकाः ॥
राजतैः स्वर्णपात्रैश्च चक्रु र्नीराजनाविधिम्
svanayena samāhūto brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ ||
praviveśātha lakṣmīvānkakṣīvānrājamaṃdiram
||34||स्वनयेन समाहूतो ब्राह्मणैः परिवारितः ॥
प्रविवेशाथ लक्ष्मीवान्कक्षीवान्राजमंदिरम्
tato vareṇa sahitaṃ taṃ dīrghatamasaṃ munim ||
sodaṃkamanayadrājā svagṛhaṃ vinayānvitaḥ
||35||ततो वरेण सहितं तं दीर्घतमसं मुनिम् ॥
सोदंकमनयद्राजा स्वगृहं विनयान्वितः
udaṃkadīrghatamasorarghyaṃ ca pradadau nṛpaḥ ||
alaṃkṛte prapāmadhye vastracāmaratoraṇaiḥ
||36||उदंकदीर्घतमसोरर्घ्यं च प्रददौ नृपः ॥
अलंकृते प्रपामध्ये वस्त्रचामरतोरणैः
varo dīrghatamāścānye sodaṃkā munayastadā ||
nyaṣīdansvanayaścāpi sāmātyaḥ sapurohitaḥ
||37||वरो दीर्घतमाश्चान्ये सोदंका मुनयस्तदा ॥
न्यषीदन्स्वनयश्चापि सामात्यः सपुरोहितः
tato duhitaraṃ kanyāṃ sukeśīṃ tāṃ mano ramām ||
bhūṣaṇālaṃkṛtāṃ gātre divyavastradharāṃ śubhām
||38||ततो दुहितरं कन्यां सुकेशीं तां मनो रमाम् ॥
भूषणालंकृतां गात्रे दिव्यवस्त्रधरां शुभाम्
biṃboṣṭhīṃ cārusarvāṃgīṃ pīnonnatapayodharām ||
prapāyāmadhyamanayanmahājanasamākulam
||39||बिंबोष्ठीं चारुसर्वांगीं पीनोन्नतपयोधराम् ॥
प्रपायामध्यमनयन्महाजनसमाकुलम्
tato varasya kaṃṭhe sā mālāṃ caṃpakanirmitām ||
niveśayāmāsa śubhā janamadhye manoramā
||40||ततो वरस्य कंठे सा मालां चंपकनिर्मिताम् ॥
निवेशयामास शुभा जनमध्ये मनोरमा
udaṃkastata āgatya pratiṣṭhāpyānalaṃ sthale ||
kṛtvāgnimukhaparyaṃtaṃ lājāhomādikaṃ tathā
||41||उदंकस्तत आगत्य प्रतिष्ठाप्यानलं स्थले ॥
कृत्वाग्निमुखपर्यंतं लाजाहोमादिकं तथा
pāṇimagrāhayattasyāḥ kanyāyāśca vareṇa tu ||
udaṃkaḥ sarvakarmāṇi kārayāmāsa tatra vai
||42||पाणिमग्राहयत्तस्याः कन्यायाश्च वरेण तु ॥
उदंकः सर्वकर्माणि कारयामास तत्र वै
varavadhvostadā viprāḥ prāyuṃjata tadāśiṣaḥ ||
tataḥ sa rājā svanayo varaṃ dīrghatamomunim
||43||वरवध्वोस्तदा विप्राः प्रायुंजत तदाशिषः ॥
ततः स राजा स्वनयो वरं दीर्घतमोमुनिम्
udaṃkaṃ varapakṣīyānsvapakṣīyāṃstathādvijāḥ ||
trilakṣaṃ brāhmaṇānannairbhojayāmāsa ṣaḍrasaiḥ
||44||उदंकं वरपक्षीयान्स्वपक्षीयांस्तथाद्विजाः ॥
त्रिलक्षं ब्राह्मणानन्नैर्भोजयामास षड्रसैः
tataḥ saṃbhāvayāmāsa tāṃbūlādyairanekadhā ||
athāmaṃtrya muniśreṣṭhamudaṃkaḥ svāśramaṃ yayau
||45||ततः संभावयामास तांबूलाद्यैरनेकधा ॥
अथामंत्र्य मुनिश्रेष्ठमुदंकः स्वाश्रमं ययौ
anye ca brāhmaṇāḥ sarve svadeśānprayayustadā ||
evaṃ vivāhe nirvṛtte kakṣīvadrājakanyayoḥ
||46||अन्ये च ब्राह्मणाः सर्वे स्वदेशान्प्रययुस्तदा ॥
एवं विवाहे निर्वृत्ते कक्षीवद्राजकन्ययोः
praviśyāgastyatīrthaṃ sa tirodhatta gajottamaḥ ||
tato dīrghatamā viprāḥ putreṇa snuṣayā saha
||47||प्रविश्यागस्त्यतीर्थं स तिरोधत्त गजोत्तमः ॥
ततो दीर्घतमा विप्राः पुत्रेण स्नुषया सह
agastyasya mahātīrthe snānaṃ kṛtveṣṭadāyini ||
ślāghamānaśca tattīrthaṃ sarvalokeṣu viśrutam
||48||अगस्त्यस्य महातीर्थे स्नानं कृत्वेष्टदायिनि ॥
श्लाघमानश्च तत्तीर्थं सर्वलोकेषु विश्रुतम्
prayātuṃ svā śramaṃ puṇyaṃ vedāraṇyaṃ mano dadhe ||
rājānaṃ ca tamāgaṃtumāpṛcchanmunisattamaḥ
||49||प्रयातुं स्वा श्रमं पुण्यं वेदारण्यं मनो दधे ॥
राजानं च तमागंतुमापृच्छन्मुनिसत्तमः
svanayo'pi tadā rājā svaduhitre mudānvitaḥ ||
dadau śatasahasrāṇi svarṇāni strīdhanaṃ tadā
||50||स्वनयोऽपि तदा राजा स्वदुहित्रे मुदान्वितः ॥
ददौ शतसहस्राणि स्वर्णानि स्त्रीधनं तदा
gavāṃ sahasraṃ pradadau dāsīnāṃ ca sahasrakam ||
grāmaṃ paṃcaśataṃ cāpi dadau duhitṛvatsalaḥ
||51||गवां सहस्रं प्रददौ दासीनां च सहस्रकम् ॥
ग्रामं पंचशतं चापि ददौ दुहितृवत्सलः
divyavastrā yutaṃ cāpi śataṃ bhūṣaṇapeṭikāḥ ||
hāramālāsahasraṃ ca dadau duhitṛsauhṛdāt
||52||दिव्यवस्त्रा युतं चापि शतं भूषणपेटिकाः ॥
हारमालासहस्रं च ददौ दुहितृसौहृदात्
etatsarvaṃ samādāya sa putraḥ sasnuṣo muniḥ ||
rājñā ca samanujñātaḥ prayayau vedakānanam
||53||एतत्सर्वं समादाय स पुत्रः सस्नुषो मुनिः ॥
राज्ञा च समनुज्ञातः प्रययौ वेदकाननम्
vedāraṇyaṃ samāsādya tadā dīrghatamā muniḥ ||
uvāsa sasukhaṃ viprāḥ putreṇa snuṣayā saha
||54||वेदारण्यं समासाद्य तदा दीर्घतमा मुनिः ॥
उवास ससुखं विप्राः पुत्रेण स्नुषया सह
sevanvedāṭavīnāthaṃ bhuktimuktiphalapradam ||
nyavasattu ciraṃ kālaṃ kakṣīvānapi bhāryayā
||55||सेवन्वेदाटवीनाथं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥
न्यवसत्तु चिरं कालं कक्षीवानपि भार्यया
svanayopi sa rājarṣiḥ snātvā kuṃbhajanirmite ||
tatra tīrthe mahāpuṇye sahitaḥ sarvasainikaiḥ
||56||स्वनयोपि स राजर्षिः स्नात्वा कुंभजनिर्मिते ॥
तत्र तीर्थे महापुण्ये सहितः सर्वसैनिकैः
ataḥpuraṃ samādāya muditaḥ svapuraṃ yayau ||
agastyatīrthamāhātmyādevaṃ kakṣīvato muneḥ ||
ananyasulabho viprā vivāhaḥ samajāyata
||57||अतःपुरं समादाय मुदितः स्वपुरं ययौ ॥
अगस्त्यतीर्थमाहात्म्यादेवं कक्षीवतो मुनेः ॥
अनन्यसुलभो विप्रा विवाहः समजायत
śrīsūta uvāca
itihāsastvayaṃ puṇyo vedasiddho munīśvarāḥ
||58||इतिहासस्त्वयं पुण्यो वेदसिद्धो मुनीश्वराः
dhanyo yaśasya āyuṣyaḥ kīrtisaubhāgya varddhanaḥ ||
śrotavyaḥ paṭhitavyo'yaṃ sarvathā mānavairdvijāḥ
||59||धन्यो यशस्य आयुष्यः कीर्तिसौभाग्य वर्द्धनः ॥
श्रोतव्यः पठितव्योऽयं सर्वथा मानवैर्द्विजाः
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ cemamitihāsaṃ purātanam ||
nehāmutrāpi vā kleśo dāridyaṃ cāpi no bhavet
||60||पठतां शृण्वतां चेममितिहासं पुरातनम् ॥
नेहामुत्रापि वा क्लेशो दारिद्यं चापि नो भवेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye kakṣīvadvivāhaniṣpattivarṇanaṃnāma sapta daśo'dhyāyaḥ || 17 ||