cakratīrthapraśaṃsāyāmādityahiraṇmayapāṇyavāptivarṇanam
śrīsūta uvāca
agnitīrthābhidhe tīrthe sarvapātakanāśane ||
snānaṃ kṛtvā viśuddhātmā cakratīrthaṃ tato vrajet
||1||अग्नितीर्थाभिधे तीर्थे सर्वपातकनाशने ॥
स्नानं कृत्वा विशुद्धात्मा चक्रतीर्थं ततो व्रजेत्
yaṃyaṃ kāmaṃ samuddiśya cakratīrthe dvijottamāḥ ||
snānaṃ samācarenmartyastaṃtaṃ kāmaṃ samaśnute
||2||यंयं कामं समुद्दिश्य चक्रतीर्थे द्विजोत्तमाः ॥
स्नानं समाचरेन्मर्त्यस्तंतं कामं समश्नुते
purāhirbudhnyanāmā tu maharṣiḥ saṃśita vrataḥ ||
sudarśanamupāstāsmiṃstapasvī gaṃdhamādane
||3||पुराहिर्बुध्न्यनामा तु महर्षिः संशित व्रतः ॥
सुदर्शनमुपास्तास्मिंस्तपस्वी गंधमादने
tapasyaṃtaṃ muniṃ tatra rākṣasā ghorarūpiṇaḥ ||
abādhaṃta sadā viprāstapovighnaikatatparāḥ
||4||तपस्यंतं मुनिं तत्र राक्षसा घोररूपिणः ॥
अबाधंत सदा विप्रास्तपोविघ्नैकतत्पराः
sudarśanaṃ tadāgatya bhaktarakṣaṇavāṃchayā ||
yātudhānānbādhamānānnyavadhīrlīlayā purā
||5||सुदर्शनं तदागत्य भक्तरक्षणवांछया ॥
यातुधानान्बाधमानान्न्यवधीर्लीलया पुरा
tadāprabhṛti taccakraṃ bhaktaprārthanayā dvijāḥ ||
ahirbudhnyakṛte tīrthe sannidhānaṃ sadā'karot
||6||तदाप्रभृति तच्चक्रं भक्तप्रार्थनया द्विजाः ॥
अहिर्बुध्न्यकृते तीर्थे सन्निधानं सदाऽकरोत्
tadāprabhṛti tattīrthaṃ cakratīrthamitīryate ||
sudarśanaprasādena tatra tīrthe nimajjanāt
||7||तदाप्रभृति तत्तीर्थं चक्रतीर्थमितीर्यते ॥
सुदर्शनप्रसादेन तत्र तीर्थे निमज्जनात्
rakṣaḥpiśācā dikṛtā pīḍā nāstyeva karhicit ||
snātvāsminpāvane tīrthe chinnapāṇiḥ purā raviḥ ||
sa hiraṇyamayau pāṇī labdhavāṃstīrthavaibhavāt
||8||रक्षःपिशाचा दिकृता पीडा नास्त्येव कर्हिचित् ॥
स्नात्वास्मिन्पावने तीर्थे छिन्नपाणिः पुरा रविः ॥
स हिरण्यमयौ पाणी लब्धवांस्तीर्थवैभवात्
ṛṣaya ūcuḥ
chinnapāṇiḥ kathamabhūdādityaḥ sūtanaṃdana ||
yathā ca labdhavānpāṇī sauvarṇau tadvadasva naḥ
||9||छिन्नपाणिः कथमभूदादित्यः सूतनंदन ॥
यथा च लब्धवान्पाणी सौवर्णौ तद्वदस्व नः
śrīsūta uvāca
iṃdrādayaḥ surāḥ pūrvaṃ saṃtataṃ daityapīḍitāḥ
||10||इंद्रादयः सुराः पूर्वं संततं दैत्यपीडिताः
kiṃ kurma iti saṃcitya saṃbhūya samamaṃtrayan ||
bṛhaspatiṃ puraskṛtya maṃtrayitvā ciraṃ surāḥ
||11||किं कुर्म इति संचित्य संभूय सममंत्रयन् ॥
बृहस्पतिं पुरस्कृत्य मंत्रयित्वा चिरं सुराः
turāsāhaṃ purodhāya dhāma svāyaṃbhuvaṃ yayuḥ ||
te brahmāṇaṃ samāsādya dṛṣṭvā stutvā ca bhaktitaḥ
||12||तुरासाहं पुरोधाय धाम स्वायंभुवं ययुः ॥
ते ब्रह्माणं समासाद्य दृष्ट्वा स्तुत्वा च भक्तितः
tato vyajijñapastasmai sveṣāmāgamakāraṇam ||
surā ūcuḥ ||
bhagavanbhāratīnātha daityā hyasmānbalotkaṭāḥ
||13||ततो व्यजिज्ञपस्तस्मै स्वेषामागमकारणम् ॥
सुरा ऊचुः ॥
भगवन्भारतीनाथ दैत्या ह्यस्मान्बलोत्कटाः
bādhaṃte satataṃ deva tatra brūhi pratikriyām ||
ityuktaḥ sa surairbrahmā tānāha kṛpayā vacaḥ
||14||बाधंते सततं देव तत्र ब्रूहि प्रतिक्रियाम् ॥
इत्युक्तः स सुरैर्ब्रह्मा तानाह कृपया वचः
brahmovāca
mā bhaiṣṭa yūyaṃ vibudhāstatropāyaṃ bravīmyaham ||
māheśvaraṃ mahāyajñamasurāṇāṃ vināśanam
||15||मा भैष्ट यूयं विबुधास्तत्रोपायं ब्रवीम्यहम् ॥
माहेश्वरं महायज्ञमसुराणां विनाशनम्
prārabhadhvaṃ surā yūyaṃ munibhistattvadarśibhiḥ ||
ayaṃ ca daivataiḥ sarvairvidhilobhaṃ vinā kṛtaḥ
||16||प्रारभध्वं सुरा यूयं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥
अयं च दैवतैः सर्वैर्विधिलोभं विना कृतः
māheśvaro mahāyajñaḥ kriyatāṃ gaṃdhamādane ||
yadi hyanyatra taṃ yajñaṃ kuryustadvibudharṣabhāḥ
||17||माहेश्वरो महायज्ञः क्रियतां गंधमादने ॥
यदि ह्यन्यत्र तं यज्ञं कुर्युस्तद्विबुधर्षभाः
yajñavighnaṃ tadā kuryurdurātmānaḥ suradviṣaḥ ||
kriyate yadyayaṃ yajño gaṃdhamādanaparvate
||18||यज्ञविघ्नं तदा कुर्युर्दुरात्मानः सुरद्विषः ॥
क्रियते यद्ययं यज्ञो गंधमादनपर्वते
sudarśanaprasādena naiva vighno bhavettadā ||
ahirbudhnyābhidhānasya maharṣergaṃdhamādane
||19||सुदर्शनप्रसादेन नैव विघ्नो भवेत्तदा ॥
अहिर्बुध्न्याभिधानस्य महर्षेर्गंधमादने
anugrahāya tattīrthe sannidhatte sudarśanam ||
ataḥ kurudhvaṃ bho yūyaṃ taṃ yajñaṃ gaṃdhamādane
||20||अनुग्रहाय तत्तीर्थे सन्निधत्ते सुदर्शनम् ॥
अतः कुरुध्वं भो यूयं तं यज्ञं गंधमादने
nātidūre cakratīrthādasurāṇāṃ vināśakam ||
tataste brahmavacasā sahasā gaṃdhamādanam
||21||नातिदूरे चक्रतीर्थादसुराणां विनाशकम् ॥
ततस्ते ब्रह्मवचसा सहसा गंधमादनम्
bṛhaspatiṃ puraskṛtya jagmuryajñacikīrṣayā ||
te praṇamya mahātmānamahirbudhnyaṃ munīśvaram
||22||बृहस्पतिं पुरस्कृत्य जग्मुर्यज्ञचिकीर्षया ॥
ते प्रणम्य महात्मानमहिर्बुध्न्यं मुनीश्वरम्
akalpayanyajñavāṭannātidūre tadāśramāt ||
yajñakarmasu niṣṇātaiḥ sahitāste tapodhanaiḥ
||23||अकल्पयन्यज्ञवाटन्नातिदूरे तदाश्रमात् ॥
यज्ञकर्मसु निष्णातैः सहितास्ते तपोधनैः
iṣṭimārebhire devā asurāṇāṃ vināśinīm ||
tasminkarmaṇi hotāsītsvayameva bṛhaspatiḥ
||24||इष्टिमारेभिरे देवा असुराणां विनाशिनीम् ॥
तस्मिन्कर्मणि होतासीत्स्वयमेव बृहस्पतिः
babhūva maitrāvaruṇo jayaṃtaḥ pākaśāsaniḥ ||
acchāvāko babhūvātra vasūnāmaṣṭamo vasuḥ
||25||बभूव मैत्रावरुणो जयंतः पाकशासनिः ॥
अच्छावाको बभूवात्र वसूनामष्टमो वसुः
grāvastudabhavattatra śaktiputraḥ parāśaraḥ ||
aṣṭāvakro mahātejā adhvaryudhuramūḍhavān
||26||ग्रावस्तुदभवत्तत्र शक्तिपुत्रः पराशरः ॥
अष्टावक्रो महातेजा अध्वर्युधुरमूढवान्
tatra pratiprasthātābhūdviśvāmitro mahāmuniḥ ||
neṣṭā babhūva varuṇa unnetā ca dhaneśvaraḥ
||27||तत्र प्रतिप्रस्थाताभूद्विश्वामित्रो महामुनिः ॥
नेष्टा बभूव वरुण उन्नेता च धनेश्वरः
brahmā babhūva savitā yajñasyārdhadhuraṃ vahan ||
babhūva brāhmaṇācchaṃsī vasiṣṭho brahmaṇottamaḥ
||28||ब्रह्मा बभूव सविता यज्ञस्यार्धधुरं वहन् ॥
बभूव ब्राह्मणाच्छंसी वसिष्ठो ब्रह्मणोत्तमः
āgnīdhro'bhūcchunaḥśepaḥ potā jātaśca pāvakaḥ ||
udgātā vāyurabhavatprastotā ca paretarāṭ
||29||आग्नीध्रोऽभूच्छुनःशेपः पोता जातश्च पावकः ॥
उद्गाता वायुरभवत्प्रस्तोता च परेतराट्
pratihartā tu tatrāsīdagastyaḥ kuṃbhasaṃbhavaḥ ||
subrahmaṇyo madhucchaṃdā viśvāmitrātmajo mahān
||30||प्रतिहर्ता तु तत्रासीदगस्त्यः कुंभसंभवः ॥
सुब्रह्मण्यो मधुच्छंदा विश्वामित्रात्मजो महान्
yajamānaḥ svayamabhūddevarājaḥ puraṃdaraḥ ||
upadraṣṭā babhūvātra vyāsaputraḥ śuko muniḥ
||31||यजमानः स्वयमभूद्देवराजः पुरंदरः ॥
उपद्रष्टा बभूवात्र व्यासपुत्रः शुको मुनिः
tataste ṛtvijaḥ sarve devarājaṃ puraṃdaram ||
vidhivaddīkṣayāṃcakrustatra māheśvare kratau
||32||ततस्ते ऋत्विजः सर्वे देवराजं पुरंदरम् ॥
विधिवद्दीक्षयांचक्रुस्तत्र माहेश्वरे क्रतौ
prāvartata mahāyajña evaṃ vai gaṃdhamādane ||
sudarśanaprabhāvena duḥsahenātipīḍitāḥ
||33||प्रावर्तत महायज्ञ एवं वै गंधमादने ॥
सुदर्शनप्रभावेन दुःसहेनातिपीडिताः
nāviṃdannasurāstatra raṃdhraṃ yajñe pravartite ||
evanniraṃtarāyo'sau prāvartata mahā kratuḥ
||34||नाविंदन्नसुरास्तत्र रंध्रं यज्ञे प्रवर्तिते ॥
एवन्निरंतरायोऽसौ प्रावर्तत महा क्रतुः
bhakṣayaṃśca haristatra jajvāla hutavāhanaḥ ||
vidhivatkarmajālāni kṛtvādhvaryurasaṃbhramāt
||35||भक्षयंश्च हरिस्तत्र जज्वाल हुतवाहनः ॥
विधिवत्कर्मजालानि कृत्वाध्वर्युरसंभ्रमात्
maṃtrapūtaṃ puroḍāśaṃ juhavāmāsa pāvake ||
hutaśeṣaṃ puroḍāśaṃ vibhajyādhvaryurādarāt
||36||मंत्रपूतं पुरोडाशं जुहवामास पावके ॥
हुतशेषं पुरोडाशं विभज्याध्वर्युरादरात्
ṛtvigbhyo hotṛmukhyebhyaḥ pradadau pāpanāśanam ||
savitre brahmaṇe caikamatyugrataratejasam
||37||ऋत्विग्भ्यो होतृमुख्येभ्यः प्रददौ पापनाशनम् ॥
सवित्रे ब्रह्मणे चैकमत्युग्रतरतेजसम्
dadau tatra puroḍāśabhāgaṃ prāśitranāmakam ||
pratijagrāha pāṇibhyāṃ prāśitraṃ savitā tadā
||38||ददौ तत्र पुरोडाशभागं प्राशित्रनामकम् ॥
प्रतिजग्राह पाणिभ्यां प्राशित्रं सविता तदा
savitrā spṛṣṭamātraṃ sattatprāśitraṃ durāsadam ||
tasya pāṇī praciccheda paśyatāṃ sarvaṛtvijām
||39||सवित्रा स्पृष्टमात्रं सत्तत्प्राशित्रं दुरासदम् ॥
तस्य पाणी प्रचिच्छेद पश्यतां सर्वऋत्विजाम्
tataḥ saṃchinnapāṇiḥ sa prāśitreṇogratejasā ||
kimetaditi saṃtrasto viṣaṇṇavadano'bhavat
||40||ततः संछिन्नपाणिः स प्राशित्रेणोग्रतेजसा ॥
किमेतदिति संत्रस्तो विषण्णवदनोऽभवत्
savitā ṛtvijaḥ sarvānsamāhūyedamabravīt ||
savitovāca ||
puroḍāśasya bhāgo'yaṃ mama prāśitranāmakaḥ
||41||सविता ऋत्विजः सर्वान्समाहूयेदमब्रवीत् ॥
सवितोवाच ॥
पुरोडाशस्य भागोऽयं मम प्राशित्रनामकः
dattaściccheda matpāṇī miṣatsveva bhavatsvapi ||
ato bhavaṃtaḥ saṃbhūya sarva eva hi ṛtvijaḥ
||42||दत्तश्चिच्छेद मत्पाणी मिषत्स्वेव भवत्स्वपि ॥
अतो भवंतः संभूय सर्व एव हि ऋत्विजः
kalpayaṃtāmimau pāṇī nocedyajñaṃ nihanmyamum ||
saviturvākyamākarṇya te sarve samaciṃtayan
||43||कल्पयंतामिमौ पाणी नोचेद्यज्ञं निहन्म्यमुम् ॥
सवितुर्वाक्यमाकर्ण्य ते सर्वे समचिंतयन्
tatra madhye munīṃdrāṇāṃ devānāṃ caiva sarvaśaḥ ||
aṣṭāvakro mahātejā ṛtvijastānabhāṣata
||44||तत्र मध्ये मुनींद्राणां देवानां चैव सर्वशः ॥
अष्टावक्रो महातेजा ऋत्विजस्तानभाषत
aṣṭāvakra uvāca
śṛṇudhvamṛtvijaḥ sarve mama vākyaṃ samāhitāḥ ||
mayi jīvati vipreṃdrā viriṃcānāṃ śataṃ gatam
||45||शृणुध्वमृत्विजः सर्वे मम वाक्यं समाहिताः ॥
मयि जीवति विप्रेंद्रा विरिंचानां शतं गतम्
jāyaṃte ca mriyaṃte ca caturānanakoṭayaḥ ||
paśyanneva ca tānsarvānahaṃ prāṇānadhārayam
||46||जायंते च म्रियंते च चतुराननकोटयः ॥
पश्यन्नेव च तान्सर्वानहं प्राणानधारयम्
tatra lokeśvarābhikhye vartamāne prajāpatau ||
vipro hariharonāma nivasañchayāmalāpure
||47||तत्र लोकेश्वराभिख्ये वर्तमाने प्रजापतौ ॥
विप्रो हरिहरोनाम निवसञ्छयामलापुरे
vyādhenāraṇyavāsena kelyarthaṃ lakṣyavedhinā ||
chinnapādo'bhavadbāṇairlakṣya madhyaṃ samāgataḥ
||48||व्याधेनारण्यवासेन केल्यर्थं लक्ष्यवेधिना ॥
छिन्नपादोऽभवद्बाणैर्लक्ष्य मध्यं समागतः
sa gaṃdhamādanaṃ prāpya munibhiḥ preritastadā ||
snātvā ca munitīrthe'sminprāptavāṃścaraṇau purā
||49||स गंधमादनं प्राप्य मुनिभिः प्रेरितस्तदा ॥
स्नात्वा च मुनितीर्थेऽस्मिन्प्राप्तवांश्चरणौ पुरा
tadā puṇyamidaṃ tīrthaṃ munitīrthamitīritam ||
idānīṃ cakratīrthākhyaṃ cakranāma tvaviṃdata
||50||तदा पुण्यमिदं तीर्थं मुनितीर्थमितीरितम् ॥
इदानीं चक्रतीर्थाख्यं चक्रनाम त्वविंदत
tadatra kriyatāṃ snānaṃ prāśitracchinnapāṇinā ||
munitīrthe savitrāpi yuṣmākaṃ yadi rocate
||51||तदत्र क्रियतां स्नानं प्राशित्रच्छिन्नपाणिना ॥
मुनितीर्थे सवित्रापि युष्माकं यदि रोचते
ṛtvijaḥ kathitāstvevamaṣṭāvakramaharṣiṇā ||
savitāramabhāṣaṃta sarva eva praharṣitāḥ
||52||ऋत्विजः कथितास्त्वेवमष्टावक्रमहर्षिणा ॥
सवितारमभाषंत सर्व एव प्रहर्षिताः
savitaḥ snāhi tīrthe' smiṃstava pāṇī bhaviṣyataḥ ||
aṣṭāvakro yathā prāha tathā kuru samāhitaḥ
||53||सवितः स्नाहि तीर्थेऽ स्मिंस्तव पाणी भविष्यतः ॥
अष्टावक्रो यथा प्राह तथा कुरु समाहितः
tataḥ sa savitā gatvā cakratīrthaṃ mahattaram ||
sasnau pāṇyoravāptyarthamiṣṭadāyini tatra saḥ
||54||ततः स सविता गत्वा चक्रतीर्थं महत्तरम् ॥
सस्नौ पाण्योरवाप्त्यर्थमिष्टदायिनि तत्र सः
uttiṣṭhanneva sa tadā tatra snātvā sabhaktikam ||
yukto hiraṇmayābhyāṃ tu pāṇibhyāṃ samadṛśyata
||55||उत्तिष्ठन्नेव स तदा तत्र स्नात्वा सभक्तिकम् ॥
युक्तो हिरण्मयाभ्यां तु पाणिभ्यां समदृश्यत
hiraṇyapāṇiṃ taṃ dṛṣṭvā jahṛṣuḥ sarvaṛtvijaḥ ||
tataḥ samāpya taṃ yajñaṃ daityasaṃghānvijitya ca
||56||हिरण्यपाणिं तं दृष्ट्वा जहृषुः सर्वऋत्विजः ॥
ततः समाप्य तं यज्ञं दैत्यसंघान्विजित्य च
iṃdrādayaḥ surāḥ sarve sukhitāḥ svargamāyayuḥ ||
tasmādetatsamāgatya tīrthaṃ sarvaiśca mānavaiḥ
||57||इंद्रादयः सुराः सर्वे सुखिताः स्वर्गमाययुः ॥
तस्मादेतत्समागत्य तीर्थं सर्वैश्च मानवैः
sevanīyaṃ prayatnena svasvābhīṣṭasya siddhaye ||
aṃdhaiśca kuṇibhirmūkairbadhiraiḥ kubjakairapi
||58||सेवनीयं प्रयत्नेन स्वस्वाभीष्टस्य सिद्धये ॥
अंधैश्च कुणिभिर्मूकैर्बधिरैः कुब्जकैरपि
khaṃjaiḥ paṃgubhirapyetadaṃgahīnaistathāparaiḥ ||
saṃchinnapāṇicaraṇaiḥ saṃchinnānyāṃgasaṃcayaiḥ
||59||खंजैः पंगुभिरप्येतदंगहीनैस्तथापरैः ॥
संछिन्नपाणिचरणैः संछिन्नान्यांगसंचयैः
manuṣyaiśca tathānyaiśca vikalāṃgasya pūrtaye ||
sevanīyamidaṃ tīrthaṃ sarvābhīṣṭapradāyakam
||60||मनुष्यैश्च तथान्यैश्च विकलांगस्य पूर्तये ॥
सेवनीयमिदं तीर्थं सर्वाभीष्टप्रदायकम्
evaṃ vaḥ kathitaṃ viprāścakratīrthasya vaibhavam ||
yatra snātvā purā chinnau pāṇī prāpa prabhākaraḥ
||61||एवं वः कथितं विप्राश्चक्रतीर्थस्य वैभवम् ॥
यत्र स्नात्वा पुरा छिन्नौ पाणी प्राप प्रभाकरः
yaḥ paṭhedimamadhyāyaṃ śṛṇuyādvā samāhitaḥ ||
aṃgāni vikalānyasya pūrṇāni syurna saṃśayaḥ
||62||यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः ॥
अंगानि विकलान्यस्य पूर्णानि स्युर्न संशयः
mokṣakāmasya martyasya muktiḥ syānnātra saṃśayaḥ
||63||मोक्षकामस्य मर्त्यस्य मुक्तिः स्यान्नात्र संशयः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye cakratīrthapraśaṃsāyāmādityahiraṇmayapāṇyavāptivarṇanaṃnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||