भागवतधर्मकथनम्
"वाल्मीके:पूर्वजन्मस्यकथा "व्याध-उवाच
किं जीवा विभुना सृष्टाः कोटिशोऽथ सहस्रशः ॥
दृश्यन्ते भिन्नकर्माणो नानामार्गाः सनातनाः
॥१॥नैकस्वभावा एते हि कुत एव महामते ॥
सर्वं तत्पृच्छते मह्यं विस्तरात्तत्त्वतो वद
॥२॥"शंख उवाच
त्रिविधा जीवसंघा हि रजःसत्त्वतमोगुणाः ॥
राजसा राजसं कर्म तामसास्तामसं तथा
॥३॥सात्त्विकाः सात्त्विकं कर्म कुर्वंत्येते यथाक्रमम् ॥
क्वचिच्च गुणवैषम्यमेतेषां संसृतौ भवेत्
॥४॥तेनैवोच्चावचं कर्म कुर्वंतः फलभागिनः ॥
क्वचित्सुखं क्वचिद्दुःखं क्वचिच्चोभयमेव च
॥५॥गुणानामेव वैषम्यात्प्राप्नुवन्ति नरा इमे ॥
प्रकृतिस्था इमे जीवा बद्धा एतैर्गुणैस्त्रिभिः
॥६॥गुणकर्माऽनुरूपेण कर्मणां व्यत्ययः फलम् ॥
गुणानुगुण्यं भूयस्ते प्रकृतिं यान्त्यमी जनाः
॥७॥प्रकृतिस्थाः प्राकृतिका गुणकर्माऽभिमूर्छिताः ॥
गतिं प्राकृतिकीं यांति व्यत्ययः प्रकृतेर्न हि
॥८॥तामसा दुःखबहुलाः सदा तामसवृत्तयः ॥
निर्दया निष्ठुरा लोके सदा द्वेषैकजीविनः
॥९॥राक्षसाद्याः पिशाचांतास्तामसीं यांति वै गतिम् ॥
राजसा मिश्रमतयः कर्तारः पुण्यपापयोः
॥१०॥पुण्यात्स्वर्गं प्राप्नुवन्ति क्वचित्पापाच्च यातनाम् ॥
अत एते मन्दभाग्या आवर्तंते पुनः पुनः
॥११॥धर्मशीला दयावन्तः श्रद्धावन्तोऽनसूयकाः ॥
सात्त्विकाः सात्त्विकीं वृत्तिमनुतिष्ठंत आसते
॥१२॥ते चोर्ध्वं यांति विमला गुणापाये महौजसः ॥
विभिन्नकर्मणां चातः पृथग्भावाः पृथग्विधाः
॥१३॥गुणकर्मानुरूपेण तेषां विष्णुर्महाप्रभुः ॥
कर्माणि कारयत्यद्धा स्वस्वरूपाप्तये विभुः
॥१४॥विष्णोर्वैषम्यनैर्घृण्ये पूर्णकामस्य वै नहि ॥
सृष्टिं स्थितिं हृतिं चैव समामेव करोत्ययम्
॥१५॥स्वगुणादेव ते सर्वे कर्मणः फलभागिनः ॥
आरामोप्तान्यथा सर्वान्समं वर्षयति द्रुमान्
॥१६॥एककुल्याजला ह्यंग द्रुमाश्च प्रकृतिं गताः ॥
नारामोप्तरि वैषम्यं नैर्घृण्यं वा कथंचन
॥१७॥"व्याध उवाच
जनानां पूर्णभोगानां कदा मुक्तिर्भवेन्मुने ॥
सृष्टिकालेऽथवा ह्यंतकाले वा स्थापनस्य च
॥१८॥क्वचिच्च सृष्टिकालस्य संहारस्याऽपि वै स्थितेः ॥
एतद्विस्तार्य मे ब्रह्मन्भगवच्चेष्टितं वद
॥१९॥शंख उवाच
चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते ॥
रात्रिश्च तावती तस्य ह्यहोरात्रं दिनं भवेत्
॥२०॥दशपञ्चदिनान्याहुः पक्षं मासो द्वयात्मकः ॥
मासद्वयमृतुं प्राहुरयनं च ऋतुत्रयम्
॥२१॥अयने द्वे वत्सरः स्यात्तादृक्च्छतसमा यदि ॥
गच्छंति ब्रह्मणो ह्यस्य ब्रह्मकल्पं तदा विदुः
॥२२॥तावान्हि प्रलयः काल इति वेदविदां मतम् ॥
प्रलयस्त्रिविधः प्रोक्तो मानवो मानवात्यये
॥२३॥दैनंदिनो द्वितीयो हि ब्रह्मणो दिवसात्यये ॥
ब्रह्मणोऽथ लये पश्चाद्ब्राह्मं च प्रलयं विदुः ॥
ब्रह्मणस्तु मुहूर्ते तु मनोस्तु प्रलयं विदुः ॥
प्रलयेषु व्यतीतेषु चतुर्दशसु वै क्रमात्
॥२५॥दैनंदिनलयं प्राहुः प्रलयानां स्थितिं पुनः ॥
त्रयाणामेव लोकानां लयो मन्वंतरे भवेत्
॥२६॥चेतनानां तदा नाशो न लोकानां क्षयो भवेत् ॥
उदकैरेव पूर्तिश्च यथा पूर्वं तथा पुनः
॥२७॥मन्वंतरांते भूयात्तु चेतनानां पुनर्भवः ॥
दैनंदिनलये व्याध सर्वस्यापि क्षयो भवेत्
॥२८॥सत्यलोकं विना सर्वे लोका नश्यंति साधिपाः ॥
सचेतनाः साधिभूताः प्रसुप्ते चतुरानने
॥२९॥तत्त्वाभिमानिनो देवाः केचिच्च मुनयस्तथा ॥
शिष्यंति सुप्ताः सर्वेऽपि सत्यलोकव्यवस्थिताः
॥३०॥तिष्ठंति सुप्तिमापन्ना यावत्कल्पमतींद्रियाः ॥
पुनर्निशात्यये ब्रह्मा यथापूर्वमकल्पयत्
॥३१॥ऋषीन्देवान्पितॄँल्लोकान्धर्मान्वर्णान्पृथक्पृथक् ॥
पुनर्दशावतारा हि विष्णोर्देवस्य चक्रिणः
॥३२॥नियमेन भवंत्येते तथान्येऽपि च भूरिशः ॥
देवता ऋषयश्चैव आकल्पं च गिरां पतेः
॥३३॥पुनरेवाऽभिवर्तंते ब्रह्मणा सह मुक्तिगाः ॥
भूपाश्च साधवो ये च सिद्धिं प्राप्ताः परंगताः
॥३४॥तेनैव चाभिवर्तंते सत्यलोकव्यवस्थिताः ॥
तद्राशिगाः पुनर्यांति तन्नाम्ना श्रुतिसंस्थिताः
॥३५॥तत्तद्गोत्रेषु जायंते तत्तत्कर्मरताः सदा ॥
दैत्यानामपि सर्वेषां यदा कलियुगात्ययः
॥३६॥कलिना सह गच्छंति स्वां गतिं निरयालयाः ॥
तेषां च राशिसंस्था ये तन्नामानोऽपरेऽपि च
॥३७॥जायन्ते कर्मणा स्वेन तत्तत्कर्मविधायकाः ॥
सृष्टिकालं प्रवक्ष्यामि मुक्तिकालं तथैव च
॥३८॥ब्रह्मादीनां च देवानां समाहितमना भव ॥
निमेषो देवदेवस्य ब्रह्मकल्पसमो मतः
॥३९॥तस्यावसाने चोन्मेषो देवदेवशिखामणेः ॥
निमेषांऽते भवेदिच्छा स्रष्टुं लोकांश्च कुक्षिगान्
॥४०॥सोऽपश्यत्स्वोदरे सर्वाञ्जीवसंघाननेकशः ॥
सृज्यान्मुक्तानमृन्सर्वाँ लिंगभंगमुपागतान्
॥४१॥सुप्ताः सृतिस्थाः सर्वेऽपि तमोगा अपि सर्वशः ॥
पूर्वकल्पे लिंगभंगमापन्ना विधिपूर्वकाः
॥४२॥मानवांता जीवकोशा जीवन्मुक्ताश्च मुक्तिगाः ॥
पूर्वकल्पे विमुक्ताश्च ब्रह्माद्या मानवांतकाः
॥४३॥ध्यानसंस्था हि तिष्ठंति विष्णुकुक्षिगता अपि ॥
उन्मेषस्यादिमे भागे चतुर्व्यूहात्मको विभुः
॥४४॥भूत्वा तु पूर्वसाद्गुण्याद्वासुदेवाच्च व्यूहगात् ॥
दत्त्वा तु ब्रह्मणो मुक्तिं सायुज्याख्यां महाविभुः
॥४५॥दत्त्वा तदनु सायुज्यं तत्त्वज्ञानं महात्मनाम् ॥
सारूप्यं चैव केषांचित्सामीप्यं च तथा विभुः
॥४६॥सालोक्यं च तथाऽन्येषां दत्त्वा देवो जनार्दनः ॥
अनिरुद्धवशे सर्वान्स्थिताँल्लोकानलोकयत्
॥४७॥प्रद्युम्नस्य वशे दत्त्वा सृष्टिं कर्तुं मनो दधे ॥
मायां जयां कृतिं शांतिमुपयेमे स्वयं हरिः ॥
चतुर्व्यूहैः पूर्णगुणैर्वासुदेवादिकैः क्रमात् ॥
ताभिर्युक्तो महाविष्णुश्चतुर्व्यूहात्मको विभुः
॥४९॥भिन्नकर्माशयं लोकं पूर्णकामो व्यजीजनत् ॥
उन्मेषांते पुनर्विष्णुर्योगमायां समाश्रितः
॥५०॥संकर्षणाद्व्यूहगाच्च हरत्येतच्चराचरम् ॥
तदेतत्सर्वमाख्यातं कार्यं चिंत्यं महात्मनः
॥५१॥यदचिंत्यं दुर्विभाव्यं ब्रह्माद्यैरपि योगिभिः ॥
"व्याध उवाच ॥
के वा भागवता धर्माः कैर्विष्णुश्च प्रसीदति
॥५२॥तानहं श्रोतुमिच्छामि सांप्रतं वद नो मुने ॥
शंख उवाच ॥
येन चित्तविशुद्धिः स्याद्यः सतामुपकारकः
॥५३॥तं विद्धि सात्त्विकं धर्मं यश्च केनाप्य निंदितः ॥
श्रुतिस्मृत्युदितो यस्तु यदि निष्कामिको भवेत्
॥५४॥यस्तु लोकाऽविरुद्धोऽपि तं धर्मं सात्त्विकंविदुः ॥
चतुर्विधा हि ते धर्मा वर्णाश्रमविभागतः
॥५५॥नित्यनैमित्तिकाः काम्या इति ते च त्रिधा मताः।
ते सर्वे स्वस्वधर्माश्च यदा विष्णोः समर्पिताः
॥५६॥तदा वै सात्त्विका ज्ञेया धर्मा भागवताः शुभाः ॥
देवतांतरदैवत्याः सकामा राजसा मताः
॥५७॥यक्षरक्षःपिशाचादिदैवत्या लोकनिष्ठुराः ॥
हिंसात्मका निंदिताश्च धर्मास्ते तामसाः स्मृताः
॥५८॥सत्त्वस्थाः सात्त्विकान्धर्मान्विष्णुप्रीतिकराञ्च्छुभान्।
कुर्वंत्यनीहया नित्यं ते वै भागवताः स्मृताः ॥
येषां चित्तं सदा विष्णौ जिह्वायां नाम वै विभोः।
पादौ च हृदये येषां ते वै भागवताः स्मृताः
॥६०॥सदाचार रता ये च सर्वेषामुपकारकाः ॥
सदैव ममताहीनास्ते वै भागवताः स्मृताः
॥६१॥येषां च शास्त्रे विश्वासो गुरौ साधुषु कर्मसु ॥
ये विष्णु भक्ताः सततं ते वै भागवताः स्मृताः
॥६२॥येषां हि संमता धर्माः शाश्वता विष्णुवल्लभाः ॥
श्रुतिस्मृत्युदिता ये च ते धर्माः शाश्वता मताः
॥६३॥अटनं सर्वदेशेषु वीक्षणं सर्वकर्मणाम् ॥
श्रवणं सर्वधर्माणां विषयाऽऽसक्तचेतसाम् ॥
अकिंचित्करमेतेषां षंढस्येव वरस्त्रियः ॥
साधूनां दर्शनेनैव मनो द्रवति वै सताम् ॥
चंद्रस्य कौमुदीसंगाच्चंद्रकांतशिला यथा ॥
क्वचित्सच्छास्त्रश्रवणाद्विषयै रहितं मनः
॥६६॥तिष्ठत्येव सतां पुंसां तेजोरूपं ह्यकल्मषम् ॥
पद्मबन्धोः प्रभासंगात्सूर्यकांतशिला यथा
॥६७॥निष्कामैर्हि जनैर्यैस्तु श्रद्धया समुपाश्रितः ॥
यो विष्णुवल्लभो नित्यं धर्मो भागवतो मतः
॥६८॥तैर्दृष्टा वहवो धर्मा इहाऽमुत्र फलप्रदाः ॥
विष्णुप्रीतिकराः सूक्ष्माः सर्वदुःखविमोचकाः
॥६९॥दध्नः सारमिवोद्धृत्य धर्मं वैशाखसंभवम् ॥
रमायै भगवानाह क्षीराब्धौ हितकाम्यया
॥७०॥मार्गच्छायाविनिर्माणं प्रपादानं च वै तथा ॥
व्यजनैर्व्यजनं चैव प्रश्रयाणां समर्पणम्
॥७१॥छत्रस्योपानहोर्दानं दानं कर्पूरगन्धयोः ॥
वापीकूपतडागानां निर्माणं विभवे सति
॥७२॥सायाह्ने पानकस्यापि दानं तु कुसुमस्य च ॥
तांबूलदानं पापघ्नं गोरसानां विशेषतः
॥७३॥लवणान्विततक्रस्य दानं श्रांताय वै पथि ॥
अभ्यंगकरणं चैव द्विजपादावनेजनम्
॥७४॥कटकम्बलपर्यंकदानं गोदानमेव च ॥
मधुयुक्ततिलानां च दानं पापविनाशनम्
॥७५॥सायाह्ने चेक्षुदण्डानां दानमुर्वारुकस्य च ॥
रसायनप्रदानं च पितृनिर्वापणं तथा
॥७६॥एते धर्मापि शिष्योक्ता मासेऽस्मिन्माधवप्रिये ॥
प्रातः सूर्योदये स्नात्वा शृण्वन्द्विजकुलेरितम्
॥७७॥नित्यकर्माणि कृत्वैवं मधुसूदनमर्चयेत् ॥
कथां माधवमासीयां शृणुयाच्च समाहितः
॥७८॥तैलाभ्यंगं वर्जयेच्च कांस्यपात्रे तु भोजनम् ॥
निषिद्धभक्षणं चैव वृथाऽऽलापं तु वर्जयेत्
॥७९॥अलाबुं गृंजरं चैव लशुनं तिलपिष्टकम् ॥
आरनालं भिस्सटं च घृतकोशातकीं तथा
॥८०॥उपोदकीं कलिंगं च शिग्रुशाकं च वर्जयेत् ॥
निष्पावानि कुलित्थानि मसूराणि च वर्जयेत्
॥८१॥वृंताकानि कलिंगानि कोद्रवाणि च वर्जयेत् ॥
तंदुलीयकशाकं च कौसुम्भं मूलकं तथा
॥८२॥औदुंबरं बिल्वफलं तथा श्लेष्मा तकीफलम् ॥
सर्वथा वर्जयेद्विद्वान्मासेऽस्मिन्माधवप्रिये
॥८३॥एतेष्वन्यतमं भुक्त्वा स चंडालो भवेद्ध्रुवम् ॥
तिर्यग्योनिशतं याति नात्र कार्या विचारणा
॥८४॥एवं मासव्रतं कुर्यात्प्रीतये मधुघातिनः ॥
एवं व्रते समाप्ते तु प्रतिमां कारयेद्विभोः
॥८५॥मधुसूदनदैवत्यां सवस्त्रां च सदक्षिणाम् ॥
स्वर्चितां विभवैः सर्वैर्ब्राह्मणाय निवेदयेत्
॥८६॥वैशाखसितद्वादश्यां दद्याद्दध्यन्नमंजसा ॥
सोदकुम्भं सतांबूलं सफलं च सदक्षिणम्
॥८७॥ददामि धर्मराजाय तेन प्रीणातु वै यमः ॥
अपसव्यात्समुच्चार्य नामगोत्रे पितुस्ततः
॥८८॥दद्याद्दध्यन्नमक्षय्यं पितॄणां तृप्तिहेतवे ॥
गुरुभ्यश्च तथा दद्यात्पश्चाद्दद्याच्च विष्णवे
॥८९॥शीतलोदकदध्यन्नं कांस्यपात्रस्थमुत्तमम् ॥
सदक्षिणं सतांबूलं सभक्ष्यं च फलान्वितम्
॥९०॥ददामि विष्णवे तुभ्यं विष्णुलोकजिगीषया ॥
इति दत्त्वा यथाशक्त्या गां च दद्यात्कुटुंबिने
॥९१॥एवं मासव्रतं कुर्याद्यो दंभेन विवर्जितः ॥
स सर्वैः पातकैर्हीनः कुलमुद्धृत्य वै शतम्
॥९२॥पश्यतामेव भूतानां भित्त्वा वै सूर्यमंडलम् ॥
याति विष्णोः परं धाम योगिनामपि दुर्लभम्
॥९३॥व्याख्यात्येवं द्विजकुलवरे माधवीयांश्च ॥
धर्मान्विष्ण्वादीष्टानतिमहितरान्व्याधपृष्टान्समस्तान्
॥९४॥वटः सद्यः पश्यतामेव भूमौ पपाताहो पञचशाखी द्रुमोऽयम् ॥
वृक्षात्तस्मात्कोटरे संस्थितो हि व्यालः कश्चिद्दीर्घदेही करालः ॥
हित्वा देहं पापयोनिं च सद्यः स वै तस्थौ प्रांजलिर्नम्रमूर्धा
॥९५॥_____________________________
॥९६॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखंडे वैशाखमासमाहात्म्ये नारदाम्बरीषसंवादे भागवतधर्मकथनंनाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥