दाननिरूपणम्
नारद उवाच
न माधवसमो मासो न कृतेन युगं समम् ॥
न च वेदसमं शास्त्रं न तीर्थं गंगया समम्
॥१॥न जलेन समं दानं न सुखं भार्यया समम् ॥
न कृषेस्तु समं वित्तं न लाभो जीवितात्परः
॥२॥न तपोऽनशनात्तुल्यं न दानात्परमं सुखम् ॥
न धर्मस्तु दयातुल्यो न ज्योतिश्चक्षुषा समम्
॥३॥न तृप्तिरशनात्तुल्या न वाणिज्यं कृषेः समम् ॥
न धर्मेण समं मित्रं न सत्येन समं यशः
॥४॥नारोग्यसममुत्थानं न त्राता केशवात्परः ॥
न माधवसमं लोके पवित्रं कवयो विदुः
॥५॥माधवः परमो मासः शेषशायिप्रियः सदा ॥
अव्रतेन क्षिपेद्यस्तु मासं माधववल्लभम्
॥६॥तिर्यग्योनिं स यात्याशु सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥
अव्रतेन गतो येषां माधवो मर्त्यधर्मिणाम्
॥७॥इष्टापूर्ते वृथा तेषां धर्मोधर्मभृतां वरः ॥
प्रवृत्तानां तु भक्ष्याणां माधवेऽनियमे कृते
॥८॥अवश्यं विष्णुसायुज्यं प्राप्नोत्येव न संशयः ॥
संतीह बहुवित्तानि व्रतानि विविधानि च
॥९॥देहाऽऽयासकराण्येव पुनर्जन्मप्रदानि च ॥
वैशाखस्नानमात्रेण न पुनर्जायते भुवि
॥१०॥सर्व दानेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ॥
तत्फलं समवाप्नोति माधवे जलदानतः
॥११॥जलदानासमर्थेन परस्यापि प्रबोधनम् ॥
कर्तव्यं भूतिकामेन सर्वदानाधिकं हितम्
॥१२॥एकतः सर्वदानानि जलदानं हि चैकतः ॥
तुलामारोपितं पूर्वं जलदानं विशिष्यते
॥१३॥मार्गेऽध्वगानां यो मर्त्यः प्रपादानं करोति हि ॥
स कोटिकुलमुद्धृत्य विष्णुलोके महीयते
॥१४॥देवानां च पितॄणां च ऋषीणां राजसत्तम ॥
अत्यंत प्रीतिदं सत्यं प्रपादानं न संशयः
॥१५॥प्रपादानेन संतुष्टा येनाऽध्वश्रमकर्षिताः ॥
तोषितास्तेन देवाश्च ब्रह्मविष्णुशिवादय
॥१६॥सलिलं सलिलेच्छूनां छत्रं छायामपीच्छताम् ॥
व्यजनं व्यजनेच्छूना वैशाखे मासि भूमिप
॥१७॥जलं छत्रं च व्यजनं दानं येषां विशिष्यते ॥
माधवे मासि संप्राप्ते ब्राह्मणाय कुटुम्बिने
॥१८॥अदत्त्वोदककुम्भं च चातको जायते भुवि
॥१९॥यो दद्याच्छीतलं तोयं तृषार्ताय महात्मने ॥
तावन्मात्रेण राजेंद्र राजसूयायुतं लभेत्
॥२०॥घर्मश्रमार्तविप्राय वीजयेद्व्यजनेन यः ॥
तावन्मात्रेण निष्पापो विहगाधिपतिर्भवेत
॥२१॥अदत्त्वा व्यजनं भूप वैशाखे तु द्विजातये ॥
वातरोगशताकीर्णो नरकानेव विंदति
॥२२॥यो वीजयेत्पटेनाऽपि पथि श्रांतं द्विजोत्तमम् ॥
तावताथ विमुक्तोऽसौ विष्णुसायुज्यमाप्नुयात्
॥२३॥यास्तालव्यजनं वाऽपि दत्त्वा शुद्धेन चेतसा ॥
विधूय सर्वपापानि ब्रह्मलोकं स गच्छति
॥२४॥सद्यः श्रमहरं पुण्यं न दद्याद्व्यजनं नरः ॥
नारकीं यातनां भुक्त्वा कश्मलो जायते भुवि
॥२५॥आध्यात्मिकादिदुःखानां शांतये मनुजेश्वर ॥
छत्रं दद्यात्प्रयत्नेन वैशाखे मासि वासकृत्
॥२६॥अच्छत्रदो नरो यस्तु वैशाखे माधवप्रिये ॥
छायाहीनो महाक्रूरः पिशाचो भुवि जायते
॥२७॥यो दद्यात्पादुके दिव्ये माधवे माधवप्रिये ॥
यमदूतौ तिरस्कृत्य विष्णुलोकं स गच्छति
॥२८॥पादत्राणं तु यो दद्याद्वैशाखे माधवागमे ॥
न तस्य नारको लोको न क्लेशा ऐहिकाश्च ये
॥२९॥पादुके याचमानाय यो दद्याद्ब्राह्मणाय च ॥
स भूपालो भवेद्भूमौ कोटिजन्मस्वसंशयम्
॥३०॥अनाथमंडपं मार्गे श्रमहारि करोति यः ॥
तस्य पुण्यफलं वक्तुं ब्रह्मणाऽपि न शक्यते
॥३१॥मध्याह्ने ब्राह्मणं प्राप्तमतिथिं भोजयेद्यदि ॥
न तस्य फलविश्रांतिर्ब्रह्मणाऽपि निरूपिता
॥३२॥सद्यः स्वाप्यायनं नृणामन्नदानं नराधिप ॥
तस्मान्नान्नेन सदृशं दानं लोकेषु विद्यते
॥३३॥मार्गश्रांताय विप्राय प्रश्रयं प्रददाति यः ॥
तस्य पुण्यफलं वक्तुं ब्रह्मणाऽपि न शक्यते
॥३४॥दारापत्यगृहादीनि वासोऽलंकारभूषणम् ॥
असह्यं नाश्नतः पुंसः सह्यं भुक्तवतो ध्रुवम्
॥३५॥तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति ॥
वैशाखे येन चादत्तं मार्गश्रांते च भूसुरे
॥३६॥स पिशाचो भवेद्भूमौ स्वमांसान्येव खादति ॥
यथाविभूति दातव्यं तस्मादन्नं द्विजातये
॥३७॥अन्नदो मातृपित्रादीन्विस्मारयति भूमिप ॥
तस्मादन्नं प्रशंसंति लोकास्त्रैलोक्यवर्तिनः
॥३८॥मातरः पितरश्चापि केवलं जन्महेतवः ॥
अन्नदं पितरं लोके वदन्ति च मनीषिणः
॥३९॥अन्नदे सर्वतीर्थानि अन्नदे सर्वदेवताः ॥
अन्नदे सर्वधर्माश्च तिष्ठंत्यरिधराजय
॥४०॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे वैशाखमासमाहात्म्ये नारदाम्बरीषसंवादे दाननिरूपणंनाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥