पतिव्रताधर्मवर्णनम्
ब्रह्मोवाच
अथ सप्तर्षयस्ते च प्रोचुर्हिमगिरीश्वरम् ।
कारय स्वात्मजा देव्या यात्रामद्योचितां गिरे
॥१॥इति श्रुत्वा गिरीशो हि बुद्ध्वा तद्विरहम्परम् ।
विषण्णोभून्महाप्रेम्णा कियत्कालं मुनीश्वर
॥२॥कियत्कालेन सम्प्राप्य चेतनां शैलराट् ततः ।
तथास्त्विति गिरामुक्त्वा मेनां सन्देशमब्रवीत्
॥३॥शैलसन्देशमाकर्ण्य हर्षशोकवशा मुने ।
मेना संयापयामास कर्त्तुमासीत्समुद्यता
॥४॥श्रुतिस्वकुलजाचारं चचार विधिवन्मुने ।
उत्सवम्विविधन्तत्र सा मेना क्षितिभृत्प्रिया
॥५॥गिरिजाम्भूषयामास नानारत्नांशुकैर्वरैः ।
द्वादशाभरणैश्चैव शृंगारैर्नृपसम्मितैः
॥६॥मेनामनोगम्बुद्ध्वा साध्व्येका द्विजकामिनी ।
गिरिजां शिक्षयामास पातिव्रत्यव्रतम्परम्
॥७॥द्विजपत्न्युवाच
गिरिजे शृणु सुप्रीत्या मद्वचो धर्मवर्द्धनम् ।
इहामुत्रानन्दकरं शृण्वतां च सुखप्रदम्
॥८॥धन्या पतिव्रता नारी नान्या पूज्या विशेषतः ।
पावनी सर्वलोकानां सर्वपापौघनाशिनी
॥९॥सेवते या पतिम्प्रेम्णा परमेश्वरवच्छिवे ।
इह भुक्त्वाखिलाम्भोगान न्ते पत्या शिवां गतिम्
॥१०॥पतिव्रता च सावित्री लोपामुद्रा ह्यरुन्धती ।
शाण्डिल्या शतरूपानुसूया लक्ष्मीस्स्वधा सती
॥११॥संज्ञा च सुमतिश्श्रद्धा मेना स्वाहा तथैव च ।
अन्या बह्व्योऽपि साध्व्यो हि नोक्ता विस्तरजाद्भयात्
॥१२॥पातिव्रत्यवृषेणैव ता गतास्सर्वपूज्यताम् ।
ब्रह्मविष्णुहरैश्चापि मान्या जाता मुनीश्वरैः
॥१३॥सेव्यस्त्वया पतिस्तस्मात्सर्वदा शङ्करः प्रभुः ।
दीनानुग्रहकर्ता च सर्वसेव्यस्सतां गतिः
॥१४॥महान्पतिव्रताधर्म्मश्श्रुतिस्मृतिषु नोदितः ।
यथैष वर्ण्यते श्रेष्ठो न तथान्योऽस्ति निश्चितम्
॥१५॥भुंज्याद्भुक्ते प्रिये पत्यौ पातिव्रत्यपरायणा ।
तिष्ठेत्तस्मिंञ्छिवे नारी सर्वथा सति तिष्ठति
॥१६॥स्वप्यात्स्वपिति सा नित्यं बुध्येत्तु प्रथमं सुधीः ।
सर्वदा तद्धितं कुर्यादकैतवगतिः प्रिया
॥१७॥अनलंकृतमात्मानन्दर्शयेन्न क्वचिच्छिवे ।
कार्यार्थम्प्रोषिते तस्मिन्भवेन्मण्डनवर्जिता
॥१८॥पत्युर्नाम न गृह्णीयात् कदाचन पतिव्रता ।
आक्रुष्टापि न चाक्रोशेत्प्रसीदेत्ताडितापि च ।
हन्यतामिति च ब्रूयात्स्वामिन्निति कृपां कुरु
॥१९॥आहूता गृह कार्याणि त्यक्त्वा गच्छेत्तदन्तिकम् ।
सत्वरं साञ्जलिः प्रीत्यां सुप्रणम्य वदेदिति
॥२०॥किमर्थं व्याहृता नाथ स प्रसादो विधीयताम् ।
तदादिष्टा चरेत्कर्म सुप्रसन्नेन चेतसा
॥२१॥चिरन्तिष्ठेन्न च द्वारे गच्छेन्नैव परालये ।
आदाय तत्त्वं यत्किंचित्कस्मै चिन्नार्पयेत्क्वचित्
॥२२॥पूजोपकरणं सर्वमनुक्ता साधयेत्स्वयम् ।
प्रतीक्षमाणावसरं यथाकालोचितं हितम्
॥२३॥न गच्छेत्तीर्थयात्रां वै पत्याज्ञां न विना क्वचित् ।
दूरतो वर्जयेत्सा हि समाजोत्सवदर्शनम्
॥२४॥तीर्थार्थिनी तु या नारी पतिपादोदकम्पिबेत् ।
तस्मिन्सर्वाणि तीर्थानि क्षेत्राणि च न संशयः
॥२५॥भुंज्यात्सा भर्तुरुच्छिष्टमिष्टमन्नादिकं च यत् ।
महाप्रसाद इत्युक्त्वा पतिदत्तम्पतिव्रता
॥२६॥अविभज्य न चाश्नीयाद्देव पित्रतिथिष्वपि ।
परिचारकवर्गेषु गोषु भिक्षुकुलेषु च ।
संयतोपस्करा दक्षा हृष्टा व्ययपराङ्मुखी ।
भवेत्सा सर्वदा देवी पतिव्रतपरायणा
॥२८॥कुर्यात्पत्यननुज्ञाता नोपवासव्रतादिकम् ।
अन्यथा तत्फलं नास्ति परत्र नरकम्व्रजेत्
॥२९॥सुखपूर्वं सुखासीनं रममाणं यदृच्छया ।
आन्तरेष्वपि कार्येषु पतिं नोत्थापयेत्क्वचित्
॥३०॥क्लीबम्वा दुरवस्थम्वा व्याधितं वृद्धमेव च ।
सुखितं दुःखितं वापि पतिमेकं न लंघयेत्
॥३१॥स्त्रीधर्मिणी त्रिरात्रं च स्वमुखं नैव दर्शयेत् ।
स्ववाक्यं श्रावयेन्नापि यावत्स्नानान्न शुध्यति
॥३२॥सुस्नाता भर्तृवदनमीक्षेतान्यस्य न क्वचित् ।
अथवा मनसि ध्यात्वा पतिम्भानुम्विलोकयेत
॥३३॥हरिद्राकुङ्कुमं चैव सिन्दूरं कज्जलादिकम् ।
कूर्पासकञ्च ताम्बूलं मांगल्याभरणादिकम्
॥३४॥केशसंस्कारकबरीकरकर्णादिभूषणम् ।
भर्तुरायुष्यमिच्छन्ती दूरयेन्न पतिव्रता
॥३५॥न रजक्या न बन्धक्या तथा श्रवणया न च ।
न च दुर्भगया क्वापि सखित्वं कारयेत्क्वचित्
॥३६॥पतिविद्वेषिणीं नारीं न सा संभाषयेत्क्वचित् ।
नैकाकिनी क्वचित्तिष्ठेन्नग्ना स्नायान्न च क्वचित्
॥३७॥नोलूखले न मुसले न वर्द्धन्यां दृषद्यपि ।
न यंत्रके न देहल्यां सती च प्रवसेत्क्वचित्
॥३८॥विना व्यवायसमयं प्रागल्भ्यं नाचरेत्क्वचित् ।
यत्रयत्र रुचिर्भर्तुस्तत्र प्रेमवती भवेत्
॥३९॥हृष्टाहृष्टे विषण्णा स्याद्विषण्णास्ये प्रिये प्रिया ।
पतिव्रता भवेद्देवी सदा पतिहितैषिणी
॥४०॥एकरूपा भवेत्पुण्या संपत्सु च विपत्सु च ।
विकृतिं स्वात्मनः क्वापि न कुर्याद्धैर्य्यधारिणी
॥४१॥सर्पिर्लवणतैलादिक्षयेपि च पतिव्रता ।
पतिं नास्तीति न ब्रूयादायासेषु न योजयेत्
॥४२॥विधेर्विष्णोर्हराद्वापि पतिरेकोधिको मतः ।
पतिव्रताया देवेशि स्वपतिश्शिव एव च
॥४३॥व्रतोपवासनियमम्पतिमुल्लंघ्य या चरेत् ।
आयुष्यं हरते भर्तुर्मृता निरयमृच्छति
॥४४॥उक्ता प्रत्युत्तरन्दद्याद्या नारी क्रोधतत्परा ।
सरमा जायते ग्रामे शृगाली निर्जने वने
॥४५॥उच्चासनं न सेवेत न व्रजेद्दुष्टसन्निधौ ।
न च कातरवाक्यानि वदेन्नारी पतिं क्वचित्
॥४६॥अपवादं न च ब्रूयात्कलहं दूरतस्त्यजेत् ।
गुरूणां सन्निधौ क्वापि नोच्चैर्ब्रूयान्न वै हसेत्
॥४७॥बाह्यादायान्तमालोक्य त्वरितान्नजलाशनैः ।
ताम्बूलैर्वसनैश्चापि पादसम्वाहनादिभिः
॥४८॥तथैव चाटुवचनैः स्वेदसन्नोदनैः परैः ।
या प्रियं प्रीणयेत्प्रीता त्रिलोकी प्रीणता तया
॥४९॥मितन्ददाति जनको मितं भ्राता मितं सुतः ।
अमितस्य हि दातारं भर्तारम्पूजयेत्सदा
॥५०॥भर्ता देवो गुरुर्भर्ता धर्मतीर्थव्रतानि च ।
तस्मात्सर्वम्परित्यज्य पतिमेकं समर्चयेत्
॥५१॥या भर्तारम्परित्यज्य रहश्चरति दुर्मतिः ।
उलूकी जायते क्रूरा वृक्ष कोटरशायिनी
॥५२॥ताडिता ताडितुं चेच्छेत्सा व्याघ्री वृषदंशिका ।
कटाक्षयति यान्यम्वै केकराक्षी तु सा भवेत्
॥५३॥या भर्तारम्परित्यज्य मिष्टमश्नाति केवलम् ।
ग्रामे वा सूकरी भूयाद्वल्गुर्वापि स्वविड्भुजा
॥५४॥या तुकृत्य प्रियम्ब्रूयान्मूका सा जायते खलु ।
या सपत्नी सदेर्ष्येत दुर्भगा सा पुनः पुनः
॥५५॥दृष्टिम्विलुप्य भर्त्तुर्या कश्चिदन्यं समीक्षते ।
काणा च विमुखी चापि कुरूपापि च जायते
॥५६॥जीवहीनो यथा देहः क्षणादशुचिताम्व्रजेत् ।
भर्तृहीना तथा योषित्सुस्नाताप्यशुचिस्सदा
॥५७॥सा धन्या जननी लोके स धन्यो जनकः पिता ।
धन्यस्स च पतिर्यस्य गृहे देवी पतिव्रता
॥५८॥पितृवंश्याः मातृवंश्याः पतिवंश्यास्त्रयस्त्रयः ।
पतिव्रतायाः पुण्येन स्वर्गे सौख्यानि भुंजते
॥५९॥शीलभङ्गेन दुर्वृत्ताः पातयन्ति कुलत्रयम् ।
पितुर्मातुस्तथा पत्युरिहामुत्रापि दुःखिताः
॥६०॥पतिव्रतायाश्चरणो यत्र यत्र स्पृशेद्भुवम् ।
तत्र तत्र भवेत्सा हि पापहन्त्री सुपावनी
॥६१॥विभुः पतिव्रतास्पर्शं कुरुते भानुमानपि ।
सोमो गन्धवहश्चापि स्वपावित्र्याय नान्यथा
॥६२॥आपः पतिव्रतास्पर्शमभिलष्यन्ति सर्वदा ।
अद्य जाड्यविनाशो नो जातस्त्वद्यान्यपावनाः
॥६३॥भार्या मूलं गृहस्थास्य भार्या मूलं सुखस्य च ।
भार्या धर्मफलावाप्त्यै भार्या सन्तानवृद्धये
॥६४॥गृहे गृहे न किं नार्य्यो रूपलावण्यगर्विताः ।
परम्विश्वेशभक्त्यैव लभ्यते स्त्री पतिव्रता
॥६५॥परलोकस्त्वयं लोको जीयते भार्य या द्वयम् ।
देवपित्रतिथीज्यादि नाभार्यः कर्म चार्हति
॥६६॥गृहस्थस्स हि विज्ञेयो यस्य गेहे पतिव्रता ।
ग्रस्यतेऽन्यान्प्रतिदिनं राक्षस्या जरया यथा
॥६७॥यथा गंगावगाहेन शरीरं पावनं भवेत् ।
तथा पतिव्रतां दृष्ट्वा सकलम्पावनं भवेत्
॥६८॥न गङ्गाया तया भेदो या नारी पतिदेवता ।
उमाशिवसमौ साक्षात्तस्मात्तौ पूजयेद्बुधः
॥६९॥तारः पतिश्श्रुतिर्नारी क्षमा सा स स्वयन्तपः ।
फलम्पतिः सत्क्रिया सा धन्यौ तौ दम्पती शिवे
॥७०॥एवम्पतिव्रताधर्मो वर्णितस्ते गिरीन्द्रजे ।
तद्भेदाञ् शृणु सुप्रीत्या सावधानतयाऽद्य मे
॥७१॥चतुर्विधास्ताः कथिता नार्यो देवि पतिव्रताः ।
उत्तमादिविभेदेन स्मरतां पापहारिकाः
॥७२॥उत्तमा मध्यमा चैव निकृष्टातिनिकृष्टिका ।
ब्रुवे तासां लक्षणानि सावधानतया शृणु
॥७३॥स्वप्नेपि यन्मनो नित्यं स्वपतिं पश्यति ध्रुवम् ।
नान्यम्परपतिं भद्रे उत्तमा सा प्रकीर्तिता
॥७४॥या पितृभ्रातृसुतवत् परम्पश्यति सद्धिया ।
मध्यमा सा हि कथिता शैलजे वै पतिव्रता
॥७५॥बुद्ध्वा स्वधर्मं मनसा व्यभिचारं करोति न ।
निकृष्टा कथिता सा हि सुचरित्रा च पार्वति
॥७६॥पत्युः कुलस्य च भयाद्व्यभिचारं करोति न ।
पतिव्रताऽधमा सा हि कथिता पूर्वसूरिभिः
॥७७॥चतुर्विधा अपि शिवे पापहन्त्र्यः पतिव्रताः ।
पावनास्सर्वलोकानामिहामुत्रापि हर्षिताः
॥७८॥पातिव्रत्यप्रभावेणात्रिस्त्रिया त्रिसुरार्थनात् ।
जीवितो विप्र एको हि मृतो वाराहशापतः
॥७९॥एवं ज्ञात्वा शिवे नित्यं कर्तव्यम्पतिसेवनम् ।
त्वया शैलात्मज प्रीत्या सर्वकामप्रदं सदा
॥८०॥जगदम्बा महेशी त्वं शिवस्साक्षात्पतिस्तव ।
तव स्मरणतो नार्यो भवन्ति हि पतिव्रताः
॥८१॥त्वदग्रे कथनेनानेन किं देवि प्रयोजनम् ।
तथापि कथितं मेऽद्य जगदाचारतः शिवे
॥८२॥ब्रह्मोवाच
इत्युक्त्वा विररामासौ द्विजस्त्री सुप्रणम्य ताम् ।
शिवा मुदमतिप्राप पार्वती शङ्करप्रिया
॥८३॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पतिव्रताधर्म वर्णनं नाम चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५४ ॥