prabodhotsavadvādaśītithikṛtyavarṇanam
īśvara uvāca
prabodhinyāśca māhātmyaṃ pāpaghnaṃ puṇyavardhanam ||
muktidaṃ tattvabuddhīnāṃ śṛṇuṣva surasattama
||1||प्रबोधिन्याश्च माहात्म्यं पापघ्नं पुण्यवर्धनम् ॥
मुक्तिदं तत्त्वबुद्धीनां शृणुष्व सुरसत्तम
tāvadgarjati senānīrgaṃgā bhāgīrathī kṣitau ||
yāvatprayāti pāpaghnī kārtike haribodhinī
||2||तावद्गर्जति सेनानीर्गंगा भागीरथी क्षितौ ॥
यावत्प्रयाति पापघ्नी कार्तिके हरिबोधिनी
tāvadgarjaṃti tīrthāni āsamudrasarāṃsi vai ||
yāvatprabodhinī viṣṇostithirnā''yāti kārtike
||3||तावद्गर्जंति तीर्थानि आसमुद्रसरांसि वै ॥
यावत्प्रबोधिनी विष्णोस्तिथिर्नाऽऽयाति कार्तिके
aśvamedhasahasrāṇi rājasūyaśatāni ca ||
ekenaivopavāsena prabodhinyā yathā'bhavat
||4||अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च ॥
एकेनैवोपवासेन प्रबोधिन्या यथाऽभवत्
durlabhaṃ caiva duṣprāpyaṃ trailokye sacarācare ||
tadapi prārthitaṃ vipra dadāti pratibodhinī
||5||दुर्लभं चैव दुष्प्राप्यं त्रैलोक्ये सचराचरे ॥
तदपि प्रार्थितं विप्र ददाति प्रतिबोधिनी
aiśvaryaṃ saṃtatiṃ jñānaṃ rājyaṃ ca sukhasaṃpadaḥ ||
dadātyupoṣitā vipra helayā haribodhinī
||6||ऐश्वर्यं संततिं ज्ञानं राज्यं च सुखसंपदः ॥
ददात्युपोषिता विप्र हेलया हरिबोधिनी
merumaṃdaratulyāni pāpānyupārjitāni ca ||
ekenaivopavāsena dahate haribodhinī
||7||मेरुमंदरतुल्यानि पापान्युपार्जितानि च ॥
एकेनैवोपवासेन दहते हरिबोधिनी
upavāsaṃ prabodhinyāṃ yaḥ karoti svabhāvataḥ ||
vidhinā naraśārdūla yathoktaṃ labhate phalam
||8||उपवासं प्रबोधिन्यां यः करोति स्वभावतः ॥
विधिना नरशार्दूल यथोक्तं लभते फलम्
pūrvajanmasahasreṣu pāpaṃ yatsamupārjitam ||
jāgareṇa prabodhinyāṃ dahyate tṛlarāśivat
||9||पूर्वजन्मसहस्रेषु पापं यत्समुपार्जितम् ॥
जागरेण प्रबोधिन्यां दह्यते तृलराशिवत्
śṛṇu ṣaṇmukha vakṣyāmi jāgarasya ca lakṣaṇam ||
tasya vijñānamātreṇa durlabho na janārdanaḥ
||10||शृणु षण्मुख वक्ष्यामि जागरस्य च लक्षणम् ॥
तस्य विज्ञानमात्रेण दुर्लभो न जनार्दनः
gītaṃ vādyaṃ ca nṛtyaṃ ca purāṇapaṭhanaṃ tathā ||
dhūpaṃ dīpaṃ ca naivedyaṃ puṣpagaṃdhā'nulepanam ||
phalamarghyaṃ ca śraddhā ca dānamiṃdriyasaṃyamam ||
satyā'nvitaṃ viniṃdaṃ ca mudā yuktaṃ kriyānvitam
||12||गीतं वाद्यं च नृत्यं च पुराणपठनं तथा ॥
धूपं दीपं च नैवेद्यं पुष्पगंधाऽनुलेपनम् ॥
फलमर्घ्यं च श्रद्धा च दानमिंद्रियसंयमम् ॥
सत्याऽन्वितं विनिंदं च मुदा युक्तं क्रियान्वितम्
sāścaryaṃ caiva protsāhamālasyādivivarjitam ||
pradakṣiṇādisaṃyuktaṃ namaskārapuraḥsaram
||13||साश्चर्यं चैव प्रोत्साहमालस्यादिविवर्जितम् ॥
प्रदक्षिणादिसंयुक्तं नमस्कारपुरःसरम्
nīrājanasamāyuktamanirviṇṇena cetasā ||
yāmeyāme mahābhāga kurvannīrājanaṃ hareḥ
||14||नीराजनसमायुक्तमनिर्विण्णेन चेतसा ॥
यामेयामे महाभाग कुर्वन्नीराजनं हरेः
etairguṇaiḥ samāyuktaṃ kuryājjāgaraṇaṃ vibhoḥ ||
ekāgramanasā yastu na punarjāyate bhuvi
||15||एतैर्गुणैः समायुक्तं कुर्याज्जागरणं विभोः ॥
एकाग्रमनसा यस्तु न पुनर्जायते भुवि
ya evaṃ kurute bhaktyā vittaśāṭhyavivarjitaḥ ||
jāgaraṃ vāsare viṣṇorlīyate paramātmani
||16||य एवं कुरुते भक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जितः ॥
जागरं वासरे विष्णोर्लीयते परमात्मनि
puruṣasūktena yo nityaṃ kārtike'thārcayeddharim ||
varṣakoṭisahasrāṇi pūjitastena keśavaḥ
||17||पुरुषसूक्तेन यो नित्यं कार्तिकेऽथार्चयेद्धरिम् ॥
वर्षकोटिसहस्राणि पूजितस्तेन केशवः
yathoktena vidhānena paṃcarātroditena vai ||
kārtike tvarcayennityaṃ muktibhāgī bhavennaraḥ
||18||यथोक्तेन विधानेन पंचरात्रोदितेन वै ॥
कार्तिके त्वर्चयेन्नित्यं मुक्तिभागी भवेन्नरः
namo nārāyaṇāyeti kārtike yorcayeddharim ||
sa mukto nārakairduḥkhaiḥ padaṃ gacchatyanāmayam
||19||नमो नारायणायेति कार्तिके योर्चयेद्धरिम् ॥
स मुक्तो नारकैर्दुःखैः पदं गच्छत्यनामयम्
harernāmasahasraṃ ca gajarājasya mokṣaṇam ||
kārtike paṭhate yastu punarjanma na viṃdati
||20||हरेर्नामसहस्रं च गजराजस्य मोक्षणम् ॥
कार्तिके पठते यस्तु पुनर्जन्म न विंदति
yugakoṭisahasrāṇi manvaṃtaraśatāni ca ||
dvādaśyāṃ kārtike māsi jāgarī vasate divi
||21||युगकोटिसहस्राणि मन्वंतरशतानि च ॥
द्वादश्यां कार्तिके मासि जागरी वसते दिवि
kule tasya ca ye jātāḥ śataśotha sahasraśaḥ ||
prāpnuvaṃti padaṃ viṣṇostasmātkurvīta jāgaram
||22||कुले तस्य च ये जाताः शतशोथ सहस्रशः ॥
प्राप्नुवंति पदं विष्णोस्तस्मात्कुर्वीत जागरम्
kārtike paścime yāme stavaṃ gānaṃ karoti yaḥ ||
śvetadvīpe tu vasate pitṛbhiḥ saha suvrata
||23||कार्तिके पश्चिमे यामे स्तवं गानं करोति यः ॥
श्वेतद्वीपे तु वसते पितृभिः सह सुव्रत
naivedyadānaṃ haraye kārtike dinasaṃkṣaye ||
yugāni vasate svarge tāvaṃti munisattamāḥ
||24||नैवेद्यदानं हरये कार्तिके दिनसंक्षये ॥
युगानि वसते स्वर्गे तावंति मुनिसत्तमाः
akṣayaṃ muniśārdūla mālatīkamalārcanam ||
arcayeddevadeveśaṃ sa yāti paramaṃ padam
||25||अक्षयं मुनिशार्दूल मालतीकमलार्चनम् ॥
अर्चयेद्देवदेवेशं स याति परमं पदम्
kārtike śuklapakṣe tu kṛtvā hyekādaśīṃ naraḥ ||
prātardattvā śubhānkuṃbhānsa yāti mama maṃdiram
||26||कार्तिके शुक्लपक्षे तु कृत्वा ह्येकादशीं नरः ॥
प्रातर्दत्त्वा शुभान्कुंभान्स याति मम मंदिरम्
atraiva tu prakartavyaḥ prabodhastu hareḥ khaga ||
hataḥ śaṃkhāsuro daityo nabhasaḥ śuklapakṣake
||27||अत्रैव तु प्रकर्तव्यः प्रबोधस्तु हरेः खग ॥
हतः शंखासुरो दैत्यो नभसः शुक्लपक्षके
ekādaśyāṃ tato viṣṇuścāturmāsye prasuptavān ||
kṣīrāṃbhodhau jāgṛto'sāvekādaśyāṃ tu kārtike
||28||एकादश्यां ततो विष्णुश्चातुर्मास्ये प्रसुप्तवान् ॥
क्षीरांभोधौ जागृतोऽसावेकादश्यां तु कार्तिके
ataḥ prabodhanaṃ kāryamekādaśyāṃ tu vaiṣṇavaiḥ ||
uttiṣṭhottiṣṭha goviṃda uttiṣṭha garuḍadhvaja ||
uttiṣṭha kamalākāṃta trailokyaṃ maṃgalaṃ kuru
||29||अतः प्रबोधनं कार्यमेकादश्यां तु वैष्णवैः ॥
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविंद उत्तिष्ठ गरुडध्वज ॥
उत्तिष्ठ कमलाकांत त्रैलोक्यं मंगलं कुरु
ityuktvā śaṃkhabheryādi prātaḥkāle tu vādayet ||
vīṇāveṇumṛdaṃgādi nṛtyagītādi kārayet
||30||इत्युक्त्वा शंखभेर्यादि प्रातःकाले तु वादयेत् ॥
वीणावेणुमृदंगादि नृत्यगीतादि कारयेत्
utthāpayitvā deveśaṃ pūjāṃ tasya vidhāya ca ||
sāyaṃkāle prakartavyastulasyudvāhajo vidhiḥ
||31||उत्थापयित्वा देवेशं पूजां तस्य विधाय च ॥
सायंकाले प्रकर्तव्यस्तुलस्युद्वाहजो विधिः
sarvadaikādaśī puṇyā viśeṣātkārtikī smṛtā ||
yāni kāni ca pāpāni brahmahatyādikāni ca
||32||सर्वदैकादशी पुण्या विशेषात्कार्तिकी स्मृता ॥
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च
annamāśritya tiṣṭhaṃti saṃprāpte harivāsare ||
sa kevalamaghaṃ bhuṃkte yo bhuṃkte harivāsare
||33||अन्नमाश्रित्य तिष्ठंति संप्राप्ते हरिवासरे ॥
स केवलमघं भुंक्ते यो भुंक्ते हरिवासरे
tasmātsarvaprayatnena kuryādekādaśīvratam ||
na kuryādyadi mohena upavāsaṃ narādhamaḥ
||34||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कुर्यादेकादशीव्रतम् ॥
न कुर्याद्यदि मोहेन उपवासं नराधमः
narake niyataṃ vāsaḥ pitṛbhiḥ saha tasya vai ||
sūtake mṛtake vā'pi nopavāsaṃ tyajedbudhaḥ
||35||नरके नियतं वासः पितृभिः सह तस्य वै ॥
सूतके मृतके वाऽपि नोपवासं त्यजेद्बुधः
daśamīvedhasaṃyuktā tyājyā caikādaśī vrate ||
gāṃdhāryā'pi purā tasyāmupavāsaḥ kṛto guha
||36||दशमीवेधसंयुक्ता त्याज्या चैकादशी व्रते ॥
गांधार्याऽपि पुरा तस्यामुपवासः कृतो गुह
tasyāḥ putraśataṃ naṣṭaṃ tasmāttāṃ vadhajāṃ tyajet ||
ekādaśīmupavasetsnānadānapuraḥsaram
||37||तस्याः पुत्रशतं नष्टं तस्मात्तां वधजां त्यजेत् ॥
एकादशीमुपवसेत्स्नानदानपुरःसरम्
rukmāṃgado'pi rājarṣirmohinyāḥ saṃgamena ca ||
iha loke sukhaṃ bhuktvā cāṃ'te viṣṇupuraṃ yayau
||38||रुक्मांगदोऽपि राजर्षिर्मोहिन्याः संगमेन च ॥
इह लोके सुखं भुक्त्वा चांऽते विष्णुपुरं ययौ
iti prabodhotsavaḥ ||
atha dvādaśīmāhātmyam ||
dvādaśī puṇyadā proktā sarvā'ghaughavināśinī ||
kiṃ dānaiḥ ki tapobhiśca kimu poṣyairvrataiśca kim
||39||इति प्रबोधोत्सवः ॥
अथ द्वादशीमाहात्म्यम् ॥
द्वादशी पुण्यदा प्रोक्ता सर्वाऽघौघविनाशिनी ॥
किं दानैः कि तपोभिश्च किमु पोष्यैर्व्रतैश्च किम्
kimiṣṭaiścaiva putraiśca dvādaśī yena sevitā ||
gaṃgāyāṃ caiva durbhikṣe pratyahaṃ koṭibhojanāt
||40||किमिष्टैश्चैव पुत्रैश्च द्वादशी येन सेविता ॥
गंगायां चैव दुर्भिक्षे प्रत्यहं कोटिभोजनात्
yatphalaṃ tadavāpnoti dvādaśyāmekabhojanāt ||
yaddattaṃ cārhate dānaṃ dvādaśyāṃ tu site śubhe
||41||यत्फलं तदवाप्नोति द्वादश्यामेकभोजनात् ॥
यद्दत्तं चार्हते दानं द्वादश्यां तु सिते शुभे
sikthesikthe ca vaikasya katibrāhmaṇabhojanam ||
tadahaṃ naiva jānāmi mahimānaṃ hi suvrata
||42||सिक्थेसिक्थे च वैकस्य कतिब्राह्मणभोजनम् ॥
तदहं नैव जानामि महिमानं हि सुव्रत
śāligrāmaśilādānaṃ yaḥ kuryāddvādaśīdine ||
saptadvīpavatīṃ bhūmiṃ gaṃgāyāṃ ca ravigrahe ||
dattvā yatphalamāpnoti tatphalaṃ labhate naraḥ
||43||शालिग्रामशिलादानं यः कुर्याद्द्वादशीदिने ॥
सप्तद्वीपवतीं भूमिं गंगायां च रविग्रहे ॥
दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तत्फलं लभते नरः
paṃcāmṛtaistu yo viṣṇuṃ bhaktyā saṃsnāpayeddvija ||
sa sarvakulamuddhṛtya viṣṇuloke mahīyate
||44||पंचामृतैस्तु यो विष्णुं भक्त्या संस्नापयेद्द्विज ॥
स सर्वकुलमुद्धृत्य विष्णुलोके महीयते
śukle kārtikamāsasya dvādaśyāṃ paramotsave ||
prātarārabhya yaḥ kuryātsnānadānādikaṃ tathā ||
sa tu mokṣamavāpnoti nā'tra kāryā vicāraṇā
||45||शुक्ले कार्तिकमासस्य द्वादश्यां परमोत्सवे ॥
प्रातरारभ्य यः कुर्यात्स्नानदानादिकं तथा ॥
स तु मोक्षमवाप्नोति नाऽत्र कार्या विचारणा
dvādaśyāṃ kārtike māsi snānasaṃdhyādikarma ca ||
kṛtvā dāmodaraṃ pūjya bhaktiśraddhāsamanvitaḥ
||46||द्वादश्यां कार्तिके मासि स्नानसंध्यादिकर्म च ॥
कृत्वा दामोदरं पूज्य भक्तिश्रद्धासमन्वितः
yastasyāṃ sūpanaivedyaṃ na dadāti narādhamaḥ ||
narake niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma
||47||यस्तस्यां सूपनैवेद्यं न ददाति नराधमः ॥
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम
tasmātsūpasya naivedyaṃ dvādaśyāṃ kārtike śubhe ||
dadyādbhaktiyuto brahmaṃścānyathā narakaṃ vrajet
||48||तस्मात्सूपस्य नैवेद्यं द्वादश्यां कार्तिके शुभे ॥
दद्याद्भक्तियुतो ब्रह्मंश्चान्यथा नरकं व्रजेत्
yastasyāṃ daṃpatīnāṃ tu bhojanaṃ kurute naraḥ ||
na tasya phalaviśrāṃtirmayā vaktuṃ tu śakyate
||49||यस्तस्यां दंपतीनां तु भोजनं कुरुते नरः ॥
न तस्य फलविश्रांतिर्मया वक्तुं तु शक्यते
dhātrīcchāyāṃ gato yastu dvādaśyāṃ pūjayeddharim ||
tatraiva bhojanaṃ yastu brāhmaṇānāṃ tu kārayet
||50||धात्रीच्छायां गतो यस्तु द्वादश्यां पूजयेद्धरिम् ॥
तत्रैव भोजनं यस्तु ब्राह्मणानां तु कारयेत्
svayaṃ ca tatra bhuṃkte yaḥ sūpabhakṣyādikaṃ tathā ||
na tasya punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi
||51||स्वयं च तत्र भुंक्ते यः सूपभक्ष्यादिकं तथा ॥
न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि
evaṃ prātarvidhāyā'tha pūjāṃ dāmodarasya hi ||
rātrau punaḥ prakartavyaṃ pūjākarma harerdvija
||52||एवं प्रातर्विधायाऽथ पूजां दामोदरस्य हि ॥
रात्रौ पुनः प्रकर्तव्यं पूजाकर्म हरेर्द्विज
tulasīsannidhau kṛtvā patākādhvajaśobhitam ||
puṣpamālāsamākīrṇaṃ nānāratnopaśobhitam
||53||तुलसीसन्निधौ कृत्वा पताकाध्वजशोभितम् ॥
पुष्पमालासमाकीर्णं नानारत्नोपशोभितम्
muktādāmabhirācchannaṃ kṛtvā maṃḍapamuttamam ||
pūjayedviṣṇumavyagrastadgataikāgramānasaḥ
||54||मुक्तादामभिराच्छन्नं कृत्वा मंडपमुत्तमम् ॥
पूजयेद्विष्णुमव्यग्रस्तद्गतैकाग्रमानसः
paṃcarātroktamārgeṇa gandhapuṣpākṣatādibhiḥ ||
navanītaṃ dadhikṣīraṃ tathaiva ca ghanaṃ ghṛtam
||55||पंचरात्रोक्तमार्गेण गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ॥
नवनीतं दधिक्षीरं तथैव च घनं घृतम्
vividhaiḥ khādyanaivedyairjalena ca sugaṃdhinā ||
yuktaṃ nivedayedviṣṇostāṃbūlaṃ salavaṃgakam
||56||विविधैः खाद्यनैवेद्यैर्जलेन च सुगंधिना ॥
युक्तं निवेदयेद्विष्णोस्तांबूलं सलवंगकम्
puṣpāṇi ca vicitrāṇi sugandhīni bahūni ca ||
prokṣayitvā ca vidhivadarpayitvā dalaiḥ śubhaiḥ
||57||पुष्पाणि च विचित्राणि सुगन्धीनि बहूनि च ॥
प्रोक्षयित्वा च विधिवदर्पयित्वा दलैः शुभैः
tulasyāścāpi dhātryāśca phalaiścā'pi prapūjayet ||
nīrājanaṃ tataḥ kṛtvā maṃtrapuṣpaṃ samarpayet
||58||तुलस्याश्चापि धात्र्याश्च फलैश्चाऽपि प्रपूजयेत् ॥
नीराजनं ततः कृत्वा मंत्रपुष्पं समर्पयेत्
abhiṣekaṃ vinā sarvapūjāṃ kṛtvā vidhānataḥ ||
viṣṇoḥ pūjāṃ samāpyā'tha brāhmaṇānāṃ prapūjanam
||59||अभिषेकं विना सर्वपूजां कृत्वा विधानतः ॥
विष्णोः पूजां समाप्याऽथ ब्राह्मणानां प्रपूजनम्
kuryādbhaktiyuto vipra dadyāccaiva phalādikam ||
tāṃbūlaṃ ca tato dattvā dakṣiṇāṃ śaktito'rpayet
||60||कुर्याद्भक्तियुतो विप्र दद्याच्चैव फलादिकम् ॥
तांबूलं च ततो दत्त्वा दक्षिणां शक्तितोऽर्पयेत्
tato vṛddhānpitṝnmātṝn pūjayitvā vidhānataḥ ||
tataḥ svayaṃ svabhāryābhirnaivedyaṃ bhakṣayetsudhīḥ
||61||ततो वृद्धान्पितॄन्मातॄन् पूजयित्वा विधानतः ॥
ततः स्वयं स्वभार्याभिर्नैवेद्यं भक्षयेत्सुधीः
ityevaṃ tu vidhānena yaḥ kuryāddvādaśīvratam ||
na tasya lokāḥ kṣīyaṃte kalpakoṭiśatairapi
||62||इत्येवं तु विधानेन यः कुर्याद्द्वादशीव्रतम् ॥
न तस्य लोकाः क्षीयंते कल्पकोटिशतैरपि
putrapautraiḥ parivṛto bhuktvā bhogānmanoharān ||
bhogāṃte ca vrajenmokṣamatītakulasaptakaiḥ
||63||पुत्रपौत्रैः परिवृतो भुक्त्वा भोगान्मनोहरान् ॥
भोगांते च व्रजेन्मोक्षमतीतकुलसप्तकैः
tasmānnārada māhātmyaṃ dvādaśyāḥ kārtikasya ca ||
na mayā śakyate vaktuṃ kimanyairmanujairapi
||64||तस्मान्नारद माहात्म्यं द्वादश्याः कार्तिकस्य च ॥
न मया शक्यते वक्तुं किमन्यैर्मनुजैरपि
dvādaśyā hyuttamaṃ puṇyaṃ māhātmyaṃ yaḥ paṭhennaraḥ ||
śṛṇuyādvā muniśreṣṭha sa yāti paramāṃ gatim
||65||द्वादश्या ह्युत्तमं पुण्यं माहात्म्यं यः पठेन्नरः ॥
शृणुयाद्वा मुनिश्रेष्ठ स याति परमां गतिम्
rājarṣirambarīṣo'pi cakāraitadvrataṃ śubham ||
yathāvidhi taponiṣṭhastena mokṣamavāptavān
||66||राजर्षिरम्बरीषोऽपि चकारैतद्व्रतं शुभम् ॥
यथाविधि तपोनिष्ठस्तेन मोक्षमवाप्तवान्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye prabodhotsavadvādaśītithikṛtyavarṇanaṃnāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||