prājāpatyaṃ tato labdhvā prajāḥ sraṣṭuṃ pracakrame
sanatkumāra uvāca
prājāpatyaṃ tato labdhvā prajāḥ sraṣṭuṃ pracakrame |
prajāstāḥ sṛjyamānāśca na vivardhanti tasya ha
||1||प्राजापत्यं ततो लब्ध्वा प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे ।
प्रजास्ताः सृज्यमानाश्च न विवर्धन्ति तस्य ह
sa kurvāṇastathā sṛṣṭiṃ śaktihīnaḥ pitāmahaḥ |
sṛṣṭyarthaṃ bhūya evātha tapaścartuṃ pracakrame
||2||स कुर्वाणस्तथा सृष्टिं शक्तिहीनः पितामहः ।
सृष्ट्यर्थं भूय एवाथ तपश्चर्तुं प्रचक्रमे
sṛṣṭihetostapastasya jñātvā tribhuvaneśvaraḥ |
tejasā jagadāviśya ājagāma tadantikam |
sraṣṭā tasya jagannātho'darśayatsvatanau jagat
||3||सृष्टिहेतोस्तपस्तस्य ज्ञात्वा त्रिभुवनेश्वरः ।
तेजसा जगदाविश्य आजगाम तदन्तिकम् ।
स्रष्टा तस्य जगन्नाथोऽदर्शयत्स्वतनौ जगत्
svayamāgatya deveśo mahābhūtapatirharaḥ |
vyāpyeva hi jagatkṛtsnaṃ parameṇa svatejasā |
śambhuḥ prāha varaṃ vatsa yācasveti pitāmaham
||4||स्वयमागत्य देवेशो महाभूतपतिर्हरः ।
व्याप्येव हि जगत्कृत्स्नं परमेण स्वतेजसा ।
शम्भुः प्राह वरं वत्स याचस्वेति पितामहम्
taṃ brahmā lokasṛṣṭyarthaṃ putrastvaṃ manasābravīt |
sa jñātvā tasya saṃkalpaṃ brahmaṇaḥ parameśvaraḥ |
mūḍho'yamiti saṃcintya provāca varadaḥ svayam
||5||तं ब्रह्मा लोकसृष्ट्यर्थं पुत्रस्त्वं मनसाब्रवीत् ।
स ज्ञात्वा तस्य संकल्पं ब्रह्मणः परमेश्वरः ।
मूढोऽयमिति संचिन्त्य प्रोवाच वरदः स्वयम्
āgataṃ pitaraṃ mā tvaṃ yasmātputraṃ samīhase |
manmūrtistanayastasmādbhaviṣyati mamājñayā
||6||आगतं पितरं मा त्वं यस्मात्पुत्रं समीहसे ।
मन्मूर्तिस्तनयस्तस्माद्भविष्यति ममाज्ञया
sa ca te putratāṃ yātvā madīyo gaṇanāyakaḥ |
rudro vigrahavānbhūtvā mūḍha tvāṃ vinayiṣyati
||7||स च ते पुत्रतां यात्वा मदीयो गणनायकः ।
रुद्रो विग्रहवान्भूत्वा मूढ त्वां विनयिष्यति
sarvavidyādhipatyaṃ ca yogānāṃ caiva sarvaśaḥ |
balasyādhipatitvaṃ ca astrāṇāṃ ca prayoktṛtā
||8||सर्वविद्याधिपत्यं च योगानां चैव सर्वशः ।
बलस्याधिपतित्वं च अस्त्राणां च प्रयोक्तृता
mayā dattāni tasyāśu upasthāsyanti sarvaśaḥ |
dhanuḥ pinākaṃ śūlaṃ ca khaḍgaṃ paraśureva ca
||9||मया दत्तानि तस्याशु उपस्थास्यन्ति सर्वशः ।
धनुः पिनाकं शूलं च खड्गं परशुरेव च
kamaṇḍalustathā daṇḍaḥ astraṃ pāśupataṃ tathā |
saṃvartakāśaniścaiva cakraṃ ca pratisargikam |
evaṃ sarvarddhisampannaḥ sutaste sa bhaviṣyati
||10||कमण्डलुस्तथा दण्डः अस्त्रं पाशुपतं तथा ।
संवर्तकाशनिश्चैव चक्रं च प्रतिसर्गिकम् ।
एवं सर्वर्द्धिसम्पन्नः सुतस्ते स भविष्यति
evamuktvā gate tasminnantardhānaṃ mahātmani |
brahmā cakre tadā ceṣṭiṃ putrakāmaḥ prajāpatiḥ
||11||एवमुक्त्वा गते तस्मिन्नन्तर्धानं महात्मनि ।
ब्रह्मा चक्रे तदा चेष्टिं पुत्रकामः प्रजापतिः
sa juhvañchramasaṃyuktaḥ pratighātasamanvitaḥ |
samidyuktena hastena lalāṭaṃ pramamārja ha
||12||स जुह्वञ्छ्रमसंयुक्तः प्रतिघातसमन्वितः ।
समिद्युक्तेन हस्तेन ललाटं प्रममार्ज ह
samitsaṃyogajastasya svedabindurlalāṭajaḥ |
papāta jvalane tasmindviguṇaṃ tasya tejasā
||13||समित्संयोगजस्तस्य स्वेदबिन्दुर्ललाटजः ।
पपात ज्वलने तस्मिन्द्विगुणं तस्य तेजसा
taddhi māheśvaraṃ tejaḥ saṃdhitaṃ brahmaṇi srutam |
preritaṃ devadevena nipapāta havirbhuji
||14||तद्धि माहेश्वरं तेजः संधितं ब्रह्मणि स्रुतम् ।
प्रेरितं देवदेवेन निपपात हविर्भुजि
kṣaṇe tasminmaheśena smṛtvā taṃ varamuttamam |
preṣito gaṇapo rudraḥ sadya evābhavattadā
||15||क्षणे तस्मिन्महेशेन स्मृत्वा तं वरमुत्तमम् ।
प्रेषितो गणपो रुद्रः सद्य एवाभवत्तदा
tacca saṃsvedajaṃ tejaḥ pūrvaṃ jvalanayojitam |
bhūtvā lohitamāśveva punarnīlamabhūttadā
||16||तच्च संस्वेदजं तेजः पूर्वं ज्वलनयोजितम् ।
भूत्वा लोहितमाश्वेव पुनर्नीलमभूत्तदा
nīlalohita ityeva tenāsāvabhavatprabhuḥ |
tryakṣo daśabhujaḥ śrīmānbrahmāṇaṃ chādayanniva
||17||नीललोहित इत्येव तेनासावभवत्प्रभुः ।
त्र्यक्षो दशभुजः श्रीमान्ब्रह्माणं छादयन्निव
śarvādyairnāmabhirbrahmā tanūbhiśca jalādibhiḥ |
stutvā taṃ sarvagaṃ devaṃ nīlalohitamavyayam
||18||शर्वाद्यैर्नामभिर्ब्रह्मा तनूभिश्च जलादिभिः ।
स्तुत्वा तं सर्वगं देवं नीललोहितमव्ययम्
jñātvā sarvasṛjaṃ paścānmahābhūtapratiṣṭhitam |
asṛjadvividhāstvanyāḥ prajāḥ sa jagati prabhuḥ
||19||ज्ञात्वा सर्वसृजं पश्चान्महाभूतप्रतिष्ठितम् ।
असृजद्विविधास्त्वन्याः प्रजाः स जगति प्रभुः
so'pi yogaṃ samāsthāya aiśvaryeṇa samanvitaḥ |
lokānsarvānsamāviśya dhārayāmāsa sarvadā
||20||सोऽपि योगं समास्थाय ऐश्वर्येण समन्वितः ।
लोकान्सर्वान्समाविश्य धारयामास सर्वदा
brahmaṇo'pi tataḥ putrā dakṣadharmādayaḥ śubhāḥ |
asṛjanta prajāḥ sarvā devamānuṣasaṃkulāḥ
||21||ब्रह्मणोऽपि ततः पुत्रा दक्षधर्मादयः शुभाः ।
असृजन्त प्रजाः सर्वा देवमानुषसंकुलाः
atha kālena mahatā kalpe'tīte punaḥ punaḥ |
prajā dhārayato yogādasminkalpa upasthite
||22||अथ कालेन महता कल्पेऽतीते पुनः पुनः ।
प्रजा धारयतो योगादस्मिन्कल्प उपस्थिते
pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ pravṛtte vṛṣṭisarjane |
prajāsu ca vivṛddhāsu prayāge yajataśca ha
||23||प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने ।
प्रजासु च विवृद्धासु प्रयागे यजतश्च ह
brahmaṇaḥ ṣaṭkulīyāste ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ |
marīcayo'trayaścaiva vasiṣṭhāḥ kratavastathā
||24||ब्रह्मणः षट्कुलीयास्ते ऋषयः संशितव्रताः ।
मरीचयोऽत्रयश्चैव वसिष्ठाः क्रतवस्तथा
bhṛgavo'ṅgirasaścaiva tapasā dagdhakilbiṣāḥ |
ūcurbrahmāṇamabhyetya sahitāḥ karmaṇo'ntare
||25||भृगवोऽङ्गिरसश्चैव तपसा दग्धकिल्बिषाः ।
ऊचुर्ब्रह्माणमभ्येत्य सहिताः कर्मणोऽन्तरे
bhagavannandhakāreṇa mahatā smaḥ samāvṛtāḥ |
khinnā vivadamānāśca na ca paśyāma yatparam
||26||भगवन्नन्धकारेण महता स्मः समावृताः ।
खिन्ना विवदमानाश्च न च पश्याम यत्परम्
etaṃ naḥ saṃśayaṃ deva ciraṃ hṛdi samāsthitam |
tvaṃ hi vettha yathātattvaṃ kāraṇaṃ paramaṃ hi naḥ
||27||एतं नः संशयं देव चिरं हृदि समास्थितम् ।
त्वं हि वेत्थ यथातत्त्वं कारणं परमं हि नः
kiṃ paraṃ sarvabhūtānāṃ balīyaścāpi sarvataḥ |
kena cādhiṣṭhitaṃ viśvaṃ ko nityaḥ kaśca śāśvataḥ
||28||किं परं सर्वभूतानां बलीयश्चापि सर्वतः ।
केन चाधिष्ठितं विश्वं को नित्यः कश्च शाश्वतः
kaḥ sraṣṭā sarvabhūtānāṃ prakṛteśca pravartakaḥ |
ko'smānsarveṣu kāryeṣu prayunakti mahāmanāḥ
||29||कः स्रष्टा सर्वभूतानां प्रकृतेश्च प्रवर्तकः ।
कोऽस्मान्सर्वेषु कार्येषु प्रयुनक्ति महामनाः
kasya bhūtāni vaśyāni kaḥ sarvaviniyojakaḥ |
kathaṃ paśyema taṃ caiva etannaḥ śaṃsa sarvaśaḥ
||30||कस्य भूतानि वश्यानि कः सर्वविनियोजकः ।
कथं पश्येम तं चैव एतन्नः शंस सर्वशः
evamuktastato brahmā sarveṣāmeva saṃnidhau |
devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca gandharvoragarakṣasām
||31||एवमुक्तस्ततो ब्रह्मा सर्वेषामेव संनिधौ ।
देवानां च ऋषीणां च गन्धर्वोरगरक्षसाम्
yakṣāṇāmasurāṇāṃ ca ye ca kutra pravartakāḥ |
pakṣiṇāṃ sapiśācānāṃ ye cānye tatsamīpagāḥ |
utthāya prāñjaliḥ prāha rudreti triḥ plutaṃ vacaḥ
||32||यक्षाणामसुराणां च ये च कुत्र प्रवर्तकाः ।
पक्षिणां सपिशाचानां ये चान्ये तत्समीपगाः ।
उत्थाय प्राञ्जलिः प्राह रुद्रेति त्रिः प्लुतं वचः
sa cāpi tapasā śakyo draṣṭuṃ nānyena kenacit |
sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ balavāṃstanmayaṃ jagat |
tasya vaśyāni bhūtāni tenedaṃ dhāryate jagat
||33||स चापि तपसा शक्यो द्रष्टुं नान्येन केनचित् ।
स स्रष्टा सर्वभूतानां बलवांस्तन्मयं जगत् ।
तस्य वश्यानि भूतानि तेनेदं धार्यते जगत्
tataste sarvalokeśā namaścakrurmahātmane
||34||ततस्ते सर्वलोकेशा नमश्चक्रुर्महात्मने
ṛṣaya ūcuḥ
kiṃ tanmahattapo deva yena dṛśyeta sa prabhuḥ |
tanno vadasva deveśa varadaṃ cābhidhatsva naḥ
||35||किं तन्महत्तपो देव येन दृश्येत स प्रभुः ।
तन्नो वदस्व देवेश वरदं चाभिधत्स्व नः
pitāmaha uvāca
sattraṃ mahatsamāsadhvaṃ vāśṇmanodoṣavarjitāḥ |
deśaṃ ca vaḥ pravakṣyāmi yasmindeśe cariṣyatha
||36||सत्त्रं महत्समासध्वं वाश्ण्मनोदोषवर्जिताः ।
देशं च वः प्रवक्ष्यामि यस्मिन्देशे चरिष्यथ
tato manomayaṃ cakraṃ sa sṛṣṭvā tānuvāca ha |
kṣiptametanmayā cakramanuvrajata mā ciram
||37||ततो मनोमयं चक्रं स सृष्ट्वा तानुवाच ह ।
क्षिप्तमेतन्मया चक्रमनुव्रजत मा चिरम्
yatrāsya nemiḥ śīryeta sa deśastapasaḥ śubhaḥ |
tato mumoca taccakraṃ te ca tatsamanuvrajan
||38||यत्रास्य नेमिः शीर्येत स देशस्तपसः शुभः ।
ततो मुमोच तच्चक्रं ते च तत्समनुव्रजन्
tasya vai vrajataḥ kṣipraṃ yatra nemiraśīryata |
naimiśaṃ tatsmṛtaṃ nāmnā puṇyaṃ sarvatra pūjitam
||39||तस्य वै व्रजतः क्षिप्रं यत्र नेमिरशीर्यत ।
नैमिशं तत्स्मृतं नाम्ना पुण्यं सर्वत्र पूजितम्
tatpūjitaṃ devamanuṣyasiddhai rakṣobhirugrairuragaiśca divyaiḥ |
yakṣaiḥ sagandharvapiśācasaṃghaiḥ sarvāpsarobhiśca
||40||तत्पूजितं देवमनुष्यसिद्धै रक्षोभिरुग्रैरुरगैश्च दिव्यैः ।
यक्षैः सगन्धर्वपिशाचसंघैः सर्वाप्सरोभिश्च
vipraiśca dāntaiḥ śamayogayuktaistīrthaiśca sarvairapi
gandharvavidyādharacāraṇaiśca sādhyaiśca viśvaiḥ
||41||विप्रैश्च दान्तैः शमयोगयुक्तैस्तीर्थैश्च सर्वैरपि
गन्धर्वविद्याधरचारणैश्च साध्यैश्च विश्वैः
iti skandapurāṇe caturtho'dhyāyaḥ ||